Текст выступления:

Красная книга Республики Казахстан
1. Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы: Табиғатты қорғаудың маңызды құжаты

Қазақстандағы табиғат әлемінің байлығы күннен күнге сиреп бара жатқанына куә болып отырмыз. Әсіресе, жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар әлемін сақтау үшін маңызды құжат болып табылатын Қызыл кітап осыған бағытталған ең негізгі құралдардың бірі болып саналады. Бұл кітап еліміздегі қорғауды қажет ететін сирек және жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің тізімін топтастырып, олардың өмір сүру ортасын сақтауға мүмкіндік береді.

2. Қызыл кітаптың шығу тарихы және маңызы

Қазақстандағы Қызыл кітаптың тарихы 1978 жылы басталады, сол жылы алғаш рет жойылу қаупіндегі жануарлар мен өсімдіктердің тізімі жарияланды. Бұл негізінен биологиялық әртүрлілікті сақтау жолында алғашқы нақты қадам болды. Қызыл кітаптың маңыздылығы – ол экологиялық жағдайдың өзгеруін бағалап, табиғат қорғау қызметін жүйелеуге мүмкіндік береді.

3. Қызыл кітаптың құрылымы және мақсаттары

Қызыл кітап екі басты бөлімнен тұрады — жануарлар мен өсімдіктер. Әрбір бөлімде олардың түрлері жайлы толық мәлімет, сондай-ақ сол түрлерді сақтау шаралары туралы егжей-тегжейлі ақпарат берілген. Кітаптың негізгі мақсаттарының бірі — Қазақстандағы сирек кездесетін және жоғалу қаупі бар түрлерді анықтап, оларға заңды және экологиялық түрде қорғау жасау. Бұл бағытта өмір сүру ортасын сақтау, мекенін қорғау, ғылыми зерттеулер жүргізу жүзеге асырылады.

4. Қазақстандағы Қызыл кітапқа енген түрлердің нақты саны

2023 жылғы ресми статистика көрсеткендей, елімізде Қызыл кітапқа енгізілген 387 жануар және дәл осы сандағы өсімдік түрі бар. Бұл статистикаға сүйенсек, Қазақстанның биоәртүрлілігін қорғау қызметіне ерекше көңіл бөлініп жатқандығы байқалады — себебі бұл түрлердің барлығы заңмен қорғалады және сақталуы қажет. Мұндай ірі көлем табиғат қорғау саласындағы жалпы мемлекеттің жауапкершілігін айқындайды.

5. Белгілі Қызыл кітап жануарлары: Анық мысалдар

Қазақстанның Қызыл кітабында ерекше қорғауды қажет ететін бірнеше жануарлар бар. Мысалы, барыс — ірі, мықты жыртқыш мысық, оның саны бүгінгі таңда өте аз. Қарақұйрықтар да сирек кездесетін аңдардың қатарына кіреді; олар әсем әрі жақұт сымбатымен ерекшеленеді. Мұндай жануарлар тек еліміздің ғана емес, бүкіл ортамыздың экологиялық тепе-теңдігінің сақталуына негіз болып табылады.

6. Қызыл кітап өсімдіктерінің мысалдары мен ерекшеліктері

Қызыл кітапта көрсетілген өсімдіктердің ішінде елімізге ғана тән, сирек кездесетін түрлер бар. Мысалы, кейбір эндемиктер шөлейтті өңірлерге және таулы аймақтарға тән. Олардың табиғи орталары тапшылықта және әртүрлі экологиялық қысымға ұшырайды. Осы өсімдіктерді сақтау — экожүйенің тұрақтылығы үшін маңызды, өйткені олар топырақтың бұзылуын тоқтату және жануарлар әлемінің тіршілік ортасын қолдауға септігін тигізеді.

7. Жануарлар: Түрлері бойынша бөлінісі (Қызыл кітап)

Қазақстандағы Қызыл кітапқа енген жануарлар бірнеше топқа бөлінеді. Әсіресе жәндіктер саны көп, олар әртүрлі тіршілікілер жүйесінде өз орнын алып, экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Дегенмен, барлық топтарда қорғау шараларын күшейту қажет, өйткені олардың барлығы да жойылу қаупімен бетпе-бет келеді. Мемлекет осы бағытта жұмыс жасап, қорғауды күшейтіп жатыр.

8. Жойылып бара жатқан жануарлар санының динамикасы (1980–2023)

1980 жылдан бастап еліміздегі жойылып бара жатқан жануарлардың саны өсіп келеді. Ең үлкен өсу 1990 жылдан бастап байқалды, оның басты себебі — олардың табиғи ортасының бұзылуы. Бұл мәселе қоршаған ортаны қорғау, заңнамалық және қоғамдық шараларды күшейтуді талап етеді. Мұндай деректер Қазақстанның экологиялық саясатын жетілдірудің қажеттігін айқын көрсетеді.

