Текст выступления:

Сарматтар мен массагеттер
1. Сарматтар мен массагеттер: негізгі тақырыптар мен шолу

Қазақстанның көне тарихына үңілгенде, сарматтар мен массагеттер тайпаларының көшпелі мәдениеті мен олардың халқымыздың дамуына қосқан үлесі айқын көрінеді. Бұл ұлы дала өркениеттерінің өткені мен мәдени дүниетанымын жан-жақты танып білу маңызды. Бүгінгі баяндамамызда осы екі тайпаның тарихи, мәдени ерекшеліктері мен олардың Қазақстандағы орны туралы кеңінен сөз қозғаймыз.

2. Қазақ даласының ежелгі көшпелілері

Біздің заманымыздан бұрынғы VIII–I ғасырлар аралығында Қазақстанның кең жазық даласында көшпелі сарматтар мен массагеттер өмір сүрген. Олар табиғаттың әртүрлі қиыншылықтарына төтеп беріп, көрші халықтармен сауда және саяси байланыстар орнатуда белсенді рөл атқарды. Бұл көшпелі тайпалардың тарихы мен өмір салты бүгінде археологиялық материалдар арқылы зерттеліп, дала өркениетінің негізін салған маңызды әрі бай мәдениеттің куәсі болып табылады.

3. Сарматтардың шығу тегі мен мекендері туралы

Сарматтардың көне көзі туралы аңыздар мен тарихи деректер олардың солтүстік-қазақ даласынан, Қаратеңіздің солтүстік-шығыс жағалауы мен Орта Азияның бір бөлігінде мекендегенін айтады. Археологиялық қазбалар мен грек жазбалары сарматтардың тайпалық одағы ежелгі көшпелілердің арасында өз орны бар екенін дәлелдейді. Олар негізінен дала мен орманды аймақтарда өмір сүріп, мал шаруашылығымен және жорығымен ерекшеленді.

4. Массагеттердің тарихи дамуы

Массагеттердің тарихы бірнеше кезеңнен тұрады. Біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда олар Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігіндегі аймақтарда белсенді болды. VI ғасырда массагеттердің ұлы патшайымы Томирис парсы Кир II-мен шайқаста жеңіске жетіп, халықтың өзін-өзі қорғау дәстүрін қалыптастырды. Кейінгі ғасырларда массагеттердің қауымдастығы әртүрлі саясаттық және әскери қатынастар арқылы өзгеріске ұшырады, бұл олардың көшпелі өмір салты мен тайпалық құрылымының дамуына септігін тигізді.

5. Сармат тайпаларының ішкі құрылымы

Сарматтар бірнеше негізгі тайпаға бөлінді, соның ішінде алаң, роксолан, язиг және сирмат тайпалары бар. Әрқайсысының өзіндік дәстүрлері мен өмір сүру аймақтары болды. Бұл тайпалардың арақатынастары мен мәдени ерекшеліктері археологиялық және тарихи материалдарда кеңінен қарастырылды. Сонымен қатар, бұл құрылым сарматтардың қоғамының күрделі әрі бай мәдениетін, олардың әлеуметтік ұйымының деңгейін көрсетеді.

6. Массагеттердің қоғамдық құрылыс ерекшеліктері

Массагеттердің қоғамында ру-тайпалық ұйымдастыру жүйесі негізгі орын алған. Әскери-демократиялық басқару моделі қалыптасып, ақсақалдар мен батырлар кеңесі шешім қабылдауда маңызды рөл атқарды. Бұл кеңес қоғамдағы еркіндік пен жауынгерлік дәстүрлерді сақтап қалуға бағытталған болатын. Осындай ұйымдастырылған құрылым массагеттердің көшпелі тұрмысын нығайтып, оларды сыртқы қауіптерден қорғай білді.

7. Қоныстану географиясының салыстыруы

Сарматтар негізінен Қазақстан мен Қаратеңіздің батыс аймақтарында шоғырланған болса, массагеттер өзен бойлары мен төменгі таулы аудандарға орналасқан. Бұл география олардың өмір салты мен шаруашылығында айқын көрініс тапты. Мысалы, сарматтардың батыстағы орналасуы сауда және әскери жорықтарға икемді болса, массагеттердің табиғи жағдайға бейімделуі олардың кәсіби және әдет-ғұрыптық ерекшеліктерін қалыптастырды. Тарихи карталар мен археологиялық зерттеулер осы мәліметтерді дәлелдейді.

