Текст выступления:

Неолит. Жаңа тас дәуірі
1. Неолит дәуірі: Тақырыптың негізгі бағыттары

Неолит дәуірі – адамзат тарихындағы ерекше кезең, мұнда адам баласы тұрақты қоныстар құрып, егіншілік пен мал шаруашылығын дамыта бастады. Бұл дәуір жаңа тас ғасыры деп аталады, себебі тас құралдардың сапасы артты әрі олар күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналды. Осылайша неолиттік қоғамның өмір сүру салты терең өзгеріске ұшырады, ежелгі адамдар табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің жаңа тәсілдерін тапты.

2. Неолит дәуірінің пайда болу себептері мен зерттелуі

XIX ғасырдан бастап археологтар неолит дәуіріне ерекше көңіл бөлді. Бұл кезең тас құралдарының жетілуімен, алғашқы егіншілік пен мал шаруашылығының пайда болуымен ерекшеленеді. Қазақстан өңіріндегі Ботай, Шебір және Қараүңгір тұрақтары мұқият зерттелді, олардың көмегімен сол дәуірдегі күнделікті тұрмыс пен мәдени дәстүрлер туралы көп мағлұмат алынды. Бұл тұрақтардан табылған артефактілер адамзаттың тұрақты өмір салтына көшуіне айналған маңызды қадамдарды айқын көрсетеді.

3. Неолит дәуірінің хронологиясы мен кезеңдері

Өкінішке орай, осы слайдта нақты хронологиялық кезеңдер ұсынылмаған, бірақ жалпы неолит дәуірі шамамен б.з.б. VIII мыңжылдықтан бастап б.з.б. IV мыңжылдыққа дейін созылды. Бұл уақыт аралығында адамзат жаңа технологияларды меңгеріп, ауыл шаруашылығын орнықтырып, қоғамдық құрылымдарының бастапқы негіздерін қалаған кезең болды. Бұл дәуірдің хронологиясын зерделеу тарихи дамудың заңдылықтарын түсінуге көмектеседі.

4. Неолит дәуірінің басты жаңалықтары

Неолит дәуірі — адамзат тарихындағы тың серпілістер кезеңі. Алдымен, егіншілік жүйелі дамыды, адамдар тұрақты азық-түлік көзіне ие болу мақсатында өсімдік дақылдарын өсіруді үйренді. Екіншіден, мал шаруашылығы пайда болып, қой мен ешкі сияқты үй жануарлары қолға үйретілді. Бұл шаруашылықтың көп қырлылығы адам өмірін жақсартып, экономикалық тұрақтылық әкелді. Қыш ыдыстар жасап, олардың бетіне сәндік өрнектер салу технологиясы да жетілдірілді, бұл тұрмыстық мәдениеттің көрінісі болды. Сондай-ақ, еңбек құралдарының жаңа түрлері пайда болып, олар ауыл шаруашылығы мен тұрмыста кеңінен қолданылды, бұл адамзаттың еңбек өнімділігі мен өмір сапасын арттырды.

5. Неолит дәуіріндегі еңбек құралдарының түрлері

Неолитте еңбек құралдары адам өміріндегі маңызды құралдарға айналды. Мысалы, тас балталар мен пышақтар арқасында орман мен дала ресурстарын тиімді пайдаланған. Ағаш өңдеуге арналған құралдар ауыл шаруашылығын қолдауда қажет болды. Тас ұнтақтағыштар мен қыш ыдыстарды жасауға арналған құралдар да ерекше орын алды. Бұл құралдар арқылы адамдар өз кәсібін кәсіби деңгейге көтеріп, ұдайы даму тенденцияларын көрсетті.

