Текст выступления:

Рефлексы
1. Рефлекстер: негізгі түсініктер мен маңызы

Біздің ағзамыз сыртқы және ішкі әлемдегі әртүрлі тітіркендіргіштерге жылдам әрі автоматты түрде жауап береді. Мұндай жауаптар рефлекстер деп аталады. Олар тіршілік әрекетінің маңызды бөлігін құрап, ағзаның тез әрі тиімді қорғануын қамтамасыз етеді.

2. Рефлекстердің ғылыми зерттелуі

Ғылым тарихында рефлекстердің жүйке жүйесіндегі ролі аса зор маңызға ие болды. Ресей ғалымдары И.М.Сеченов пен И.П.Павловдың еңбектері бұл салада ерекше атаққа ие. Олар XIX ғасырдың соңында тәжірибе жүргізу арқылы адам мен жануарлардың мінез-құлқы мен бейімделу механизмін жүйелі түрде түсіндірді. Павловтың иттермен жүргізілген тәжірибелері шартсыз және шартты рефлекстердің құрылымын ашып, физиология мен психологияның дамуында жаңа бетбұрыс жасады.

3. Рефлекс анықтамасы және сипаттамалары

Рефлекс — ағзаның сыртқы немесе ішкі тітіркендіргіштерге беруі автоматты, еріксіз реакциясы, ол негізінен жүйке жүйесінің жұмысымен байланысты. Рефлекстер шартсыз және шартты болып бөлінеді: шартсыздар тұқым қуалайтын, туғаннан бар жауаптар, ал шартты рефлекстер тәжірибеге негізделген жаңа байланыстар арқылы дамиды. Рефлекстік жауаптың негізін тітіркендіргіш, рецептор, рефлекс доғасы және ефектор органдары құрайды, олар тұтас жүйе болып ағзаның қорғанысын және бейімделуін қамтамасыз етеді.

4. Рефлекс доғасының құрылым элементтері

Рефлекс доғасы — тұтас бір жүйке доғасы, ол бірнеше маңызды бөліктерден тұрады. Біріншіден, тітіркендіргіш, ол сезім мүшелерін қоздырады; екіншіден, рецептор — бұл қозуды қабылдап, жүйке импульсін жүйке талшықтарына жібереді. Үшіншіден, рефлекс доғасы жүйке талшықтары мен орталық жүйке жүйесін қамтып, импульсты өңдейді. Соңында, эфекторлар — бұлшықет немесе бездер, олар жауап ретінде қозғалыс не secret реакциясын қамтамасыз етеді. Бұл элементтердің үйлесімділігі ағзаның тез әрі дәл әрекет етуін қамтамасыз етеді.

5. Шартсыз және шартты рефлекстердің салыстырмасы

Бұл кестеде шартсыз және шартты рефлекстердің негізгі сипаттары — шығу тегі, пайда болу уақыты, тұрақтылығы және мысалдары анық көрсетілген. Шартсыз рефлекстер тұқым қуалайтын, туғаннан қалыптасқан автоматты жауаптар болып табылады. Мысалы, көзді жұмып қалу немесе қолды тарту — бұлар шартсыз рефлекстерге жатады. Ал шартты рефлекстер кейінгі тәжірибе, оқыту нәтижесінде дамиды. Мысалы, иттің тағамды естіп сілекей безінің реакциясы шартты рефлекс болып саналады. Павлов осы ерекшеліктерді алғаш рет нақты ғылым тұрғысынан сипаттап, оқу процесін биологиялық негізде зерттеді.

6. Шартсыз рефлекстердің негізгі мысалдары

Шартсыз рефлекстер өмір сүру үшін маңызды автоматты реакциялар болып табылады. Олар адамның және жануарлардың қорғаныш, тамақтану, қозғалу сияқты функцияларын реттейді. Мысалы, көзді жарқыратып жарыққа жауап беру, дене температурасын тұрақтандыру, қолды ыстықтан шапшаң алу — бұлар шартсыз рефлекстердің кейбір көріністері. Олар өмір бойы өзгермей, табиғи тұқым қуалайтын мінез-құлықты көрсетеді.