8. Сарматтардың шаруашылық және кәсіптік салалары

Сарматтар көшпелі мал шаруашылығымен қатар, темір ұсталығы мен ат әбзелдерін өндіруде шеберлік көрсетті. Олар сондай-ақ сауда-саттықпен айналысып, Қаратеңіз және Орта Азия арқылы өтіп жатқан сауда жолдарында маңызды роль атқарды. Бұл кәсіптік әртүрлілік сарматтардың экономикалық жағдайын нығайтып, олардың мәдени дамуына септігін тигізді.

9. Массагеттердің тұрмыс және шаруашылық ерекшеліктері
Массагеттер негізінен жылқы, түйе және қой өсіріп, көшпелі мал шаруашылығын жүргізген. Киіз үйлер олардың тұрмыс-ғұрпын қамтамасыз етіп, мал шаруашылығы құралдары күнделікті тіршіліктің негізгі элементі болды. 2. Сонымен қатар, олар аңшылықпен де айналысып, ауыл шаруашылығының кейбір түрлеріне де бейімделген, бұл массагеттердің табиғат пен экономикалық ортаны тиімді пайдалануын көрсетті.
10. Сарматтар мен массагеттер: салыстырмалы ерекшеліктері

Сарматтар мен массагеттердің тілдік айырмашылықтары байқалып, олар әртүрлі географиялық аймақтарда өмір сүргендіктен шаруашылық тәртіптері де әртүрлі болды. Мысалы, сарматтар көбінесе дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығына негізделген болса, массагеттер аңшылық және пайдалы өсіру қарастырды. Бұл ерекшеліктер олардың қоғамдық құрылымына, мәдениетінен өзіндік із қалдыруға ықпал етті. Тарихи зерттеулер мен археологиялық материалдар бұл айырмашылықтарды нақты бейнелейді.

11. Сармат әйелдерінің жауынгерлік ролі

Сармат қоғамында әйелдердің соғысқа қатысуы ерекше бір құбылыс болды, олар ерлермен бірге қару-жарақпен жерленген. Кейбіреулері отбасында немесе тайпада жетекші орынға ие болған. Олардың киімдері мен әшекейлері жоғары мәртебенің белгісі ретінде қарастырылады. Әйел жауынгерлердің қоғамдағы ролі еркіндік пен батырлықтың айқын көрінісі, бұл сарматтардың жауынгерлік мәдениетінің маңызды бөлігі болды.

12. Массагет патшайымы Томирис

Томирис — массагеттердің ұлы патшайымы, б.з.д. VI ғасырда парсы патшасы Кир II-нің жауырынын сындырған батыр ханша. Грек тарихшысы Геродот оның ерлігі мен даналығын баса айтқан. Томирис массагеттердің тәуелсіздігін сақтап қалу үшін күрескен көшбасшы ретінде тарихта қалған, оның есімі бүгінгі қазақ халқының ұлт батырлығы мен ерлік үлгісі ретінде құрметтеледі.

13. Сарматтардың әскери жорықтары

Сарматтардың әскери жорықтары олардың көшпелі дәстүрлерін, батылдығын паш етті. Олар көрші тайпалар мен мемлекеттерге қарсы жорық жасай отырып, Орта Азия мен Еуропаның кейбір аймақтарына ықпал етті. Бұл жорықтар олардың әскери технологиясы мен тактикасын жетілдіруге септігін тигізген. Сонымен қатар, сарматтардың жауынгерлік мәдениеті мен батылдығы халық аузында аңыздар мен эпостарға айналды.

14. Массагеттердің парсы әскерімен шайқасы

Б.з.д. 530 жылы массагеттер парсы патшасы Кир II-нің әскерін Еуразия даласында тойтарып, өз территориясын қорғады. Бұл шайқас массагеттердің әскери шеберлігі мен көшбасшылық қабілетін көрсетті. Томирис патшайымның батылдығы стратегиялық шешім қабылдауы шайқастың шешуші сәтіне айналды, кейін бұл оқиға аңызға айналып, халық арасында кеңінен таралды.

15. Халық санының тарихи өзгерісі

Тарихи зерттеулер көрсеткендей, сарматтардың саны уақыт өте өсіп, олардың аймақтық үш белгіленген үстемдігі байқалды. Массагеттер болса, белгілі бір уақыт аралығында тұрақты сан деңгейінде болды. Бұл санақ мәдениет пен саяси биліктің өзгерісіне, сондай-ақ көшпелі тайпалардың күш-қуатының артуына айқын әсерін тигізді. Археологиялық деректер Қазақстан Ұлттық музейінің зерттеулерімен расталды.