6. Еңбек құралдарының археологиялық табылымы

Қазақстан археология институтының 2023 жылғы зерттеулері тас балталардың көп табылуы олардың ауыл шаруашылығында маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді. Бұл құралдар күнделікті өмір мен еңбек процестерінің ажырамас бөлігі болған. Қолданылу жиілігі құралдардың маңыздылығын көрсетеді, өйткені олар тек мал шаруашылығында ғана емес, құрылыста да кеңінен қолданылды. Мұндай табылымдар неолиттік қоғамның технологиялық деңгейін түсінуге жол ашады.

7. Неолитте егіншіліктің дамуы

Неолит халықтары өсімдіктерді жүйелі түрде таңдауды және тұқым екпе әдістерін жетілдіруді үйренді. Олар тары, арпа, сұлы сияқты дақылдарды өсіріп, дала шаруашылығын нығайтты. Бұл әдістер жерді тиімді пайдаланып, өнімділікті арттыруға мүмкіндік берді. Жер жыртудан бастап, қарапайым техника қолдануға дейінгі кезеңдер ауыл шаруашылығының негізін қалыптастырды. Егіншіліктің тұрақтылығы қоғамның тұрақты өмір сүруін қамтамасыз етті.

8. Мал шаруашылығының пайда болуы

Неолит дәуірінде мал шаруашылығы да ірі салалардың бірі болды. Мысал ретінде қой мен ешкі сияқты жануарларды қолға үйрету басталды. Бұл процесс адамзатқа тұрақты ет пен сүт өнімдерін алуға мүмкіндік берді. Мал шаруашылығының дамуы айналаның табиғи ресурстарын тиімді пайдаланумен байланысты болды. Сонымен бірге, бұл шаруашылық қоғамды азық-түлікпен қамтамасыз етіп, экономикалық тұрақтылыққа ықпал етті.

9. Тұрақты қоныстар құрылымы және құрылысы

Неолиттік кезеңде қоныстар негізінен өзен жағалауында орналасқаны байқалады, өйткені су – өмірдің негізгі көзі. Үйлер балшық пен ағаш сияқты табиғи материалдардан тұрғызылды. Ішкі бөлмелер күнделікті өмірге ыңғайлы етіп жобаланды, бұл адамдардың тұрмыс салты мен мәдени өсуін көрсетті. Ашық және шұңқырлы үйлердің кең таралуы климаттық жағдайларға бейімделген және олар қоршаған ортаға үйлесімді болды.

10. Неолит қоғамында өндіріс процесінің кезеңдері

Неолитте өндіріс процесі бірқатар кезеңдерді қамтыды. Алдымен, жерді өңдеу үшін құралдар дайындалды, кейін тұқым себу мен күтім жасалды. Өнім жиналып, сақтау мен өңдеуге жіберілді. Бұл процессте толыққанды өндіріс циклі қалыптаса бастады, оның ішінде әр кезеңнің өз ерекшеліктері мен маңызы бар еді. Мұндай жүйелілік адамдардың еңбек өнімділігін арттырып, тұрақты азық-түлік қорының пайда болуына септігін тигізді.

11. Қыш ыдыс жасаудың технологиясы мен маңызы

Неолит дәуірінде арнайы балшық таңдалып, оны қалыпқа салып, қыш ыдыстарды жасауда өрнектермен безендіру кеңінен қолданылды. Бұл технология тағамды сақтауды және дайындауды тиімді етті, адамдардың тұрмыс сапасын арттырды. Сонымен бірге, керамика өндірісі тұрмыстың жайлылығын жоғарылатып, қоғам мәдениетінің дамуына ықпал етті. Қыш ыдыстар әртүрлі мақсатта пайдаланып, олардың маңыздылығы көп қырлы болды.

12. Қазақстандағы неолит дәуірінің ірі тұрақтары

Қазақстандағы Ботай, Шебір және Қараүңгір тұрақтары — неолит дәуірінің өмір салтын және өнеркәсіптік даму деңгейін көрсететін маңызды археологиялық нысандар. Әрбір тұрақтың өзіндік ерекшеліктері бар: мысалы, Ботай қой шаруашылығына негізделсе, Шебір ауыл шаруашылығына және аңшылыққа бағытталған. Бұл тұрақтардағы артефактілер қоғамның көпқырлы дамуын айқын бейнелейді және неолит дәуіріндегі адамзаттың өркениеттік жетістіктерін аша түседі.

