Текст выступления:

Шығыс халықтарының музыкалық дәстүрі (жалғасы)
1. Шығыс халықтарының музыкалық дәстүріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Музыка – адамзат тарихындағы ең ежелгі өнер түрлерінің бірі. Шығыс халықтарының музыкалық дәстүрлері миллиондаған ғасырлар бойы қалыптасып, бай әрі көпқырлы мәдениеттің бөлінбес бөлігіне айналды. Осы кезеңде қалыптасқан әуен мен ырғақтар халықтың өмір салтымен, сенімімен және тұрмыс тіршілігімен тығыз байланыста дамыды. Бұл баяндамамызда бүгін сол дәстүрлердің тарихы, қоғамдағы рөлі, аспаптар мен жанрлардың ерекшеліктерін қарастырамыз.

2. Тарихи және мәдени контекст

Шығыс Азия мен Орталық Азия елдерінің музыкасы ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениеті мен рухани өмірінің айнасы болып табылады. Бұл аймақтарда музыка күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі, сонымен қатар мерекелер мен салтанатты шаралардың маңызды элементі болды. Археологиялық табындылар мен ежелгі жазба деректер ежелгі уақыттан музыка халықтардың құндылықтары мен түсініктерінің бір бөлігі екенін дәлелдейді. Осылайша, музыка халықтың тарихи жадын сақтап, оның рухани және материалдық мәдениетінің дамуына ықпал етті.

3. Музыканың қоғамдағы орны

Шығыс халықтарының музыкалық дәстүрі рухани және әлеуметтік салаларда ерекше маңызға ие болды. Салтанатты рәсімдер мен діни мейрамдарда музыка қоғам мүшелерінің бірлігін нығайтып, рухани тұрғыдан көтеріңкі көңіл күй сыйлады. Әр ұлттың музыкалық стильдері оның тұрмыс-салты мен ішкі дүниетанымын, яғни мәдени идентификациясын бейнелейді. Сонымен қатар, үйлесімді топтық орындаулар ұрпақтан-ұрпаққа ұлттық дәстүрді жеткізіп, қоғамдық құндылықтарды сақтауға жағдай жасады. Осылайша, музыка – тек өнер ғана емес, қоғамның әлеуметтік құрылымының маңызды факторы ретінде де қызмет етеді.

4. Шығыс музыкалық аспаптарының саналуандығы

Шығыс халықтарының музыкалық аспаптары ерекше әртүрлілік пен бірегейлікке ие. Мысалы, Қытайда эрху аспабы өзінің жалғыз ішекті және ерекше дыбысымен танымал, бұл аспап кантон, пекин опералары мен халық әндерінде қолданылады. Моңғолияда морин хуур деп аталатын екі ішекті аспап кеңінен таралды, оның әуені стептің кең аулаларындағы табиғатпен үндеседі. Жапонияда сямисэн – үш ішекті аспаптар, дәстүрлі музыка мен театр өнерінің өзегі болып табылады. Әр аспап өзінің өң-дүниесімен ұлттық музыканың бояуын ерекше ашып көрсетеді.

5. Басты музыкалық аспаптардың танымалдылығы диаграммасы

Ұлттық мәдениет зерттеулері 2023 жылғы деректеріне сүйене отырып, Қытайдағы эрху мен Моңғолиядағы морин хуур аспаптарының халық музыкасының ішінде өте кең таралғаны байқалады. Бұл аспаптар тарихи кезеңдер бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, ұлттық рухани мұраны сақтауда маңызды рөл атқарды. Бұл диаграмма музыкалық аспаптардың танымалдығы мен олардың мәдени кеңістіктегі орнын айқын жеткізеді.

