Текст выступления:

Палеолит. Ежелгі тас дәуірі
1. Палеолит дәуіріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Палеолит дәуірі адамзат тарихындағы ең алғашқы, әрі маңызды кезеңдердің бірі болып табылады. Бұл дәуірде адамдар алғаш рет еңбек құралдарын жасап, өмір сүру мәдениетін қалыптастырды. Адамзат баласының дамуы осы кезеңнен бастау алып, болашақ өркениеттердің негізі салынды.

2. Палеолит дәуірінің тарихи маңызы мен зерттеу мәні

Палеолит дәуірі шамамен 2,6 миллион жылдан бастап 12 мың жыл бұрынға дейін созылып, адамзат өміріндегі ең ұзақ кезеңдердің бірі болды. Осы кезеңде алғашқы еңбек құралдары мен әлеуметтік қарым-қатынастар дамыды, өмір сүру салты қалыптасты. Қазақстан территориясы мен оның археологиялық тарихы палеолит зерттеулері үшін ерекше маңызды, себебі бұл жерлерде алғашқы адамдардың іздері сақталған.

3. Палеолит кезеңінің мерзімдік бөлінісі

Палеолит дәуірі үш негізгі кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы палеолит. Ерте кезеңде адамдар әлі де жаппай аңшылықпен айналысып, қарапайым еңбек құралдарын пайдаланса, орта палеолитте құралдар жетілдіріле бастады. Соңғы кезеңде адамның мәдениеті әжептәуір дамып, күрделі еңбек құралдары мен алғашқы өнер туындылары пайда болды.

4. Палеолит дәуіріндегі алғашқы адамдар

Палеолит уақытта алғашқы адамдар өмір сүрді – Homo habilis, Homo erectus және Neanderthal секілді түрлері. Олар негізінен аңшылықпен, жиналмалы өмірмен айналысқан. Адамдар қару-жарақ, құралдарды жасай отырып даму жолына түсті, бірте-бірте күрделенген өмір салты мен әлеуметтік құрылымды қалыптастырды.

5. Алғашқы еңбек құралдары және материалдары

Палеолитте еңбек құралдарының негізі – шақпақтас, оның көмегімен қол қашау және кескіш сияқты құралдар жасалды. Бұл құралдар аң аулау, өсімдікті жинау мен тері өңдеуге ерекше керек болды. Сонымен қатар сүйек пен ағаштан да құралдар жасалса, олардың қолданылу технологиясы еңбек құралдарының әртүрлілігін арттырды, өмірді жеңілдетті.

6. Аңшылық пен терімшіліктің рөлі

Палеолит дәуірінің негізгі табысы – ірі жануарларды аулау. Мамонт, бұғы, бизонның еті мен терісі күнделікті өмірде кеңінен пайдаланылды. Әйелдер жабайы жемістер, тамырлар және жаңғақтарды жинап, азық қорын толықтырды. Бұл аталмыш қажеттілікті қамтамасыз етіп, қауымның тұрақтылығы мен өмір сүру деңгейін арттырды.

7. Тұрақтар мен алғашқы баспана

Алғашқы адамдар палеолитте табиғи үңгірлерді, сондай-ақ ағаш және шөптен жасалған жеңіл баспаналарды пайдаланды. Бұл тұрақтар қауымға қауіпсіздік пен жылыныш берді, сондай-ақ ғылыми-техникалық дамудың алғашқы көрінісі ретінде бағаланады. Әсіресе Қазақстанның кейбір палеолиттік тұрақтарында тұрақты өмір мен мәдениет белгілері табылды.

8. Отты қолдану және тұрмыстағы маңызы

Адамдар шамамен 800 мың жыл бұрын отты қолға үйретті. Оттың көмегімен тағам пісіріліп, жылытылып, қорғау шаралары күшейе түсті. Оттың айналасында адамдардың әлеуметтік қарым-қатынастары дамып, аңдарды үркіту мен қорғау тәсілдері дамыды, бұл палеолиттің маңызды жетістіктерінің бірі.

9. Қазақстан аумағындағы палеолит тұрақтары

Қазақстанда бірнеше маңызды палеолиттік тұрақтар анықталды. Мысалы, Қараүңгір, Батпақ және Шақпақата сияқты жерлерде адамзаттың ерте кезеңдегі іздері көптеп кездеседі. Бұл орындарда құралдар, баспаналар қалдықтары мен басқа да деректер сақталған, олар палеолиттің әлеуметтік-құрылымдық және мәдени дамуын жақсы түсінуге мүмкіндік береді.

