Текст выступления:

ХvІ — хvІІ ғасырлардағы материалдық мәдениет мұралары
1. XVI–XVII ғасырлардағы материалдық мәдениет мұралары: Жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстанның ортағасырлық мәдениеті – бұл көшпелі мен отырықшы дәстүрлердің үйлесімі. Бұл кезең көшпенділік өмір салты мен қалыптасқан әлеуметтік құрылымдардың сабақтастығын, сондай-ақ қала мәдениетінің дамуын қатар көрсетті. XVI–XVII ғасырлар – қазақ хандығының құрылуы мен саяси күшеюі тұсында қазақ халқының рухани және материалдық мәдениетінің маңызды кезеңі болып табылады.

2. Тарихи контекст және кезеңнің ерекшеліктері

XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығының күшеюі мен Орталық Азиядағы саяси өзгерістер мәдениеттің дамуына айтарлықтай ықпал етті. Бұл уақытта рулық қауымдастықтар мен әскери құрылымдар қоғам өмірінде ерекше рөл атқарды. Сауданың өркендеуі, сонымен қатар әртүрлі мәдени және экономикалық байланыстардың дамуы материалдық мәдениеттің әртүрлі салаларының дамуына серпін берді.

3. Көшпелі мәдениет: өмір салты және тұрмыстық заттар

Бұл кезеңнің көне көшпелі мәдениетінің басты ерекшелігі – оның тұрмыс- салтындағы ықшамдылық пен практикалық шешімдерде көрінді. Тұрмыстық заттар – мысалы, кебіс, құрал-жабдықтар, тұрмыстық құралдар – көшпелі өмір салтына икемделген. Олар жеңіл, көп функциялы және әсем безендірілген болып, қазақ даласының табиғи жағдайларына сай жасалған.

4. Киіз үй – дәстүрлі баспана

Киіз үйдің құрылымы – кереге, уық және шаңырақтан тұрады, бұл дәстүрлі баспана қазақ халқының көшпелі өмір салтына бейімделген. Әрбір элемент ұлттық ою-өрнекпен әсемделіп, ғарыштың және табиғаттың ұғымдарын бейнелейді. Сондай-ақ, киіз үйдің жылдам құру мүмкіндігі мен жеңілдігі көшпенділердің қозғалысына толық сәйкес келеді. Ішкі кеңістігі жылы әрі жайлы, оның ішінде текемет пен кілем, төсек-орындар орналастырылған, бұл тұрмыстық қажеттіліктердің барлығын қамтиды.

5. XVI–XVII ғасырлардағы киім және сән үлгілері

Бұл дәуірдегі киім үлгілері қазақ қоғамының айқын әлеуметтік құрылымын мен салт-дәстүрін көрсетеді. Киімдер көбінесе жүн мен мақтадан тігілді, ою-өрнек арқылы ерекшеленді. Ерлер әдетте ұзын көйлек пен шапан киіп, әйелдер сәнді түйілген бас киімдер мен түрлі жібек жарылқаптар қолданды. Мұндай киімдер адамның мәртебесін, рулық байланыстарын және кәсібін білдіріп, көшпелі өмір стиліне үйлесімді түрде бейімделген.

6. Қару-жарақ пен әскери құралдар
Қазақ жауынгерлері садақ, қылыш, найза және айбатаны басым қару ретінде пайдаланған. Олардың жеңіл әрі икемді болуы әскери тактиктердің дамуына ықпал етті және шабуыл мен қорғаныста жоғары тиімділікке ие болды.
Сонымен қатар, сауыттар мен дулығалар қорғаныс құралдары ретінде кеңінен қолданылды. Қару жасаған шеберлердің еңбегі жоғары бағаланып, олардың озық дағдылары әскери табыстың негізгі кепілі болды.
7. Аспаптық және тұрмыстық қолөнер бұйымдары

Орта ғасырдағы қолөнер бұйымдары күнделікті тұрмыстың маңызды бөлшегі болды. Мысалы, ағаш және металдан жасалған тұрмыстық және музыкалық аспаптар ұлттық дәстүрлер мен мәдени ерекшеліктерді теңестіре білді. Қолөнершілердің шеберлігі дизайнның әсемдігі мен функцияны үйлестіріп, қоғамдағы материалдық мәдениеттің байлығын арттырды.