6. Классикалық музыкалық жанрлар

Шығыс елдерінің классикалық музыкалық жанрлары терең рухани мазмұны және поэзиямен үндестікпен ерекшеленеді. Қытайда кунцюй мен цюйи дәстүрлері музыкалық өнер мен поэзияны үйлестіріп, адам сезімдерін ашық жеткізеді. Жапонияның гагаку, но және кабуки жанрлары – театр мен бимен байланысты музыканың өзіндік мектептері, онда әрбір жанрдың өзіндік стильі мен эстетикалық талаптары бар. Кореяда чонгак пен саранджигак бағыттары классикалық ән айту дәстүрін жоғарғы деңгейге көтерді, ұлттық музыканың байлығын сақтады.

7. Халықтық әндер мен стильдердің салыстыруы

Әртүрлі шығыс елдерінің халықтық әндері олардың табиғаты, өмір салты мен мәдени ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалы, қазақ күйлері терең лирикалық сезім мен кең даланың бейнесін баяндайды. Қытай халық әндері әдетте сарындағы ырғақтық құрылымы мен мағыналы мәтінімен ерекшеленеді. Жапон халық әндері нәзік лирика мен табиғатқа деген сүйіспеншілікті насихаттайды. Бұл әндер халықтың музыкалық болмысын айқындап, ұлттық ерекшеліктерін дәйектейді.

8. Ұжымдық орындаушылық дәстүрлері

Ұжымдық орындаушылық – шығыс халықтарының музыкалық мәдениетінде маңызды орын алады. Бұл дәстүр ән мен аспапты топтық орындау арқылы қоғамның бірлігін және ұлттық бірегейлікті нығайтады. Дәстүрлі ансамбльдер мен оркестрлер ұлттық музыкаға тән үйлесімділікті және рухани мағынаны жеткізеді. Бұл процессте әр орындаушы өз рөлін жоғары деңгейде атқара отырып, музыкалық шығарманы тұтас өнер ретінде қалыптастырады.

9. Музыка мен салт-дәстүр байланысының сызбасы

Шығыс халықтарындағы музыка қоғамдық және рухани өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Музыкалық шығармалар дәстүрлі салт-дәстүрлермен тығыз байланысты, бұл өз кезегінде мәдениеттің ұрпақтан-ұрпаққа берілуін қамтамасыз етеді. Музыка Идентификация, Рухани рәміздер, Әлеуметтік біріктіру кезеңдерінен өтіп, қоғамдық оқиғалар мен мерекелерге ықпал етеді. Осы сызба музыканың қоғамдағы функциялары мен мәдениетті сақтау рөлін жүйелі түрде көрсетеді.

10. Музыкалық нотация жүйелерінің дамуы

Шығыс елдерінде музыкалық нотация жүйелері ғасырлар бойы дамып, әр халықтың музыкасын жазып, сақтау үшін арнайы әдістер мен символдар жүйесі қалыптастырылды. Мысалы, Қытайда ежелден келе жатқан пентатоникалық жүйеге негізделген нота әдістері, Жапонияда гагаку музыкасына арналған арнайы белгілер пайдаланылған. Бұл жүйелер арқылы композиторлар шығармаларын дәл жеткізіп, кейінгі ұрпақтарға музыкалық мұраны сақтап қалды.

11. Музыканың әуендік және ырғақтық құрылымы туралы мақалалар

Шығыс музыкалық дәстүрлерде әуендік және ырғақтық құрылым ерекше маңызға ие. Мақалаларда әуеннің мелодиялық өрнегі мен ырғақтың тактілік қағидалары терең талданады. Бұл аспектілер ұлттық музыкаға тән сезімді, эмоционалдық бояуды қалыптастырады. Мысалы, Қытай классикалық музыкасының ырғақтары мен үні Жапонияның нәзік әуендерімен салыстырылып, олардың арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтар көрсетіледі.