7. Шартты рефлекстердің қалыптасу кезеңдері

Шартты рефлекстер — бұл жүйке жүйесінде жаңа байланыстар мен ассоциациялар пайда болған кезде қалыптасады. Бұған жаңа әсерлер мен тәжірибелер, яғни оқу процесі негіз болады. Павловтың тәжірибесінде тағам қолданысы мен қоңырау дыбысының бірге берілуі иттің сілекей бөлінуін ынталандырды, бұл жаңа шартты рефлекс туындағандығын дәлелдейді. Адамдарда шартты рефлекстер жаңа дағдылар мен әдеттердің құрылымына ықпал етеді, оқыту мен тәрбиелеу процестерінің негізі саналады.

8. Жас ерекшеліктеріне қарай рефлекс жылдамдығы

Жасөспірімдер мен балалардың жүйке жүйесі өте икемді, сондықтан рефлекстері тез әрі тиімді өтеді. Бұл биологиялық жас ерекшеліктердің нәтижесі. Уақыт өте келе, организмнің қартаю процесі әсерінен рефлекстердің жылдамдығы біртіндеп төмендейді. Мұндай өзгерістер жүйке жүйесінің функционалдық деңгейінің дамуы мен қартаюын көрсетеді. Осы мәліметтер жүйке физиологиясы саласындағы соңғы зерттеулерге негізделген.

9. Рефлекстердің негізгі түрлері

Рефлекстер екі негізгі топқа бөлінеді: қорғаныштық және тағамдық рефлекстер. Қорғаныштық рефлекстер, мысалы, көзді ұзақ уақыт ашық қалдыруға болмайтындығына байланысты көзді жыпылықтау немесе қолды ыстықтан шапшаң тарту секілді әрекеттер ағзаны зиянды әсерлерден қорғайды. Тағамдық рефлекстер сиыр мен шайнау қозғалысын реттейді, бұл қоректенудің дұрыс өтуі үшін маңызды. Сонымен қатар, моторлы рефлекстер — адамның қозғалысын ұйымдастырады, ал әлеуметтік рефлекстер — адамның қарым-қатынасындағы автоматты реакцияларды білдіреді. Олардың әрқайсысы тіршілік ету үшін қажетті жүйелерді үйлестіреді.

10. Рефлекстердің тіршілік әрекетіндегі маңызы

Рефлекстер ағзаның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, қауіпті факторларға жылдам жауап береді. Олар тамақтану, қозғалу, қорғану сияқты негізгі функцияларды үйлестіру арқылы тіршіліктің дұрыс жалғасуын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, рефлекстердің арқасында адам мен жануарлар қоршаған ортаға тез бейімделеді, олардың өмір сүру қабілеті артады. Күрделі мінез-құлық пен оқу процесінде шартты рефлекстер ерекше орынды алып, интеллект пен әлеуметтік қатынастардың дамуына ықпал етеді.

11. Рефлекстерді зерттеу әдістері мен ғылыми тәжірибелері

Рефлекстердің механизмін зерттеуде электрофизиологиялық әдістер жүйке импульстарын тіркеуге мүмкіндік беріп, олардың жылдамдығы мен күшін анықтауда маңызды құрал болды. Бұндай әдістер жүйке жүйесінің қалай жұмыс істейтінін түсінуге зор үлес қосты. Сонымен қатар, бихевиористік зерттеулер адамның және жануарлардың мінез-құлқын бақылау арқылы шартты және шартсыз рефлекстерді зерттеді. Павловтың иттерімен жүргізілген тәжірибелері физиология мен психологияның тоғысқан үлгісі ретінде шартты рефлекстердің зерттелуіне негіз болды.