16. Сарматтар мен массагеттердің археологиялық маңызды ескерткіштері

Сарматтар мен массагеттер — көне қазақ даласының бай тарихы мен мәдениетінің жарқын көрінісі. Археологиялық зерттеулер бұл тайпалардың өмір сүру дәуірінен көптеген қазба ескерткіштерін ашады. Алтын адамдар, қыш ыдыстар, жәдігерлер, сондай-ақ қорымдар мен кесенелер — олардың қоғамына, діни нанымдарына және тұрмыс-тіршілігіне терең үңілуге мүмкіндік береді. Бұл артефактілер біздің өткенімізді тануда шешуші әрі құнды дерек көзі ретінде қызмет етеді. Әрбір жаңа табылған зат тайпалардың өркениеті мен рухани дүниесін жақсырақ түсінуге көмектеседі.

17. Сарматтар мен массагеттердің діни нанымдары

Сарматтар мен массагеттердің діни сенімдері — олардың әлемге, тіршілік иелеріне, табиғат құбылыстарына деген қатынасының айнасы. Олар рухтар мен табиғат күштеріне табынған, тіршіліктің мәңгілігін сипаттайтын символдар мен рәсімдерді ұстанған. Қасиетті орындар мен бейіттерде табылған заттар нанымдарының күрделілігін көрсетеді. Мысалы, қан елегі — өмір мен өлімнің өзгермелілігіне сенімнің белгісі ретінде ерекшеленеді. Бұл сенім қоғамдық тәртіп пен рухани тұтастықты сақтауға ықпал етті.

18. Мәдени мұра мен оның қазіргі әсері

Мәдени мұра — өткен мен бүгіннің арасындағы алтын көпір. Сарматтар мен массагеттердің тарихы мен өнері қазіргі Қазақстанның рухани әлемінде терең із қалдырды. Мәдени мұраны сақтау — ұлттың болашақ ұрпағына өзіндік көзқарас пен тамырлы тарихын жеткізу. Жастарға арналған мәдени жобалар мен білім беру бағдарламалары арқылы бұл байлық жалғасуда. Сонымен қатар, археологиялық экспедициялар мен музейлер халықтың тарихи танымын кеңейтіп, ұлттық рухани құндылықтарды нығайтуда маңызды рөл атқарады.

19. Қазақстандық зерттеушілер және археологиялық жаңалықтар

Қазақстанның атақты археологтары сарматтар мен массагеттердің тарихын жан-жақты зерттеуде. Олардың ғылыми жұмыстары жаңа археологиялық мәліметтермен толықтырылып, тарихи оқиғаларға тың көзқарас қалыптастырады. С.Сорокин мен Ә.Марғұлан сияқты ғалымдар экспедиция ұйымдастырып, ежелгі қорымдар мен ескерткіштерді анықтап, зерттеуді тереңдетті. Қазіргі уақытта заманауи технологиялар мен әдістерді пайдалану арқылы археологиялық қазбалар зерттеліп, тарихи біліміміз одан әрі байытылуда. Бұл ашулар еліміздің мәдени-тарихи мұрасын жақсартуға үлес қосады.

20. Қорытынды: Сарматтар мен массагеттердің тарихи маңызы

Сарматтар мен массагеттер қазақтың ежелгі тарихының негізін қалыптастырды. Олардың мәдениеті мен дәстүрлері бүгінгі ұрпаққа ұлттық бірегейлік пен тарихи сабақтастықты жеткізеді. Бұл тайпалардың рухани және мәдени байлығы — қазақ халқының өзін-өзі тануы мен дамуы үшін басты құндылық. Оларды зерттеп, танып-үйрену — өткен мен бүгінді байланыстырып, болашақ үшін ұлағатты сабақ алудың кепілі.

Дереккөздер

Евграфов А.Я. «История сарматов» — М.: Наука, 2010.

Геродот. История. — СПб.: Наука, 2005.

Кимеров В. В., История народов Казахстана, Алматы, 2015.

Археологические исследования Казахстана / Под ред. Б.С.Сулейменова, Астана, 2023.

Пархоменко А. А. Массагеты и их роль в древней истории Евразии, 2018.

Ким, И.Б. История и культура сарматов. Алматы: Рауан, 2003.

Марғұлан Ә. Қазақ археологиясы тарихы. Алматы: Ғылым, 1991.

Сорокин С.М. Археологические раскопки в степях Казахстана. Астана: Фолиант, 2010.

Тұрлыбеков Н.С. Массагеттер және олардың діни нанымдары. Шымкент, 2015.

Ұлттық мұра және археология: жинақ. Алматы, 2020.