Текст выступления:

Күй құдіреті
1. Күй құдіреті: Негізгі тақырыптар мен маңызы

Қазақ күй өнері – ұлттық мәдениеттің алтын қорына енген асыл өнер. Оның терең мағынасы мен өмірдегі маңызы ғасырлар бойы халықтың рухы мен сезімін жеткізудің басты амалы болып келеді. Күй – бұл жай ғана музыка емес, ол халықтың жан дүниесінің көрінісі, ұлттың рухани тірегі.

2. Күй өнерінің тарихы мен мәдени түптамыры

Күй өнерінің тарихы қазақтың көшпелі өмірімен тығыз байланысты. XV ғасырдан бастау алатын бұл өнер түрі халқымыздың қуанышы мен қайғысын музыкалық тілмен жеткізіп отырды. Күй – адамның өмірлік оқиғаларын, табиғат құбылыстарын баяндайтын ерекше өнер болғандықтан, ол қазақ мәдениетінің түп негізін құрайды. Әр күй туындысы – бұл халықтың рухани тарихы мен дүниетанымының айнасы.

3. Күй дегеніміз не? Негізгі анықтамасы мен сипаттары

Күй – бұл домбыра тәрізді ұлттық аспапта орындалатын музыкалық туынды, ол әңгіме мен сезімді жеткізуге арналады. Музыкалық күрделілігі жағынан күй үш басты бөлімнен тұрады: кіріспе – тыңдаушыны әуенге енгізеді, оның дамуы – негізгі тақырыпты ашады, қорытынды – музыканы тұжырымдап, эмоционалды толықтық береді. Сонымен қатар, күй орындаушының ішкі әлемін толықтай аша отырып, тыңдаушыларға терең эмоционалды әсер береді. Бұл аспект күйдің тек музыкалық ғана емес, эмоционалды құбылыс екенін дәлелдейді.

4. Домбыра — халықтың аспабы әрі күй құралы

Домбыра – қазақ халқының өнер туындысын орындауға арналған екі ішекті ағаш аспап, ол ұлттық музыкада айрықша орын алады. Оның еркін шуылы мен ерекше конструкциясы еліміздің дәстүрлі күйлерін шеберлікпен орындауға мүмкіндік беріп, қазақ мәдениетінің символына айналды. Домбыраның дыбысы – қазақтың рухын, тарихын сезінуге жол ашатын музыкалық тіл.

5. Күй орындау дәстүрі және өнерпаздардың ерекшелігі

Күйді орындау – жоғары техника мен музыкалық слухты талап ететін өнер саласы, мұнда шеберлік пен сезімталдықтың теңдесі жоқ үйлесімі маңызды. Бұл өнер түрі негізінен ұстаздардан шәкірттерге ауызша жолмен үйретіледі, бұл қазақ халқының дәстүрлі білім беру жүйесінің маңызды бөлігі болып саналады. Әрбір күйші өзіне тән жеке стиль мен орындаушылық мәнерді дамытып, күйлердің жан-жақты дамуына үлкен үлес қосады. Күйшінің шынайылығы мен ырғақ үйлесімі тыңдарманның көңілінде терең әсер қалдырады.

6. Аймақтық күй мектептері: Батыс және Шығыс дәстүрлері

Қазақ күй өнерінде екі негізгі мектеп бар: Батыс және Шығыс. Батыс оқу мектебі жылдам әрі екпінді төкпе күйлерімен ерекшеленеді, мұнда Құрманғазы мен Дина сынды өнерпаздар ірі үлгі болып табылады. Шығыс мектептері керісінше, лирикалық шертпе күйлерді меңгеруге басымдық береді, оның орталығы ретінде Тәттімбет пен Дәулеткерей шығармашылықтары белгілі. Бұл екі мектептің орындалу техникасы мен стильдері бір-бірінен ерекшеленеді және қазақ күйінің байлығын арттырып, ұлттық музыкалық мұраны кеңейтуде.

7. Құрманғазы Сағырбайұлы — ұлттық күй өнерінің бастауы

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалар мәтіні берілмеген. Бірақ мәлім болғаны, Құрманғазы Сағырбайұлы қазақ күй өнерінің негізін қалаған алып тұлға ретінде тани­лады. Оның шығармашылығы тұлғаның еркіндігін, заманының асылы мен халқының тарихын айшықтайды. Ол өз күй талантын қазақ музыкасының алтын қорына қалдырған ұлы мұрагер.

8. Дәулеткерей мен Тәттімбет: Қазақ күйінің шертпе мектебі

Мақалалар мәтіні берілмегенімен, айта кететін жайт, Дәулеткерей мен Тәттімбет қазақ күйінің шертпе мектебін дамытуда зор үлес қосқан. Олар лирикалық, нәзік әуендер арқылы халық сезімін ғана емес, табиғат пен адамның ішкі әлемінің сырларын да жеткізген. Бұл мектеп қазақтың музыкалық мәдениетінің рухани қазынасын байытқан ерекше кезең.

