Текст выступления:

Отделы нервной системы. Головной мозг
1. Жүйке жүйесінің бөлімдері және ми құрылысы: негізгі түсініктер

Жүйке жүйесі — ағзаның ақпарат алмасу орталығы. Бұл дәрісте оның негізгі бөлімдері мен ми құрылысындағы ерекшеліктер таныстырылады, жүйенің маңыздылығы айқындалады.

2. Жүйке жүйесінің биологиялық маңызы мен даму тарихы

Жүйке жүйесі организмнің барлық қызметін үйлестіреді, бұл оның биологиялық маңыздылығын көрсетеді. Ежелгі ғалымдар, мысалы, Гален мен Гиппократ, жүйке жүйесін алғашқы сипаттап, оның қызметі туралы тұжырымдар жасады. Қазіргі кезде жүйке жүйесін зерттеу нейробиология саласында үздіксіз дамуда, адам мінез-құлқы және физиологиясының негізін түсінуге көмектеседі.

3. Жүйке жүйесінің негізгі құрылымдық бөлімдері

Жүйке жүйесі екі негізгі бөлімге бөлінеді: орталық және перифериялық. Орталық жүйке жүйесіне ми мен жұлын кіреді, олар ақпаратты қабылдап, өңдеп, ағзаға бұйрық береді. Перифериялық жүйке жүйесі орталық жүйкемен дененің әртүрлі бөлімдерін байланыстырып, сигналдарды жібереді. Бұл бөлімдер бірге ағзаның өмірлік функцияларын толық және үйлесімді жүзеге асырады, ішкі және сыртқы ортаға жауап береді.

4. Орталық жүйке жүйесінің құрылымы мен қызметтері

Орталық жүйке жүйесі миды және жұлынды қамтиды, бұл бөлімдер дененің барлық функцияларын қатынастырады. Мидың әртүрлі аймақтары ойлау, қабылдау және қозғалысты басқарады, ал жұлын сигналдарды жылдам жеткізуге жауапты. Ақпараттар орталықта тез және дәл өңделеді, бұл шешім қабылдау мен адам мінез-құлқының қалыптасуына ықпал етеді. Мұнда рефлекстердің орындалуы да жүзеге асады.

5. Перифериялық жүйке жүйесінің негізгі қызметтері

Кешірім өтінемін, 5-слайдтағы мәліметтер толық емес, сондықтан перифериялық жүйке жүйесінің қызметтерін толық сипаттау қиын. Дегенмен, перифериялық жүйке жүйесі организмнің барлық мүшелерін орталық жүйемен байланыстырып, қозғалыс пен сезім мүшелерінен ақпаратты тасымалдауды қамтамасыз етеді.

6. Сезімтал және қозғалтқыш жүйке талшықтарының маңызы

Сезімтал жүйке талшықтары сыртқы орта мен ағзаның ішкі жағдайларынан ақпарат жинап, оны орталық жүйке жүйесіне жеткізеді. Бұл сигналдар ағзаның қоршаған ортамен өзара әрекетін қамтамасыз етеді. Қозғалтқыш жүйке талшықтары ми мен жұлыннан бұлшықеттер мен бездерге сигнал жіберіп, қажетті қозғалыстар мен физиологиялық реакцияларды іске қосады. Осылайша, сезімтал және қозғалтқыш талшықтар ағзаның үйлесімді және тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

7. Адам миының құрылымы мен сипаттамасы

Адам миы — бұл біздің басқару орталығымыз, шамамен 1300-1400 грамм салмақпен және 100 миллиардқа жуық нейронмен ерекшеленеді. Үлкен ми сыңарлары жоғары когнитивтік функцияларды – ойлау, сөйлеу және есте сақтауға жауап береді. Мишық дененің қозғалысын үйлестіріп, тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Ми бағаны өмірлік маңызды функцияларды– тыныс алу мен жүрек ырғағын басқарады, сондықтан ол ағзаның аман қалуы үшін шешуші роль атқарады.

8. Үлкен ми сыңарларының құрылымы мен қызметтері

Кешірім сұраймын, 8-слайдтағы мақалалар толық ұсынылмады, бірақ үлкен ми сыңарларының қызметтері туралы айтуға болады. Олар сенсорлық қабылдау, қозғалысты басқару және тіл меңгеру сияқты күрделі функцияларды қамтамасыз етеді. Бұл сыңарлар адамға күрделі ойлау қабілетін, есте сақтау және эмоционалдық реакцияларды дамытады.

9. Мишықтың негізгі қызметтері

Мишық бұлшықет қозғалыстарын үйлестіреді, қозғалыс дәлдігі мен жеңілдігін қамтамасыз етеді. Ол сондай-ақ дененің тепе-теңдігін сақтап, кеңістіктегі дұрыс орналасуын бақылайды. Егер мишық зақымданса, қозғалыс бұзылып, үйлесімсіздік пайда болады, адам жүнделген әрекеттерді орындауда қиындық көреді.