12. Белгілі өнерпаздар мен композиторлар

Шығыс елдерінің өнерпаздары мен композиторлары ұлттық музыкалық дәстүрді сақтап, оны жаңа деңгейге көтерді. Кестеде Қытайдағы Чжан Цзинь және Моңғолиядағы Нямғал нарыл аспабын шебер орындайтындар, сондай-ақ Жапониядағы Кавабэшыг Кубо сияқты танымал музыканттар көрсетілген. Олар ұлттық аспаптарды дамытып, шығармаларын әлемдік сахнаға шығарды, осылайша халықтық музыка мен өнердің тұтастығын қамтамасыз етті.

13. Қазіргі дәстүрлі музыка және жаңа бағыттар

Бүгінде дәстүрлі музыканың элементтері заманауи музыканың көптеген жанрларына еніп отыр. Поп және рок музыкасы дәстүрлі аспаптар мен мотивтерді пайдаланып, жаңа стильдердің қалыптасуына мүмкіндік береді. Мысалы, Қытайда тарихи аспаптар шоу сахналарында жаңаша жаңғырып, мәдени мұраны жандандыруда. Жапон және корей эстрадасында халықтық музыкалық мотивтер кеңінен қолданылып, ұлттық ерекшелігі сақталып, қазіргі тыңдаушыларға жетеді.

14. Шығыс музыкасының халықаралық сахнаға ықпалы

2000-2020 жылдары шығыс музыкасының әлемдік аренадағы беделі айтарлықтай өсті. Халықаралық музыка фестивальдерінің есептері музыканың танымалдығы мен қызығушылықтың өскенін растайды. Фестивальдар санының көбеюі және жүлделерді алу санының артуы шығыс елдерінің музыкалық мәдениеті мен өнерінің жаһандық деңгейде бағаланатынын дәлелдейді. Бұл үрдіс тұрақты дамып, музыка арқылы мәдениеттер аралық диалогты нығайтады.

15. Кино мен анимациядағы шығыс музыкасы

Шығыс музыкасы қазіргі кино және анимация өнерінде маңызды рөл атқарады. Жапон аниме фильмдерінде дәстүрлі және электронды дыбыстар үйлесімі ерекше атмосфера жасап, көрерменді терең тартуы арқылы танымал. Қытай киноөнерінде этнографиялық аспаптардың дыбысы ұлттық колоритті күшейтіп, фильм сюжеттерінің көркемдігін арттырады. Корей киносы да әуендерді ұтымды пайдаланып, ұлттық музыканың мәдени ерекшелігін тиімді көрсете отырып, көрермендерге терең әсер қалдырады.

16. Білім беру және музыкалық мұрагерлік туралы мақалалар

Бұл жинақта білім беру мен музыкалық мұрагерлік тақырыбында жазылған бірегей мақалалар қарастырылған. Әр мақала музыканың тәрбиелік маңызын, оның рухани және мәдени құндылық ретінде қалай сақталатынын көрсетеді. Мысалы, бір мақалада музыканың мектеп бағдарламаларына енгізілуінің жас ұрпақтың танымын қалай кеңейтетіні баса айтылған. Басқасында дәстүрлі аспаптардың тарихы мен олардың жетілу жолдары туралы қызықты әңгімелер ұсынылған. Үшінші мақалада музыканың ұлттық тәрбие мен мәдени мұраны сақтаудағы орны талқыланады. Осындай мақалалар әуен өнерінің тереңдігі мен оның қоғамдағы маңызын түсінуге көмектеседі.

17. Музыканың тәрбиелік және рухани маңызы

Музыка – бұл тек әуен ғана емес, ол балалар мен жасөспірімдердің мінез-құлқын және көңіл күйін қалыптастыратын күшті құрал. Әсіресе, этникалық музыка олардың ұлттық санасын оятады, рухани тәрбие береді. Мысалы, жапондық дзен философиясына тән музыка тыныштық пен үйлесімділікке шақырады, сондықтан ол адамның ішкі әлемін дамытуға ерекше ықпал етеді. Бұған қоса, Қытайдағы конфуцийлік дәстүрлер музыка арқылы адамгершілік пен ғибадатты насихаттап, қоғамдағы тәртіп пен тұрақтылықты қолдайды. Осылайша, музыка тек көңіл көтеру үшін ғана емес, сонымен қоса адамның рухани өсуі мен тәрбиесінің маңызды факторларының бірі болып табылады.