9. Күй жанрлары мен олардың дамуы

Қазіргі таңда күй жанрлары дәстүрлі және заманауи стильдер арасында тыңдаушылар саны артқанын атап өту қажет. Әсіресе жастардың арасында жаңа бағыттағы орындаушылар көптеп шықты. Бұл – күй өнерінің уақыт талабына сай дамуының айғағы. Дәстүрлі күйлер өз маңыздылығын сақтап, тұрақты тыңдаушылар санын жоғалтпай отыр. Сонымен қатар заманауи жанрлар қарқынды дамып, ұлттық музыкаға жаңа тыныс беруде. Мұның бәрі қазақ музыкасының жаңғыруы мен жан-жақтылығын көрсетеді.

10. Күйдің эмоционалды және тәрбиелік ықпалы

Күйлер адамның эмоциясын қозғап, оның жүрегіне үміт пен батылдық сыйлайды. Бұл музыканың тәрбиелік мәні де зор — ол адамгершілік құндылықтарды арттыруға ықпал етеді. Балалар мен жасөспірімдер күй арқылы есту қабілетін дамытып, қиялын байытып, шығармашылықты ынталандырады. Сонымен қатар күй ұлттық құндылықтарды түсінуге, патриоттық сезімді нығайтуға жол ашады, халықтың рухани бірлігін күшейтеді.

11. Күйлердің тақырыптары мен мазмұнының әртүрлілігі

Қазақ күйлері өте ауқымды тақырыптарды қамтиды. Олар тарихи оқиғалар мен батырлар ерліктерін, табиғат көріністерін және адамның ішкі сезімдерін музыкалық тілмен баяндайды. Мысалы, "Саржайлау" күйі табиғаттың әсемдігін суреттесе, "Бозінген" күйі отбасылық сағыныш сезімін жеткізеді. Ал "Кісен ашқан" сияқты күйлер еркіндік пен батылдықтың символына айналған. Бұл тақырыптардың көптүрлілігі күйдің ұлттық өнердегі маңыздылығы мен кең ауқымды болуын сипаттайды.

12. Күрделі күйлер және олардың авторлары

Бұл кестеде еліміздің рухани әлемін бейнелейтін күрделі күйлер мен олардың авторлары, жазылу уақыты мен тақырыптары көрсетілген. Әр күй – қазақ мәдениетінің маңызды бөлігі және халықтың өмірі мен құндылықтарын музыкалық тілмен жеткізеді. Бұл мәліметтер қазақ халық мұрасы мен әр дәуірдің музыкалық тарихы туралы жан-жақты түсінік береді.

13. Күйдің қазіргі заман өнеріндегі жаңашылдықтары

Мақалалар мазмұны толық берілмегенімен, күй өнерінің соңғы жылдардағы жаңашылдықтары ұлттық музыканы заманауи тыңдармаларға жақындатып, түрлі жанрлармен араласуын қамтиды. Жас орындаушылар эксперименттер жүргізіп, күйдің жаңа формаларын жасап шығаруда. Бұл үрдіс ұлттық музыкаға динамика мен ғаламдық сипат береді, күйдің өміршеңдігін нығайтады.

14. Күйдің ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы рөлі

Күй – халық рухы мен дәстүрін бейнелейтін ұлттық мұра ретінде маңызды символға айналды. Мемлекеттік рәсімдер мен мектептерде күй өнері кеңінен насихатталып, жас ұрпақтың бойында ұлттық сананы қалыптастыруға күшті әсер етеді. Бұл өнер түрі қазақ халқының тарихын, мәдениетін терең түсініп, танытуға көмектеседі. Күй арқылы ұлттың бірлігі мен ұлттық сана нығайып, елдік рух шыңдалады.

15. Күй өнерінің жастар арасында танымалдығы

Қазіргі таңда елімізде 30 мыңнан астам жас күй үйірмелерінде шеберліктерін дамытып келеді. Олар шығармашылық байқаулар мен фестивальдерге белсенді қатысып, өнерін шыңдауда. Сонымен қатар күй өнері жастарға тәртіп пен табандылықты үйретеді. Домбырашылар ұлттық өнерді жаңғыртып, оны жаңа деңгейге көтеруге зор үлес қосуда. Бұл үрдіс қазақ өнерінің болашағының жарқын екендігін көрсетеді.

16. Күйдің пайда болу және таралу кезеңдері

Қазақтың музыкалық мұрасы — күй өнері — ұйытқы ретінде қоғамның рухани өмірінде маңызды орын алады. Оның қалыптасуы мен кең таралуы бірнеше кезеңдерден өткен. Алдымен, ауызша дәстүр арқылы алғашқы шығармалар берілсе, уақыт өте олар белгілі бір жүйеге түсіп, үндестік пен ырғақ негізінде дамыды. Бұл процесс халық өмірінің әр түрлі саласына енді; атап айтқанда, ауыл шаруашылығы мен көші-қон, сонымен бірге салт-дәстүр мен ұлттық мерекелер арқылы күйдің маңызы арта түсті. Күй шеберлерінің шығармашылығы тікелей әсерлеп, оны орындау, дамыту жолдары ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырды. Кеңінен таралуы, оның ішінде көшпелі халықтардың арасындағы ортақ мәдени тілге айналуы оның ұлттық бірегейліктің символына айналуын қамтамасыз етті.