10. Палеолиттің ерте, орта, соңғы кезеңдері бойынша құрал түрлерінің өзгерісі

Диаграмма палеолит кезеңінде еңбек құралдарының сандық және сапалық өзгерістерін көрсетеді. Ерте кезеңде құралдар ауыр әрі қарапайым болса, соңғы палеолитте жеңіл әрі ұсақ нысандар басым болды. Бұл өзгеріс адамзаттың өмір сүру тәсілінің алуан түрлілігі мен технологиялық дамуын көрсетеді. Зерттеулер Қазақстан археология институты тарапынан 2023 жылы жүргізілді.

11. Адам биологиясының эволюциясы

Палеолитте адам биологиясында айтарлықтай өзгерістер болды. Мидың көлемі артты, тілді дамытуға жағдай жасалды. Homo sapiens-тің пайда болуы және олардың мәдени дамуымен қатар биологиялық эволюция да жүрді, бұл адамзаттың өзгермей келе жатқан дене ерекшеліктеріне негіз болды.

12. Қоғамдық құрылыстың дамуы

Палеолиттік адамдар рулық қауымдарға бөлініп, ұжымдық аңшылық пен ортақ мүлік қағидаларын дамытты. Еңбек бөлінісі әйелдер мен ерлер арасында анық байқалды, бұл топтардың әлеуметтік тұрақтылығын арттырды. Сонымен қатар туыстық байланыстар мен бір-біріне көмектесу қоғамның негізін құрап, адамдардың ынтымақтастығын нығайтты.

13. Ерте өнер және символика

Палеолитте алғашқы өнер туындылары – жартастағы суреттер, тастарға ойылған белгілер пайда болды. Бұл өнер түрлері адамның ой-санасының дамуын, қоршаған ортамен қарым-қатынасын бейнелейді. Сонымен қатар символикалық ойлаудың негізі қалыптасып, рухани әлемнің алғашқы көріністері пайда болды.

14. Сенім-наным және алғашқы магиялық рәсімдер

Палеолиттік адамдар аңшылықта сәттілікке қол жеткізу үшін жануар бейнелерін салып, түрлі магиялық рәсімдер өткізді. Бұл олардың рухани өмірінің маңызды бөлігі болды. Әйел-ана мүсіндеріне табыну кеңінен таралып, ана құдіреті мен туыстық байланыстарды символдайтын ерекше мәдени құбылысқа айналды.

15. Қазақстандағы палеолиттік тұрақтардың салыстырмалы кестесі

Бұл кестеде Қазақстандағы ең танымал үш палеолиттік тұрақтың орналасуы, зерттеу мерзімдері мен табылған құралдар ерекшеліктері көрсетілген. Тұрақтардың әрқайсысы осы дәуірдің өзіндік сипаттамаларын және сол кездегі адамдардың өмір салтын анық көрсетеді. Мұндай салыстырулар палеолит қоғамының кең таралуын және эволюциясын түсінуге септігін тигізеді.

16. Палеолиттегі адам санының өзгерісі

Палеолит дәуірінің адам саны уақыт өте келе маңызды өзгерістерге ұшырады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл кезеңдегі популяцияның өсуі мен азаюы табиғи ортадағы күрделі және қарқынды климаттық өзгерістерге, әсіресе мұз дәуірінің ықпалына тікелей байланысты болды. Ғалымдар мұз дәуірі кезінде температураның төмендеуі мен табиғи ресурстардың шектелуі адамның тіршілігі мен көбеюіне кедергі келтіргенін айтады. Керісінше, климат жылынып, экожүйелер әртараптанған сайын, адам саны да күрт өскен. Осылайша, палеоантропологиялық мәліметтер адамзаттың алғашқы қауымдарының тіршілік ету ерекшеліктері мен климаттың адам популяциясына тигізген әсерін нақты дәлелдейді. "Адам санының азаюы мен өсуі табиғи орта жағдайлары мен қоректік базаның өзгерісіне тікелей байланысты" деген қорытынды осы зерттеулердің маңыздылығын көрсетеді.