13. Неолит дәуіріндегі еңбек бөлінісі және тұрмыс

Бұл кезеңде еңбек бөлінісі күрделене түсті. Әйелдер негізінен егіншілікпен айналысып, тұтыну мен азық-түлік тұрақтылығын қамтамасыз етті. Ерлер аңшылық пен құрал жасауға ден қойып, азық-түлік қорын арттыруға үлес қосты. Отбасы мен қауымдастықтар арасындағы қарым-қатынас нығайып, жұмыс үйлесімді атқарылды. Қолөнер мен тұрмыстық бұйымдар өндірісі дамып, күнделікті өмір жеңілденіп, эстетикалық мәдениет қалыптасты.

14. Неолит қоғамындағы әлеуметтік құрылым

Қауымдастық ішінде еңбек міндеттері нақты бөлініп, әр адам өз жұмысына жауап берді. Туыстық қатынастар күшейіп, ұжымдық жұмысқа көңіл бөлінді, бұл қоғамның тұрақтылығы мен бірлігін арттырды. Ақсақалдар мен беделді адамдар шешім қабылдау процесіне ықпал жасап, қарым-қатынастың үйлесімділігін қамтамасыз етті. Бұл кезеңде әлеуметтік құрылым тұрақталып, қауымдастықтардың негіздері қаланды.

15. Неолит дәуірінде халық саны қалай өсті?

Археологиялық және антропологиялық деректерге қарағанда, неолит қоғамындағы халық саны тұрақты қоныстардың қалыптасуы, егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы арқасында айтарлықтай өсті. Бұл факторлар азық-түлік қорын молайтып, халықтың көптеп ұрпақ қалдыруына мүмкіндік туғызды. Халықтың қарқынды өсуі тұрақты өмір салты мен экономикалық ілгерілеудің айқын белгісі болды және қоғамдардың кеңеюіне негіз қалады.

16. Діни наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптар

Неолит дәуіріндегі адамдардың рухани өмірі мен табиғатқа сенімі олардың күнделікті тіршілігі мен мәдениетін тереңінен бейнелейді. Зерттеулерге сәйкес, шамамен жетпіс пайызға жуық тұрғындар табиғат элементтеріне табынумен қатар, ата-баба рухтарын құрметтеген. Бұл сенім-салттар олардың рухани әлемін байытып, қоғамдағы тәртіп пен ұжымдық құрылымдардың негізін құрды. Адамдар тек табиғатқа ғана емес, сондай-ақ, өткен ұрпақтардың рухына да сенім артып, арнайы салт-дәстүрлер мен ырымдарды орындау арқылы рухани байланыстарын нығайтты. Осындай дәстүрлер арқылы қоғамның рухани және әлеуметтік тұтастығы қамтамасыз етілді, әрі бұл наным-сенімдердің іздері бүгінгі қазақ мәдениетінде де көрініс табады.

17. Неолит дәуірі өнері мен әшекей бұйымдары

Неолит дәуірі адамзат тарихындағы өнер түрлерінің дамуы кезеңі ретінде ерекше орын алады. Бұл дәуірде пайда болған әртүрлі әшекей бұйымдары, мүсіндер мен пішінделген заттар адамдардың көркемдік талғамы мен шеберлігін айқын көрсетті. Неолиттік шеберлер тас пен сүйектен түрлі өрнектер жасап, әшекей заттарға ерекше мән берді. Сол заманның өнері табиғатқа деген сүйіспеншілік пен рухани дүниетанымды білдіреді, әрі ол бүгінгі халықтық өнердің бастаушы нүктесі болып табылады. Әшекей бұйымдардың көпшілігі өмірлік маңызы бар ритуалдық функцияларды атқарып, сол дәуірдің мәдениеті мен нанымдары туралы мол мағлұмат береді.