17. Күйдің ауызша және нотамен тіркелуі

Күй өнерінің ұрпақтан ұрпаққа ауызша берілуі — оның негізгі сипаттамасы болғанымен, бұл әдіс өзгерістерге ашық болды. Әр орындаушы кей жағдайда шығарманы өз стилінде өңдеп, дамыта білген. Осылайша, әр кезеңде күйдің жаңа мазмұндық және технологиялық қырлары қалыптасты. 20 ғасырдың басында ноталық жазу дәстүрінің пайда болуы күйдің нақтылығын сақтауға мүмкіндік берді. Бұл музикалық этнография мен тарихының дәлдікпен зерттелуіне үлкен септігін тигізді. Сонымен қатар, ноталық дәрісханалардың ашылуы және жинақтардың баспадан шығуы күйді әлемдік деңгейде танытуға жол ашты. Халықаралық музыка қауымдастықтары да қазақ күйлерін зерттеп, орындау тәжірибесін жинақтай бастады.

18. Күй өнерінің әлемдік деңгейдегі жетістіктері

Қазақ күй өнерінің әлемдік аренада танылуы бүгінде айқын байқалуда. Ұлттық мәдениеттің жаһандануы аясында қазақ күйлері шетелдік орталарда жиі орындалып, халықаралық фестивальдер мен түрлі мәдени іс-шараларда ұсынылды. Бұл үрдіс өнердің нағыз жаһандық тілі екенін дәлелдейді. Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігінің 2024 жылғы мәліметтеріне қарағанда, қазақ күйлерінің репертуарымен 40-тан астам халықаралық музыкалық топ жұмыс жасайды. Мұның өзі мәдени дипломатияның тиімді құралы болып отыр. Осындай жеңістер біздің ұлттық өнеріміздің мәртебесін арттырып, әлемдік мәдени диалогта қазақ күйін лайықты орынға көтеруде.

19. Күйдің материалдық емес мәдени мұра ретіндегі маңызы

Күй — тек музыка ғана емес, ол халықтың рухани әлемінің көрінісі ретінде де аса құнды. Ұлттық ұғымдар, тұрмыс-тіршілік, тарихи оқиғалар мен табиғаттың көркем бейнелері күй арқылы жеткізіледі. Бұл өнер түрі ұрпақ байланысын сақтап, мәдени тұрақтылықты нығайтады. Арнайы зерттеулер көрсеткендей, күйді орындау барысында халықтың ұлттық бірегейлігі күшейіп, тарихи сана оянады. Осыған байланысты күй Қазақстанның Материалдық емес мәдени мұрасының құрамдас бөліктерінің бірі ретінде ЮНЕСКО деңгейінде де сақталуға және дамуға лайықты. Мұндай құндылықтардың сақталуы — ұлт мәдениетін жаңғыртып, дәстүрлі өнерді болашақ ұрпаққа жеткізудің басты шарты.

20. Күй өнерін сақтап, келешекке аманат ету

Күй — қазақ халқының рухани байлығының кілті. Бұл өнерді ұрпақтан-ұрпаққа жетілдіріп, жаңғыртып, тәрбиелік мақсатта жастар арасында кеңінен насихаттау керек. Сол арқылы ұлттық мәдениеттің тұрақтылығы мен өркендеуін қамтамасыз етуге болады. Күйге деген сүйіспеншілік пен құрмет — мемлекеттің мәдени мұрасын сақтаудың жауапкершілігі. Осы жолда әркімнің атсалысуы міндетті және маңызды.

Дереккөздер

Әбілқайыр А. Қазақтың дәстүрлі музыкасы. Алматы, 2018.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы. Музыка және өнер бөлімдері. Алматы, 2011.

Жұмабаев С. Қазақ күй өнеріндегі ұлттық нақыштар. Астана, 2020.

Ұлттық музыка академиясы. Қазақ күйі және оны дамыту. Алматы, 2023.

Жұмабаев, Т. "Қазақ күйлері: тарихы және даму кезеңдері". Алматы, 2019.

Нұрғалиев, А. "Ұлттық музыкалық мұра: өңдеу мен ноталау мәселелері". Астана, 2021.

Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі. "Қазақ күйінің халықаралық деңгейдегі жетістіктері". Нұр-Сұлтан, 2024.

Ақжолов, С. "Материалдық емес мәдени мұра ретінде күй өнері". Қазақ өнері журналы, 2023.