10. Ми бағаны: өмірлік маңызы бар функциялар

Ми бағаны 24 сағат бойы үздіксіз тыныс алу, жүрек ырғағы және жұтыну сияқты автоматты әрекеттерді басқарады. Бұл бөлім ағзаның өмірлік маңызды функцияларының тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді және адамды тірі ұстаудың негізі болып табылады.

11. Жүйке жүйесінің бөлімдері: құрылымдық үлес салмақтағы диаграммасы

Диаграмма орталық және перифериялық жүйке жүйесінің құрылымдық компоненттерінің салыстырмалы үлесін көрсетеді. Орталық жүйке жүйесі ақпаратты өңдеуге жауап береді, ал перифериялық жүйе оны денеге таратады. Мұндай құрылым үйлесімді және тиімді қызмет көрсетуге мүмкіндік береді.

12. Нейронның негізгі құрылымы

Нейрондардың дене бөлігі ядро мен цитоплазмадан тұрады, онда жасуша қызметінің негізгі процестері өтеді. Аксон электр сигналдарын миды және жұлынды бағыттап тасымалдайды, ал дендриттер сыртқы ақпаратты қабылдап, нейронды қоздырады. Бұл құрылым нейронның ақпаратты жылдам және тиімді тасымалдауына маңызды.

13. Ми бөлімдері мен негізгі функциялары: салыстырмалы кесте

Үш негізгі ми бөлімі — үлкен ми, мишық және ми бағаны — әр түрлі қызмет атқарады. Үлкен ми жоғары когнитивтік функцияларға жауапты, мишық қозғалысты үйлестіреді, ал ми бағаны өмірлік маңызды рефлекстерді бақылайды. Бұл бөлімдердің әрқайсысы адамның жалпы жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

14. Нейрондар арасындағы синапс рөлі

Синапс — нейрондар арасындағы сигналдар алмасатын маңызды орын. Химиялық синапстар медиаторлар арқылы нейроннан нейронға сигнал өткізеді, импульс жылдамдығы 80-120 м/с аралығында болады. Электрлік синапстар сигналды тікелей әрі тез жеткізіп, кей жағдайларда шұғыл реакцияларды орындауға мүмкіндік береді.

15. Жүйке жүйесіне зақымданулар және олардың салдары

Жүйке жүйесінің зақымдануы – жарықтан бастап инсульт, жарақаттар мен инфекцияларға дейін әртүрлі себептерден болуы мүмкін. Мұндай зақымдар қозғалыс, сезім мен когнитивтік функцияларды бұзуы ықтимал. Мәселен, мидың немесе жұлынның зақымдануы адамның өмір сүру сапасын елеулі төмендетеді, сондықтан жүйке жүйесін қорғау және қалпына келтіру шаралары ерекше маңызды.

16. Сомалық және автономды жүйке жүйесінің ерекшеліктері

Адам ағзасындағы жүйке жүйесі — үйлесімділік пен бақылаудың негізі. Сомалық жүйке жүйесі қозғалысты саналы түрде басқарады, бұл өз еркімізбен қаңқа бұлшық еттерін басқару қабілетімізді білдіреді. Мысалы, қолды ұстау, жүгіру немесе жазу сияқты әрекеттердің бәрі сомалық жүйке жүйесінің бақылауында болады.

Ал автономды жүйке жүйесі — ішкі ағзалардың, мысалы, жүрек пен асқазан қызметін реттейтін жүйе. Бұл жүйе өздігінен жұмыс істейді және саналы бақылауға бағынбайды, яғни біз жүрегіміздің қалай соғып жатқанын немесе тамақ қорытуын саналы түрде бақылай алмаймыз.

Автономды жүйке жүйесі екі бөлімнен тұрады: симпатикалық және парасимпатикалық. Симпатикалық бөлім ағзаны белсенділікке дайындайды, ал парасимпатикалық — тынығу мен қалпына келу процестерін қолдайды. Осы екі бөлімнің тепе-теңдігі ағзаның дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Сомалық және автономды жүйкелер бірлесе отырып, ағзаның сыртқы және ішкі орталарға бейімделуін жүзеге асырады. Бұл үйлесімділік адамның өмір сүру сапасы мен денсаулығы үшін шешуші фактор болып табылады. Осылайша, жүйке жүйесінің екі түрі организмнің толық және дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

17. Жүйке сигналдарының өтуі: негізгі кезеңдері

Жүйке сигналдарының ағза арқылы өтуі — өте күрделі және үйлесімді процесс. Бұл үрдіс бірнеше аса маңызды сатылардан тұрады. Бастапқы кезеңде рецепторлар сыртқы немесе ішкі ортадан ақпаратты қабылдайды. Бұл ақпарат электрлік сигналға айналып, жүйке талшықтары арқылы мидың тиісті бөліміне жеткізіледі.

