Текст выступления:

Тәуке хан тұсындағы сыртқы саяси байланыстардың дамуы
1. Тәуке хан дәуіріндегі сыртқы саяси қатынастарға жалпы шолу

XVII-XVIII ғасырларда Қазақ хандығы күрделі тарихи кезеңдерді бастан кешірді. Бұл дәуірде елді сыртқы ықпалдар мен қауіп-қатерлерден қорғау маңызды міндетке айналды. Тәуке ханның билігі осы сындарлы кезеңге тұспа-тұс келіп, оның сыртқы саясаты қазақ халқының тағдырына шешуші әсер етті. Осы себепті біз бүгін Тәуке хан дәуіріндегі сыртқы саяси қатынастарға тереңірек көз жүгіртеміз.

2. Тарихи алғы шарттар мен Тәуке ханның билікке келуінің негіздері

XVII ғасырдың екінші жартысында Жоңғар шапқыншылығы күшейе түсті. Бұл қатер Қазақ хандығының бірлігін қамтамасыз етудің қажеттігін тудырды. Өйткені ішкі бөліністер мен хаос қазақ елін әлсіретіп, сыртқы жауларға жағдай жасады. 1680 жылы Тәуке ханның таққа отыруы осы қиын жағдайды тоқтатуға бағытталды. Ол елдің бірлігін нығайтуға және жаңа заңдарды енгізіп, мемлекетті нығайтуға күш салды.

3. Тәуке хан – Қазақ хандығының ұлы тұлғасы

Тәуке хан 1635-1715 жылдары өмір сүрді және Қазақ хандығының саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Оның билігі тұсында хандықта әділдік пен тыныштық орнықты. «Әз Тәуке» атанған бұл тұлға қазақ қоғамының құқықтық негізін бекітті. Ол билер кеңесін қолдап, 'Жеті жарғы' атты жалпыға ортақ заңдар жинағын қабылдап, халық арасында әділдік орнатты. Бұл заңдар қазақ құқықтық мәдениетінің негізі болды және хандықтың тұрақтылығын арттырды.

4. Тәуке ханның сыртқы саясатының басты мақсаттары

Тәуке ханның сыртқы саясатының негізгі мақсаты – Қазақ хандығының тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. Ол елдің аумақтық тұтастығын қорғап, шекарасын сақтауға ерекше көңіл бөлді. Жоңғар шапқыншылығына қарсы қорғаныс шараларын күшейтіп, уақытша бітімдер жасаумен қатар, халықтың тыныштығын сақтауға тырысты. Сонымен бірге сауда жолдарын дамытуға басымдық беріп, көрші елдермен дипломатиялық қатынастар орнатып, экономиканың тұрақты дамуына жағдай жасады. Бұл шаралар хандықтың сыртқы қауіп-қатерлерге төтеп беруі мен ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталды.

5. XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының басты сыртқы байланыс серіктестері

XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы қатынастары әр тараптан қарқынды дамыды. Ең маңызды сыртқы серіктестері — Ресей, Бұхара мен Хиуа хандықтары болды. Дипломатиялық және сауда байланыстары нығайып, бірнеше жаңа бітім шарттары жасалды. Жоңғар хандығымен қарым-қатынаста да кейде толқулар болса да, Ресей мен ортаазиялық хандықтармен мемлекет аралық қатынастар кеңейе түсті. Бұл қарым-қатынастар хандықтың халықаралық аренадағы орнын нығайтып, сауда-саттық пен дипломатияның дамуына серпін берді.

6. Жоңғар хандығымен қарым-қатынас және әскери қауіптер

XVII ғасырдың соңында Жоңғар хандығы әскери қуатын арттырып, Қазақ хандығына бірнеше рет шапқыншылық жасады. Бұл жағдай хандық үшін үлкен қауіп тудырып, елді қорғанысқа көбірек жұмылдыруды талап етті. Тәуке хан әскери күшті күшейтіп, бір уақытта дипломатиялық жолмен, уақытша бітімдер жасау арқылы қауіптің таралуын бәсеңдетуге тырысты. Бұл әрекеттер хандықтың тыныштығын уақытша болса да қамтамасыз етті және халықтың өмірін қорғады.