9. Қазақстандағы жануарлар мен өсімдіктерді қорғау шаралары

Қазақстанда биологиялық әртүрлілікті сақтау мақсатында 13 мемлекеттік қорық пен 10 ұлттық парк құрылды. Бұл табиғат қорғау мен жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін бақылауға бағытталған маңызды инфрақұрылым. Сонымен қатар, Қызыл кітапқа енген түрлерді қорғау үшін арнайы бағдарламалар мен мониторинг жүйелері енгізіліп, қоғамның табиғатты қорғауға қатысуы да күшейтілуде.

10. Қызыл кітап түрлерін қорғаудың құқықтық базасы

Қазақстанда «Жануарлар дүниесін қорғау туралы» заң Қызыл кітаптағы жануарлар түрлеріне құқықтық қорғаныс береді. Бұл заңды бұзғандарға әкімшілік жауапкершілік қарастырылған. Ал «Өсімдіктер әлемі туралы» заң өсімдіктерді заңсыз жоюға тыйым салып, оларды заңнамалық қорғауға алуға бағытталған. Сонымен қатар, Қызыл кітаптағы түрлерге зиян келтіру қылмыстық жауапкершілікке де әкеледі, бұл табиғатты қорғауда қатал шаралардың қолданылып жатқанын көрсетеді.

11. Қызыл кітапқа түр енгізу және бекіту кезеңдері

Қызыл кітапқа жаңа түрлерді енгізу — күрделі ғылыми және әкімшілік процесс. Бұл процеске мемлекеттік органдар мен ғылыми институттар бірігіп қатысады. Жаңа дәлелдемелер мен зерттеулер негізінде түрлердің жағдайы зерттеледі, бағаланады, ұсыныстар дайындалады, одан кейін тиісті комиссияда қаралып, бекітіледі. Бұл процедура табиғатты қорғаудың сенімді құралы ретінде қызмет етеді.

12. Биологиялық әртүрлілікті сақтау және жасыл экономика

Биологиялық әртүрлілікті сақтау — экологиялық баланс пен жасыл экономика дамуының негізі. Бұл бағытта табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, экотуризмді дамыту және экологиялық білімді арттыру жұмыстары жүргізіледі. Жасыл экономика табиғатқа зиян келтірмей, экономикалық өсуді қамтамасыз етеді, келешек ұрпақ үшін таза және қауіпсіз орта қалыптастырады.

13. Қазақстан аумағындағы ерекше қорғалатын табиғи аймақтар

Қазақстанда қорғалатын ерекше табиғи аймақтар кеңінен таралған. Олардың ішінде Ұлы Алтай, Қорғалжын, Бурабай сияқты аймақтар бар, ол жерлердің табиғи байлығы мен ерекше ландшафтары еліміздегі биоәртүрліліктің сақталуына зор үлес қосады. Бұл аймақтарда көпшілік қоршаған ортаға зиян келтірмеуге шақырылатын шаралар мен ғылыми зерттеулер жүргізіледі.

14. Сирек кездесетін жануарлар: Сандық деректер және таралуы

Қазақстандағы сирек кездесетін жануарлар қатарына барыс жатады, оның саны 120-140 дара аралығында, көбінесе таулы ормандарда мекендейді. Қарақұйрықтар шамамен 9000 дарақ, бірақ тіршілік ортасы адам әсерінен тарылуда. Құландар мен суырлар сирек кездеседі; құлан саны 800 шамасында, ал суырлардың 17 түрі бар — олардың көбеюін ерекше бақылау қажет.

15. Қазақстандағы экологиялық проблемалар: Қауіп дереккөзі

Қазақстанда экологиялық мәселелердің ішіндегі ең қауіптілері — топырақ пен су ресурсының деградациясы мен биотүрлердің жойылу қаупі. Шөлейттену мен су тапшылығы ауыл шаруашылығына зиян келтіреді, ал өнеркәсіптік ластану су қоймаларының сапасын төмендетеді. Арал теңізінің тартылуы мен орман өрттері де табиғи ортаны бұзып, браконьерлік жануарлар санының азаюына әсерін тигізеді.

16. Аймақтар бойынша Қызыл кітапқа енген өсімдіктер саны

Қазіргі таңда Қазақстанның әр аймағында Қызыл кітапқа енген өсімдіктердің саны айтарлықтай ерекшеленеді. Ең бай алуан түрлілік ұлы оңтүстік облыстарда байқалады, ал бұл жылы және дымқыл климаттың арқасында мүмкін болып отыр. Оңтүстік Қазақстанның таулы және субтропикалық аймақтары өсімдіктердің ерекше түрлеріне бай, олар климаттық жағдайларының жұмсақтығымен түсіндіріледі. Қазақстан Республикасы Экология министрлігінің 2023 жылғы деректеріне сәйкес, орманды белдеулер мен суға бай аймақтарда өсімдіктер түрлерінің санында айтарлықтай өсім бар. Бұл біздің еліміздің биологиялық алуантүрлілігін сақтаудағы күрделі мәселелермен қатар аймақтардың табиғи ерекшеліктерімен де тығыз байланысты. Осындай деректер экологиялық саясатты дамытудың маңызды негізі болып табылады және әрбір аймақтың қоршаған орта жағдайын бақылауды талап етеді.