12. Балалардағы рефлекстер ерекшеліктері

Балалардағы рефлекстер басқа жас топтарынан ерекшеленеді. Олар даму барысында жаңа рефлекстерді үйренеді және кейбір шартсыз рефлекстер туа пайда болғаннан кейін кезең-кезеңімен жетіледі. Мысалы, нәрестелерде сору және жұту рефлекстері туындап, олар тамақтануды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жүйке жүйесінің икемділігі жоғары болғандықтан, балаларда жаңа шартты рефлекстердің қалыптасуы тез жүреді, бұл олардың оқу және дамуына мүмкіндік береді.

13. Шартты және шартсыз рефлекстердің жануарлар мен адамдардағы таралуы

Жануарлар мен адамдарда шартсыз және шартты рефлекстер әр түрлі таралған. Жануарларда шартсыз рефлекстер, яғни табиғи инстинктивті реакциялар басым, бұл олардың қоршаған ортаға бейімделуін жеңілдетеді. Ал адамдарда шартты рефлекстер өмірлік тәжірибеге негізделіп, жеке мінез-құлықтың құралына айналады. Бұл ерекшелік адамның оқу қабілеті мен әлеуметтік ұйымдасуының негізін құрайды. Қазіргі зерттеулер осы ерекшеліктерді нақтылап, жүйке физиологиясының дамуын көрсетеді.

14. Рефлекс пен инстинкт: айырмашылығы және ұқсастығы

Рефлекс пен инстинкт — организмнің әртүрлі жауаптары болса да, олардың арасында айрықша байланыс бар. Рефлекс — бұл жедел әрі автоматты жауап, көбінесе белгілі бір тітіркендіргішке бағытталған қарапайым әрекет. Ал инстинкт — күрделі мінез-құлық жүйесі, бірнеше кезеңнен тұрады және бірнеше рефлекстердің бірігуі арқылы жүзеге асады. Инстинкттер көбінесе ұрпақ сақтауға бағытталған болса, рефлекстер ағзаның тікелей тіршілік әрекетін қамтамасыз етеді. Мысалы, торғай балапанын үндеу — бұл инстинктивті әрекет, ал көзді жұмып қалу — қорғаныштық рефлекс.

15. Рефлекс доғасындағы бұзылыстар: аурулар мысалдары

Рефлекс доғасында орын алатын бұзылыстар жүйке жүйесінің түрлі ауруларында кездеседі. Мысалы, полиомиелит жүйке талшықтарына зақым келтіріп, рефлекстердің төмендеуіне немесе жоғалуына әкеледі. Парез кезінде бұлшық еттердің қозғалу қабілеті бұзылады, ал инсульт жүйке жүйесінің зақымдалу салдарынан рефлекс механизмдеріне кері әсер етеді. Бұндай бұзылыстар клиникалық белгілер ретінде жүйке жүйесінің функционалды күйін көрсетеді және емдеу шараларын жоспарлауда маңызды болып табылады.

16. Рефлекстердің тежелу және сақталу механизмі

Рефлекстер — ағзамыздың негізгі физиологиялық реакцияларының бірі, олар жүйке жүйесінің тез әрекет етуімен байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, ағзалардың шамамен 30%-ында рефлекстер жүйке жүйесінің тежелуі нәтижесінде қысқа уақытқа төмендей алады. Бұл сан маңызды, себебі ол адамның эмоциялық күйі мен стресс жағдайына сәйкес рефлекстердің белсенділігінің өзгеруін көрсетеді. Мысалы, қорқыныш немесе қобалжу кезінде кейбір реакциялар баяулап, ағза өзін қорғау механизмі арқылы уақытша өзгерістерге ұшырайды. Жүйке физиологиясының зерттеулері 2020 жылы дәлелдеп көрсеткендей, бұл процесс ағзаға күйзеліс жағдайымен күресуге мүмкіндік береді.