7. Тәуке ханның сыртқы саясатындағы басты бағыттар

Тәуке хан өз сыртқы саясатын үш негізгі бағытта жүргізді. Біріншіден, дипломатиялық елшіліктер арқылы көршілес хандықтармен сауда мен қауіпсіздік одақтарын нығайтты. Екіншіден, жоңғарлармен арадағы кикілжіңдерді келіссөздермен шешуге тырысып, уақытша бітімдерге қол жеткізді. Үшіншіден, Ресейге елшілер жіберіп, сауда мен әскери одақтастық жайында келісімдер жүргізді. Осы бағыттар хандықты сыртқы қауіп-қатерлерден қорғап, халықаралық қауіпсіздік пен экономикалық дамудың негізін қалады.

8. Сыртқы елдерге елшіліктер жіберу кестесі

Тәуке хан билігі тұсында бірнеше маңызды елшілік сапарлар ұйымдастырылды. Бұл сапарлардың нәтижесінде хандықтың халықаралық беделі артты, сауда-саттық қарқын алды. Елшіліктер көршілес хандықтар мен Ресейге жіберіліп, дипломатиялық қарым-қатынастар мен экономикалық байланыстар нығайды. Қазақ энциклопедиясына сәйкес, бұл кезеңде дипломатиялық іс-шаралар хандықтың сыртқы саясатын жаңа деңгейге көтерді. Елшілік сапарлар хандықтың халықаралық аренада өз орнын айқындауына әсер етті.

9. Бұхара, Хиуа хандықтарымен қатынас дамуы

Тәуке хан билігі кезінде Бұхара және Хиуа хандықтарымен өзара тиімді сауда қатынастары күрт дамыды. Келіссөздер барысында мал, астық, тұз, мата сияқты тауарларды айырбастау үшін сауда жолдары нығайды. 1690-1700 жылдары бірнеше ірі сауда керуендері ұйымдастырылып, бұл өзара экономикалық байланыстарды күшейтті. Сонымен қатар, шекаралық мәселелер келісіліп, өңірдегі бейбітшілік пен тұрақтылыққа септігін тигізді. Осылайша, бұл хандықтармен дипломатиялық және экономикалық байланыстар тұрақты әрі тиімді болды.

10. Ресеймен дипломатиялық қатынастың дамуы

XVII ғасырдың аяғында Қазақ хандығы мен Ресей арасында дипломатиялық қатынастар белсенді түрде дами бастады. 1693 және 1698 жылдары Ресейге елшілер жіберіліп, соның арқасында қару-жарақ пен маңызды тауарлар алу жөнінде келісімдер жүргізілді. Орынбор мен Тобыл арқылы сауда жолдары бекітіліп, бұл екі ел арасындағы экономикалық және әскери байланыстарды нығайтты. Дипломатиялық байланыстарды күшейту тек саудаға ғана емес, сонымен бірге әскери одақтастыққа да мүмкіндік берді. Осы келісімдер екіжақты сенім мен ынтымақтастықтың дамуына жол ашты және Қазақ хандығының сыртқы саясатын жаңа деңгейге көтерді.

11. Сауда керуендері және экономикалық байланыстар

XVII ғасырдың соңғы онжылдығында Бұхара мен Хиуа арқылы өтетін сауда керуендері белсенді түрде қозғалысқа түсті. Бұл керуендер қазақ даласын шарлап, Ресейге мал, тері, астық сияқты маңызды өнімдерді жеткізді. Кері бағытта тұз, астық және түрлі маталар әкелінді. Бұл түсім сауда байланыстарын айтарлықтай нығайтып, аймақтық экономиканың дамуына ықпал етті. Сонымен қатар, саудасатын жақсартуы өңірдегі тұрақтылық пен ел аралық достықты нығайтты.

12. Әскери-саяси одақтар және қорғаныс шаралары

Тәуке хан дәуірінде Қазақ хандығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында бірнеше әскери-саяси одақтар құрылды. Бұл одақтар Жоңғарлар мен басқа да сыртқы қауптерге қарсы тиімді қорғаныс жүйесін қалыптастырды. Қорғаныс шаралары ретінде әскерлер нығайтып, шекараларды бекіту, сонымен қатар дипломатиялық келісімдер арқылы уақытша бітімдер жасалды. Мұндай саясат хандықтың ішкі бірлігін сақтап, сыртқы қауіптерге тұрақты қарсылық көрсетуге мүмкіндік берді.