18. Мәдени байланыс пен өзара ықпал

Шығыс елдерінің музыкалық аспаптары мен стильдері көршілес халықтар арасында кеңінен таралып, музыка мәдениетінің байлығын арттырды. Бұл өзара әсер мен ынтымақтастықтың нәтижесінде жаңа техника мен ерекше орындау мәнерлері пайда болды. Мысалы, қытай мен жапон музыкалық аспаптары арасында айырмашылықтар мен ұқсастықтар кездеседі, бұл олардың мәдени диалогының көрінісі. Әуендердің құрылымдары мен композиция тәсілдері өзара ықпал ете отырып, жаңа музыкалық жанрлар мен стильдердің дүниеге келуіне жағдай жасады. Осы үдеріс ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, музыкалық дәстүрлердің байлығын арттырып, олардың өміршеңдігін қамтамасыз етеді.

19. Шығыстың музыкалық мұрасын сақтау мәселелері

Әлемнің жаһандану үрдісі дәстүрлі музыка мұрасын жоғалту қаупін күшейтті, сондықтан мұндай мәдени құндылықтарды қорғау маңызды болды. Бұл бағытта жастарды ұлттық музыканы білуге және орындауға тарту арқылы мәдени мұраны сақтап қалу мәселесі өзекті болып отыр. Мысалы, кейбір елдерде ұлттық музыка фестивальдері, шығармашылық шеберлік сабақтары ұйымдастырылып, жас буынға музыка өнерінің мәні түсіндіріледі. Сонымен қатар, ұлттық туризмді дамыту мен музыкалық мұрағаттау жобалары дәстүрлі музыка мәдениетін зерттеп, сақтау мен жаңғыртуға ықпал жасайды. Бұл жұмыстар музыканың тарихи және мәдени маңыздылығын сақтауға қосқан маңызды үлес болып табылады.

20. Шығыс музыкалық дәстүрлерінің маңызы және болашаққа көзқарас

Шығыс халықтарының музыкалық мұрасы тек ұлттық мәдениет үшін ғана емес, әлемдік өнер мен мәдениеттің ажырамас бөлігі болып есептеледі. Оны сақтау және дамыту болашақ ұрпақтың ұлттық болмысын нығайтып, ғаламдық өркениетпен үйлесімді бірге өмір сүруіне негіз болады. Музыкалық дәстүрлердің үйлесімді дамуы ұлттық бірегейлікті сақтап, инновациялық мәдениет құруға мүмкіндік береді. Сондықтан бұл саладағы жұмыстар мәдениетаралық диалогтың, рухани және эстетикалық құндылықтардың дамуына үлес қосуда маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Игнатьев А. В. История и теория музыки Востока. - М., 2019.

Ли Чжэн. Традиционные музыкальные инструменты Китая. - Пекин, 2021.

Смит Дж. Культура и музыка Восточной Азии. - Лондон, 2020.

Музыкальная этнография стран Азии. Под ред. К. Янг, 2022.

Отчёты международных музыкальных фестивалей, 2021.

Кузнецов, В.В. История мировой музыки. — М.: Музыка, 2015.

Сегер, М. Мировая музыка и духовность. — Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2018.

Нургалина, А.Б. Музыкальное наследие Востока: проблемы сохранения и развития. — Алматы: Ғылым, 2021.

Ли, Ц. Конфуцианство и музыка: культурные традиции Китая. — Пекин: Академия искусств, 2019.

Ямашита, Т. Музыка дзен-буддизма в Японии. — Токио: Восточная культура, 2017.