8. Қазба жұмыстары нәтижесіндегі артефактілер

Археологиялық қазбалар XVI–XVII ғасырлар мәдениетінен күнделікті тұрмыста қолданылған заттарды анықтады. Бұл заттар – су құмыралар, әшекейлер, қару-жарақ және тұрмыстық құралдар – қазақ халқының материалдық мәдениетін жан-жақты ашып көрсетеді. Әрбір артефакт тарихи мәліметтер ғана емес, сондай-ақ сол дәуірдегі өнер мен технологияның даму деңгейін бейнелейді.

9. Архитектуралық ескерткіштер
Айша-Бибі кесенесі XII ғасырда салынғанымен, XVI–XVII ғасырларда ол қайта жөнделіп, ұлттық сәулет өнерінің қомақты үлгісіне айналды.
Қарахан кесенесі мен Алаша-хан мұнаралары мұсылман сәулетінің көрнекті нышандары, олар кірпіш пен сырланған тақталармен сәнделген.
Мешіттер өздерінің сәулеті мен ою-өрнегі арқылы қазақ қоғамындағы рухани өмірдің негізін, халықтың діни сенімдері мен дәстүрлерін бейнелейді.
10. Сауда, айырбас және ақша айналымы

Қазақ хандығының материалдық мәдениетінде сауда мен айырбас маңызды орын алды. Осман империясы, Жоңғария, Сібір және Қытаймен жүргізілген сауда байланыстар экономиканың түрлі салаларын дамытуға ықпалды болды. Ақпараттық тасымал мен ақша айналымы сауда қатынастарын жеңілдетіп, қоғамның материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз етті.

11. XVI–XVII ғасырлардағы маңызды археологиялық мекендер және артефактілері

Бұл кесте қазақ даласындағы тарихи-мәдени орталықтарды және олардың тапқан материалдық ескерткіштерін көрсетеді. Әрбір мекеннің өзіндік ерекшелігі бар, ол кезеңнің әлеуметтік және мәдени дамуын айқындайды. Бұл орталықтар тарихи деректер мен археологиялық мәліметтерді толықтырып, қазақ тарихи мұрасын тереңірек тануға мүмкіндік береді.

12. XVI–XVII ғасырлардағы негізгі материалдық мәдениет нысандарының үлес салмағы

Диаграмма тұрмыстық бұйымдардың халық күнделікті өмірінде қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Олар материалдық мәдениеттің түрлі аспектілерін – өмір сүру салты, кәсіп, тұрмыс құралдары мен сән элементтерін – бейнелейді. Осы заттардың көптүрлілігі кезеңнің мәдени динамикасын айқын көрсетеді.

13. Зергерлік өнер: танымал бұйымдар мен шеберлер

Зергерлік бұйымдар дәуірдің сәндік өнерінің шыңы саналатын. Танымал шеберлер жасаған алтын, күміс және қымбат тастардан жасалған әшекейлер қазақ мәдениетіндегі әсемдіктің, мәртебенің және рухани құндылықтардың көрінісі болды. Бұл өнер туындылары ұлттық дәстүр мен шеберліктің сабақтастығын сақтады.

14. Ыдыс-аяқ және тұрмыстық керамика

Қыш ыдыстар қолмен жасалып, түрлі пішінде болды және күнделікті тағам сақтау мен ұсыну үшін кеңінен пайдаланылған. Олар өз кезегінде қазақ шығармашылық дәстүрінің бір бөлігі. Ыдыстардың беттеріне ұлттық ою-өрнекпен бояу қолданылып, бұйымдар ерекше көркемдік сипатқа ие болды, бұл оларды тұрмыс мәдениетінің маңызды элементіне айналдырды.