17. Экобелсенділік және жастардың табиғатты қорғауға үлесі

Жастардың экология саласындағы белсенділігі елде табиғатты қорғау мәселелерінің шешімінде маңызды роль атқаруда. Экологиялық ұйымдар мен еріктілер топтары жастар арасында кеңінен таралып, олар орманды қоқыстан тазалау, су қоймаларын аулақтандыру секілді көптеген іс-шараларға қатысады. Мектептерде экологиялық тәрбие бағдарламалары енгізіліп, оқушыларға табиғатты қорғау және биоалуантүрлілік жайлы білім берілуде, бұл болашақ буынның жауапкершілігін арттырады. Әлеуметтік желілерде жастардың табиғатқа құрметі мен жауапкершілігін насихаттауы да маңызды, себебі бұл ақпарат кең ауқымда таралып, қоғамдық сананы жоғарылатады. Осындай экологиялық акциялар мен байқаулардың арқасында жас буын қоршаған ортаны сақтау мен қалпына келтіру әдістерін меңгеріп, бұл тәжірибе еліміздің экологиялық мәдениетін қалыптастыруда үлгі болады.

18. Қазақстанның халықаралық табиғатты қорғау ұйымдарымен ынтымақтастығы

Қазақстан әлемдік деңгейдегі қоршаған ортаны қорғау ұйымдарымен тығыз ынтымақтастық орнатып келеді. WWF, БҰҰ және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) сияқты жетекші халықаралық мекемелермен бірлесіп, экология саласындағы бағдарламалар сәтті іске асырылуда. Бұл серіктестіктер еліміздің экологиялық мәселелерін шешуге үлкен қолдау көрсетеді және халықаралық тәжірибе алмасуды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Каспий теңізіндегі биоалуантүрлікті сақтау жөніндегі трансшекаралық жобалар да іске қосылып, онда қазақстандық мамандар қазіргі заман тәжірибесімен бөлісіп, табиғатқа әсерді төмендету шараларын дамытуда. Мұндай жобалар халықаралық деңгейде табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен қорғаудың үлгісі болып табылады.

19. Қызыл кітаптағы түрлерді сақтау болашағы және жаңа бағыттар

Қызыл кітаптағы өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін сақтау бағытында елімізде жаңа стратегиялар мен жобалар қолға алынып отыр. Бұл бағытта ғылыми-зерттеу жұмыстарын күшейту, биотүрлердің табиғи мекендерін қалпына келтіру, экологиялық заңнамаларды жетілдіру бойынша ауқымды шаралар жүзеге асырылуда. Сонымен қатар, жасанды өсіру мен көбею технологиялары енгізіліп, жойылып бара жатқан түрлердің популяциясын арттыру мақсатында арнайы питомниктер мен қорықтар ашылуда. Болашақта осы жұмыстарды дамыту арқылы биоалуантүрлілікті сақтау мен экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында халықаралық ынтымақтастық та нығая түседі. Барлық бұл әрекеттер — Қазақстанның табиғи байлықтарын сақтап қалудың негізі әрі біздің ортақ міндетіміз.

20. Қызыл кітап – табиғатты сақтау аманаты

Қызыл кітап Қазақстанның табиғатын, оның тұрақты дамуын қамтамасыз етуде басты құжаттардың бірі болып табылады. Ол елдің биологиялық алуантүрлілігін қорғаудың кепілі ретінде қызмет етуде және болашақ ұрпаққа қоршаған ортаның қауіпсіздігін аманаттап береді. Әрбір азамат үшін табиғатты қорғауда жауапкершілік пен құрмет таныту — еліміздің экологиялық тепе-теңдігін сақтау мен нығайтуға зор үлес қосады. Бұл оң мақсатқа жетуде мемлекет, қоғам және жеке адамдардың ортақ ынтымақтастығы маңызды. Сондықтан Қызыл кітапқа енген түрлерді сақтау — табиғатқа деген сүйіспеншілігіміздің, елжандылығымыздың көрінісі.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі. Қызыл кітап. Алматы, 2023.

Тоқтаров, Н. Биологиялық әртүрлілік және оның сақталуы. Астана, 2021.

Қорғалжын ұлттық табиғи паркі. Экологиялық есеп 2022.

Мамытов, Ә., «Қазақстандағы жануарлар дүниесін қорғау заңнамасы», Экология журналы, №4, 2020.

Садвакасова, Г. «Қазақстан экологиясының қазіргі мәселелері», Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасы Экология министрлігі. Қызыл кітап және табиғатты қорғау жолдары. — Алматы, 2023.

Мамбетова Б.Т. Қазақстандағы биоалуантүрлілікті сақтау. — Астана, 2022.

WWF Қазақстан. Табиғатты қорғауда халықаралық ынтымақтастық. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Төлеубеков Ж.А., Қорғалиев С.Б. Экологиялық тәрбие және жастар саясаты. — Алматы, 2021.