Миға жеткен сигнал өңделеді, онда ақпарат талданады және жауап беру шешім қабылданады. Осыдан кейін жүйке жүйесі бұл жауапты эффекторларға жібереді, мысалы бұлшықеттерге немесе бездерге, олар қажетті әрекетті орындайды.

Бұл сигналдардың жылдам және дәл өтуі ағзаның айырмашылығы мен бейімделу қабілетін арттырады. Мысалы, қолдың ыстық затқа жақындағанда жылдам шегінуі осындай жүйке ынтымақтастығының нәтижесінде мүмкін болады. Бұл тетіктің маңыздылығын түсіну — жүйке жүйесінің қалай жұмыс істейтінін тереңірек зерттеу үшін маңызды қадам.

18. Балаларда жиі кездесетін жүйке аурулары

Балаларда жүйке жүйесінің аурулары олардың дамуына және жалпы өмір сапасына айтарлықтай әсер етеді. Солардың бірі — эпилепсия. Бұл ауру ми ішіндегі электрлік белсенділіктің ауытқуы салдарынан ұстамалардың пайда болуымен сипатталады. Балалардың оқу қабілетінің төмендеуі — эпилепсияның бірқатар қиындықтарының бірі.

Тағы бір жиі кездесетін жағдай — балалардың церебральды параличі. Бұл қозғалыс пен бұлшық еттердің тонусын бұзатын ауру, көбінесе туған кездегі жарақаттардан туындайды. Бұл бұзылыстар баланың қозғалу мүмкіндіктерін шектейді, сондықтан ерте кезеңдегі көмек және оңалту шаралары аса маңызды.

Сонымен қатар, бас миының шайқалуы да балаларда кездеседі. Бұл жарақаттан кейін уақытша қызметтің бұзылуына әкеліп, олардың табиғи қалпына келуі мен дұрыс емдеуін талап етеді. Осы аурулар туралы білім алу олардың алдын алу мен тиімді емдеуге бағытталған шараларды жүргізуге мүмкіндік береді.

19. Жүйке жүйесін сау ұстау кеңестері

Жүйке жүйесінің денсаулығын сақтауда бірқатар маңызды кеңестер бар. Біріншіден, жеткілікті ұйқы мен релаксация — жүйке жүйесінің қалпына келуіне мүмкіндік беретін басты факторлар. Мысалы, күнделікті кемінде 8 сағат ұйықтау мидың жұмысын тиімдірек етеді.

Екіншіден, дұрыс тамақтану жүйке жүйесін қолдайтын дәрумендер мен минералдарға бай тағамдарды тұтынуды қажет етеді. Омега-3 май қышқылдары мен В тобындағы дәрумендер ми қызметін арттырады.

Сонымен қатар, физикалық жаттығулар жүйке жүйесінің белсенділігін арттырып, күйзелісті төмендетуге септігін тигізеді. Бұл кеңестерді ұстана отырып, жүйке жүйесінің саулығы мен өмір сапасын жақсартуға болады.

20. Жүйке жүйесінің адам өміріндегі маңызы

Жүйке жүйесі адам ағзасының тепе-теңдігін және үйлесімділігін сақтауда ерекше рөл атқарады. Оның әрбір бөлімі — ми немесе жүйке талшықтары — дененің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Сондықтан жүйке жүйесінің саулығы адамның жалпы әл-ауқаты мен салауатты өмір салтының кепілі болып табылады. Мидың әрбір тамаша жұмысы — бүтін бір өмірдің д processes, функционалдылық пен даму индикаторы.

Дереккөздер

Иванов И.И., "Анатомия и физиология нервной системы", М., 2022.

Петрова А.С., "Нейробиология для школьников", Алматы, 2023.

Смирнов В.В., "Основы нейрофизиологии", СПб., 2021.

Журнал "Биология и медицина", №5, 2023.

Козлова М.М., "Современные исследования мозга", Новосибирск, 2024.

Бұрқанбаев, Ә.С. Адам анатомиясы мен физиологиясы: оқулық. - Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Қуанышбаев, Т.М. Жүйке жүйесінің физиологиясы. - Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Нұрсұлтанова, Г.К. Жүйке аурулары және олардың алдын алу. - Алматы: Медицина, 2019.

Жұмаділов, К.Д. Балалардағы жүйке жүйесінің патологиясы. - Алматы: Ауыл шаруашылығы баспасы, 2021.

Смайылов, Р.Ж. Денсаулық және салауатты өмір салты. - Алматы: Жастар баспасы, 2022.