15. Тоқыма және кілем өнері

XVI–XVII ғасырлардағы тоқыма мен кілем өнері қазақ халқының рухани әлемінің айнасы болды. Бұл кезеңде кілемдер түрлі түсті өрнектермен безендіріліп, олар тұрмыста ғана емес, сонымен бірге көркемсурет пен құрмет белгісі ретінде қолданылды. Тоқыма саласының дамуы көшпелі өмір салтының айнасы болып, материалдық және рухани мәдениеттің маңызды буыны ретінде қалыптасты.

16. Ағаш және сүйек ою өнері

Қазақ халқының көркем дәстүріндегі ағаш және сүйек ою өнері – киелі мағына мен әсемдікке толы ерекше шығармашылық бағыт болып табылады. Ағаштан жасалған сандықтар мен есіктердің бетіне жиі жануарлар мен өсімдік бейнелері оюланып, олар тұрмыстың сәндік элементіне айналды. Бұл ою-өрнектер, қарап тұрғанда, табиғатпен үндескен халықтың дүниетанымын жеткізеді, әрі үй ішін көркем безендірудің айрықша тәсілі болды.

Сонымен қатар, кебеже мен төсек сияқты тұрмыстық заттарда ерекше нақыштар пайда болды. Әрбір ою жұмысы затқа жеке тарих пен мән береді, осылайша оның қолдану мен көркемдік қызметі үйлесім тапты. Бұл бұйымдар күнделікті өмірдің бөлінбес бөлшегі ғана емес, сонымен бірге ұрпаққа берілетін мәдени мұра ретінде де маңызға ие.

Сүйек пен мүйізден жасалған тарақтар мен инеліктер қазақ ұсталарының шеберлігін айқын көрсетті. Ою-өрнектер арқылы тек әдемілікті ғана емес, мағыналы сюжеттерді жеткізу дәстүрі қалыптасты. Мұндай бұйымдар әрбір тұрмыста ерекше орын алып, қолөнердің ұлы ұсталарының символына айналды.

Айта кету керек, әрбір бұйымның ою-өрнесі белгілі бір ру мен дәстүрге тән символдардан құралды. Бұл символдар ұлттық бірегейліктің және мәдени сабақтастықтың белгісі болды. Осындай сәндік элементтер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қазақ халқының рухани байлығын сақтауда маңызды рөл атқарды.

17. Тұрмыстағы мал өнімдерінің рөлі

Қазақтың көшпелі тұрмысы мал шаруашылығына негізделгенін білеміз, сондықтан мал өнімдерінің маңызы өте зор болды. Ең алдымен, сүттен жасалған тағамдар – қымыз, айран, құрт – қазақ үйінің басты азығы болып саналды. Олар күнделікті тамақтан сонымен қатар салт-дәстүр мен мерекелік рәсімдерде де маңызды рөл атқарды. Мәселен, қымыз – дінелік және емдік қасиеттерге ие және қазақ қоғамында қонақжайлылық пен дәстүрдің белгісі ретінде кеңінен қолданылды.

Сонымен қатар, малдың жүнінен киіз бен кілем тоқылды, ал теріден тұрмыста қажетті ауыр бұйымдар – торсық, мес сияқты заттар жасалды. Бұл тауарлар қазақ халқының күнделікті тіршілік қамымен қатар экономикалық тірегіне айналды. Киіз үйдің құрылысы мен жабдықталуы көбінесе осы мал өнімдеріне негізделді, сондықтан қазақтар үшін мал – тек азық-түлік көзі ғана емес, тұрмыс пен мәдениеттің маңызды бөлшегі болды.