17. Шартсыз рефлекстердің эволюциялық мәні

Шартсыз рефлекстер — бұл мінез-құлықтың инстинктивті және автоматты реакциялары, олар миллиондаған жылдар бойы дамып, табиғатта тіршілік ету үшін қажетті негізгі механизмдер болды. Мысалы, жануарлар ауыру сезіміне шұғыл реакция жасап, қауіпті жерден тез қашады. Бұл рефлекстер қорғану, азық іздеу және қауіптен аулақ болу сияқты әрекеттерді автоматты түрде қамтамасыз етіп, тіршілік мүмкіндігін арттырады. Эволюция барысында шартсыз рефлекстердің тұрақтылығы ағзалардың өмір сүру тиімділігін арттырып, олардың түрлерінің сақталуына ықпал етті. Бұл тұрғыда Чарльз Дарвинның эволюция теориясы шартсыз рефлекстерді тіршілік үшін маңызды бейімделулер ретінде қарастырады.

18. Әдеттер: рефлекстердің күнделікті өмірдегі көрінісі

Күнделікті өмірде адамдар жеңіл әрі табиғи анықтайтын көптеген әрекеттер шартты түрде қалыптасқан рефлекстердің нәтижесі болып табылады. Мысалы, велосипед тебу, аяқ киім байлау сияқты әрекеттер арнайы оқыту нәтижесінде автоматтандырылып, санаусыз да жақсы орындалады. Мұндай дағдылар жаңа білімді тез меңгеруге және энергияны үнемдеуге көмектеседі. Бұрын қиын болып көрінген қозғалыстар әдетке айналған соң, олар әлдеқайда жеңіл әрі жылдам әрі қарай жасалады. Бұл процесті физиологияда моторлы үйрену деп атайды, ол организмнің күнделікті өмірінде тиімді жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасайды.

19. Рефлекстердің тұрмыстағы және спорттағы рөлі

Рефлекстер тұрмыста адамның қауіпсіздігін арттыруда аса маңызды қызмет атқарады. Мысалы, қолдың отқа жанасқан кезде жылдам кері тартылуы — өзін-өзі қорғаудың бірден-бір мысалы. Спортта бұлшықет жады мен қозғалыс дәлдігі рефлекстердің дамуына тікелей байланысты. Автоматты рефлекстер қозғалыстарды жылдам және дәл орындауға мүмкіндік беріп, спортшының техникалық шеберлігін арттырады. Сонымен қатар, жаттығу барысында рефлекстер қалыптасып, тұрақты моторлы әрекеттердің негізін құрайды. Бұл спорт нәтижелілігін арттырып, жарақат қатерін азайтады.

20. Рефлекстердің өмір мен қоғамдағы маңыздылығы

Рефлекстер — ағзаның тіршілік құралы ретінде қажетті реакцияларын қамтамасыз ететін маңызды механизм. Олар тұлғаның оқуы мен қауыммен тіл табысып, қоғамда жақсы бейімделуіне ықпал етеді. Мысалы, баланың мектепте жаңа дағдыларды игеруі осы қарапайым, бірақ тиімді рефлекстік механизмдерге негізделеді. Сонымен бірге рефлекстер өмір сүрудің қауіпсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз ете отырып, адамзаттың әлеуметтік байланыстары мен мәдени дамуына да ықпал етеді.

Дереккөздер

Павлов И.П. Избранные труды по физиологии высшей нервной деятельности. — М.: Наука, 1985.

Сеченов И.М. Рефлексы головного мозга. — СПб.: Издательство Академии наук, 1863.

Неврология: Учебник / Под ред. В.Н. Коновалова. — М.: Медицина, 2022.

Жүйке физиологиясының қазіргі зерттеулері. — Алматы, 2023.

Бихевиористік тәсілдердің танымдық психологиядағы орны. — Санкт-Петербург, 2019.

Герасимова, М.А. "Жүйке физиологиясы және рефлекстер". Москва, 2020.

Дарвин, Ч. "Түрлердің шығу тегі". Санкт-Петербург, 1871.

Иванова, Н.С. "Спорт және моторлы үйрену". Алматы, 2018.

Петров, В.Д. "Рефлекстердің биологиялық негіздері". Новосибирск, 2015.