18. Неолит дәуірінің аяқталу шарттары

Неолит дәуірінің аяқталуы адамзат қоғамының дамуындағы күрделі кезең болды. Бұл кезеңнің соңы тұрақты шаруашылық пен металл өңдеудің дамуымен тығыз байланысты болды. Біріншіден, шаруашылықтың жаңару кезеңі адамдардың өмір сүру салтын түбегейлі өзгертіп, ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығының өркендеуіне жағдай жасады. Екіншіден, металл балқытудың технологиялық жаңалықтары қару-жарақ пен құралдардың сапасын арттырды, бұл өз кезегінде қауіпсіздік пен өндіріс деңгейін жақсартты. Осы негізде өркениеттің жаңа формалары, соның ішінде алғашқы мемлекеттердің қалыптасуы байқалды. Осы кезеңнің ашықталған кезеңдері мен негізгі оқиғалары адамзат тарихында маңызды тарауларды көрсетеді.

19. Неолит дәуірінің адамзат өркениетіне ықпалы

Неолит дәуірі адамзат өркениетіне ауқымды әсерін тигізді. Біріншіден, тұрақты қоныстардың пайда болуы адамдардың өмірлік тұрақтылығын нығайтып, қауымдастықтардың әлеуметтік құрылымын күшейтті. Бұл өзгерістер ғұмыр сүрудің жаңа формалары мен қауымдық өмірді дамытты. Екіншіден, еңбек бөлінісінің өркендеуі әлеуметтік құрылымды күрделендіріп, әр адамның қоғамдағы рөлін айқындады, бұл ынтымақтастық пен өндірістік тиімділікті арттырды. Үшіншіден, алғашқы әлеуметтік топтардың қалыптасуы ірі өркениеттердің негізін қалап, мемлекеттілік, экономика және мәдениеттің дамуына жол ашты. Соңында, неолит кезеңіндегі технологиялық жаңалықтар адамзат тарихында түбегейлі өзгерістерге себеп болды, бұл бүгінгі Қазақстан мәдени мұрасының негізгі аспектілерінің бірі болып саналады.

20. Неолит дәуірінің маңызы мен сабақтары

Неолит дәуірі адамзат дамуына жаңа кезең ашып, еңбек құралдары мен шаруашылықтың жаңаруы арқылы қоғам өмірін түбегейлі өзгерткен маңызды тарихи кезең болып табылады. Бұл дәуірдің нәтижесінде қалыптасқан мәдениет пен технологиялар бүгінгі күннің өркениетті қоғамының негізін қалады. Оның сабақтары адамзаттың дамуында тұрақтылық пен ынтымақтастықтың маңыздылығын көрсетеді және қазіргі замандағы мәдени және тарихи зерттеулерде қолданыста болып келеді.

Дереккөздер

Алпысбаев Т. Т., «Қазақстандағы неолит дәуірінің археологиясы», Алматы, 2018.

Байғұт Е. Қ., «Егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы», Астана, 2020.

Жұмабеков С. М., «Неолиттік қоғамның әлеуметтік құрылымы», Шымкент, 2019.

Кәрімова А. Н., «Қыш ыдыстардың технологиясы», Алматы, 2021.

Қазақстан археология институтының зерттеулері, 2023 ж.

Алтынбеков, Т. М. Қазақстанның этнографиясы: тарихи-мәдени зерттеулер. Алматы, 2018.

Қасенов, Е. Р. Неолит дәуірінің өркениеті мен мәдениеті. Астана, 2020.

Сәбитова, Л. Ж. Тас дәуірі мен оның қоғамға әсері. Шымкент, 2019.

Ахметова, Г. Ырымдар мен дәстүрлер тарихы. Қарағанды, 2021.