18. Киіз үй құру процесінің негізгі қадамдары

Көшпелі қазақтардың киіз үй тұрғызу дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасқан ерекше жүйеге негізделді. Бұл процесс бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады. Бірінші кезекте, киіз үйдің негізін құрайтын қараша сүйек пен ағаштан жасалған кереге мен шаңырақ жинақталады. Әрбір бөлшек өз орнына дәл әрі мықты орналастырылуы керек.

Келесі қадам – шанаққа киіз бен төлешті жапсыру, бұл қыстың суығынан және жаздың ыстығынан қорғайтын негізгі қабат болып табылады. Бұдан кейін есік пен терезе арқылы киіз үйдің ішінде ауа айналымы реттеледі. Үшіншіден, ішкі сәндеу – киіз үйді түрлі көркем өрнектер мен кілемдермен безендіру процесі жүріп, ол көшпелі халық мәдениетінің айқын көрінісі саналады.

Киіз үйдің құрылысы – бұл тек жалаң тұрғызу ғана емес, ол қазақтардың табиғатпен, дәстүрлермен үйлесімді өмір сүруінің көрінісі. Әр қадам, әр бөлшек дәстүр мен қолөнердің байлығын көрсетеді, әрі көшпелі мәдениеттің маңызды символы болып табылады.

19. Материалдық мәдениет мұраларын сақтау маңызы

Материалдық мәдениет мұралары – өткен ұрпақтардың өмір салты мен ұлттық дәстүрін танытатын баға жетпес құндылықтар. Бұл мұралар арқылы адамзат тарихы мен мәдени дамуы туралы көп мәлімет алуға болады. Мұражайлар мен қазба орындары ұлттық мәдениетке деген қызығушылықты арттырып, жастарға тарихи сананы қалыптастыруға көмектеседі.

Ұлттық болмыс пен тарихи тәлімнің сақталуы келешек ұрпаққа ерекше маңызды. Ұлттық мұраны қорғау – тәуелсіздік пен рухани даму кепілі. Өткеннің тағылымы қазіргі күн мен болашаққа бағдар береді. Бұл – ұлттың өзіндік ерекшелігін нығайтып, мәдени сабақтастықты қамтамасыз етудің негізі.

20. Материалдық мәдениеттің тарихи маңызы және ұрпаққа сабақтастығы

XVI–XVII ғасырлардағы қазақ халқының мәдени мұралары – ұлт тарихының ажырамас бөлігі ретінде ерекше құнды жәдігерлер. Бұл дәуірде қалыптасқан өнер туындылары мен тұрмыстық заттар қазақтың этникалық ерекшелігін сақтап, ұлттық сана мен дәстүрдің орнықтырыла түсуіне зор үлес қосты. Осындай мұралар ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, бүгінгі күнге дейін қазақ халқының рухани дүниесін байыта түсуде.

Дереккөздер

Н.И. Бұқарбаев. Қазақ хандығының тарихы. Алматы, 2018.

С.Д. Молдаханов. Орта ғасырдағы қазақ мәдениеті. Астана, 2020.

Ермеков К.Н. Қазақ хандығының әскери құрылымы. Алматы, 2019.

ҚР Ұлттық музейі. Орта ғасырлық артефактілер жинағы. Алматы, 2023.

А.Ж. Нұртазаева. Қазақ халқының киіз үйі және мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2021.

Абдуллин Н.Ф. Қазақ ағаш және сүйек оюларының тарихы. Алматы, 2015.

Құдайбергенов Ж.Б. Қазақ мал шаруашылығының эконмикалық құрылымы. Нұр-сұлтан, 2018.

Тлеубергенов М.А. Көшпелілердің киіз үй салу дәстүрі. Шымкент, 2020.

Смайылова Г.К. Қазақ ұлттық мәдени мұраларын сақтау мәселелері. Алматы, 2019.

Дәулетханова А.Ж. XVI-XVII ғасырлардағы қазақ мәдениетінің келбеті. Астана, 2016.