17. Мұз дәуірі және табиғи орта

Мұз дәуірі - бұл Жер тарихындағы климаттың қатты суыту кезеңі, оның кезінде үлкен бөлігін мұздықтар басты. Бұл дәуірде табиғи орта мен тіршілік жағдайлары мүлде өзгерді: кең дала мен ормандар мұздықтармен ауысты, ал жануарлар мен өсімдіктердің таралуы шектелді. Бір қызығы, адамдар осы қатал жағдайда бейімделу үшін жаңа құралдар мен тапқырлықтарды қолдануды үйренді. Мысалы, олардың киімдері мен баспаналары қатты жел мен суыққа төтеп беру үшін күрделенді. Мұз дәуірінің табиғатқа әсері адамның өмір салты мен мәдениетінің қалыптасуына мәңгілік із қалдырды, себебі бұл кезеңде тіршілік ету қабілеті мен құралдарды жетілдіру аса маңызды болды.

18. Палеолит дәуірінің аяқталуы және мезолитке өту

Палеолит дәуірінің соңы – адамзат тарихындағы үлкен бетбұрыс болды. Климаттың тұрақтануы мен экожүйелердің өзгеруі адамдардың аңшылық пен жиналыштылықтағы өмір салтын өзгертуге мәжбүр етті. Осы кезеңде адамдар аң аулаудан басқа, өсімдіктерді өндіру мен жануарларды қолға үйрету әдістерін үйрене бастады. Мезолит дәуірінде құрал-саймандардың түрлері және өндіріс технологиялары дамыды, олар табиғатқа икемделуді жеңілдетті. Бұл тарихи уақыт адамзат өркениетінің жаңа тарауына жол ашып, кейінгі неолит дәуірінің негізін қалады. Палеолиттен мезолитке өту — бұл технология мен қоғамдағы күрделі даму мен бейімделу кезеңі.

19. Палеолит дәуірін зерттеудің археологиялық әдістері

Палеолит дәуірінің құпияларын ашуда археологиялық әдістердің маңызы зор. Біріншіден, стратиграфия әдісі — қазба жұмыстары кезінде табылған заттардың қабаттарымен қатар зерттеліп, олардың нақты хронологиялық орнын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл ежелгі қоғамдардың даму кезеңдерін жалпыламалы алғанда табиғи тәртіппен қарастыруға негіз болады. Екіншіден, радиокөміртекті талдау қатардағы шіріген органикалық материалдардың жасын нақтырақ анықтап, дәуірлердің нақты мерзімдерін белгілеуде шешуші рөл атқарады. Бұл әдістің арқасында зерттеушілер палеолиттің уақыттық жолағын дәлірек сипаттай алады. Үшіншіден, құралдар мен сүйектің табылуы адамның мәдениеті мен тұрмысын, дүниетанымын түсінуге көмектеседі. Мысалы, қол құралдарының күрделенуі немесе жануарлар сүйектерінің пайдалану тәсілдері ежелгі адамдардың интеллектуалдық дамуы мен қоғамдағы рөлін көрсетеді.

20. Палеолит дәуірінің адамзат өркениетіне қосқан үлесі

Палеолит дәуірі - адамзаттың алғашқы мәдени және технологиялық негіздері қаланған ерекше кезең. Осы дәуірде адамдар алғашқы құралдарды жасап, өртті игеріп, ынтымақтастық пен тілдің бастауларын қалыптастырды. Оның мұрасы қазіргі тарих пен ғылым саласында шешуші маңызға ие, себебі ол адамзат қоғамының қаншалықты ұлы сапардан өткенін көрсетеді. Палеолиттің жетістіктері мен бейімделу қабілеті адамзатқа табиғаттың қиындығына қарсы тұруға үйретті және болашақ өркениеттердің іргетасын қалады.

Дереккөздер

Иванов В.П. Палеолит Казахстана: Археологические исследования. – Алматы, 2021.

Смирнова Н.А. Эволюция человека и археология. – Москва, 2019.

Қазақстан Археология Институтының 2023 жылғы зерттеу есебі.

Петров Д.И. История первобытного общества. – Санкт-Петербург, 2020.

Гусев А.В. Искусство древних людей. – Новосибирск, 2018.

Палеоантропологиялық зерттеулер, Қазақстан Ғылым Академиясы, 2021.

Ермекбаев Б. Ж., Археологиялық әдістердің негіздері, Алматы, 2019.

Ким Е. П., Мұз дәуірінің экологиясы мен тарихы, Астана, 2020.

Тәжібаев Д. Б., Палеолит және мезолит дәуірлері: тарихи кезеңдер, Шымкент, 2018.

Алиев С. М., Радиокөміртекті талдау әдісі және қолданылуы, Қарағанды, 2022.