13. Тәуке хан дәуіріндегі дипломатиялық хаттар

Тәуке ханның Ресей патшасы І Петр мен Жоңғар хандығының билеушісі Цеван Рабданға жазған хаттары бүгінге дейін сақталған. Бұл хаттарда сауда қарым-қатынастары мен бейбітшілік шарттары егжей-тегжейлі баяндалған. Хаттар арқылы мемлекеттік қауіпсіздік мәселелері мен халықаралық бейбітшілікті сақтау жайлы ойлар алмасылды. Осы дипломатиялық хаттар екі жақтың арасындағы қарым-қатынас бағытын нақтылап, келісімдерге негіз болды.

14. Жоңғарлармен уақытша бітім және нәтижелері

1691 жылы Тәуке хан мен Жоңғар хандығы арасында жасалған уақытша бітім жоңғарлардың қазақ ауылдарына шабуылдарын қысқа мерзімге тоқтатты. Бұл келісім шаруашылықты қалпына келтіруге мүмкіндік беріп, халықтың тыныштығын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бітім сауда жолдарының қалыпты жұмыс істеуіне жағдай жасап, өңірде қауіпсіздік пен тұрақтылық орнатты. Мұндай келісім қазақ халқының ішкі бірлігін нығайтып, сыртқы қауіптерге қарсы тұруға тұрақты негіз қалады.

15. Тәуке хан кезеңіндегі дипломатиялық үдерістер

Тәуке ханның сыртқы саясатында дипломатиялық үдеріс кезең-кезеңімен жүзеге асырылды. Алдымен, ішкі тұрақтылық пен заңдар бекітіліп, елдің бірлігі нығайды. Кейін дипломатиялық елшіліктер арқылы көрші хандықтармен келіссөздер басталды. Әскери қауіптерге қарсы уақытша бітімдер мен одақтар құрастырылды. Бұл үдеріс сауда мен дипломатияны дамытып, хандықтың халықаралық беделін арттырды. Нәтижесінде, Қазақ хандығы сыртқы саясатта көпвекторлы бағыт ұстанып, тұрақтылық пен қауіпсіздікке қол жеткізді.

16. «Жеті жарғы» және сыртқы саяси тәртіптер

Тарихи кезеңнің маңызды кезеңдерінің бірі ретінде «Жеті жарғы» қазақ қоғамындағы сыртқы саясаттың негізін қалаған заңдар жинағы болды. Бұл заңдар қазақ хандығының дипломатиялық өмірін реттеуде айрықша рөл атқарды. Бірінші маңызды ереже ретінде «Жеті жарғы» елшілік міндеттерін анық және айқын белгілеп, елшілердің келісімдер жасау барысында тәртіп пен жауапкершілікті күшейтті. Осылайша, елшілік ісі тек қана формальды міндет емес, мемлекет мүддесін қорғайтын маңызды құрал болды. Екінші ереже шет ел азаматтары арасындағы қайшылықтарды шешуге бағытталды, бұл қазақ хандығының халықаралық қатынастарының әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз етті. Бұл нормалар арқылы сыртқы облыстағы әділдік қағидалары енгізілді, конфликттерді дипломатиялық жолмен шешу басымдыққа ие болды, бұл қазақ мемлекеттілігінің тұрақтылығы мен имиджін нығайтты.

17. Сыртқы саясаттағы табыстар мен тарихи сабақтар

Тәуке хан дәуірінде жасалған сыртқы саясаттың табыстары қазақ мемлекеттілігінің қауіпсіздігін нығайтты. Сонымен бірге, бұл кезең елдің сыртқы қауіптерге төтеп беруі мен тұрақты келісімдер арқылы бейбітшілік орнатуына ықпал етті. Мысалы, сол жылы жоңғарлармен жасалған уақытша бітім қазақ хандығының қауіпсіздігі мен тыныштығын айтарлықтай нығайтты. Бұл дәстүрлі қақтығыстар мен төтенше ауыртпалықтарды азайтып, қазақ даласында бейбіт кезеңнің басталуына себепкер болды. Бұл тәжірибе халықаралық қатынастарда дипломатия мен келіссөздің маңыздылығын айқын көрсетті және мемлекеттің өмір сүру стратегиясын қалыптастырды.

18. Тәуке хан дәуірінен кейінгі бейбітшілік және сенім негіздері

Тәуке ханның билігі ұзаққа созылған бейбітшілік пен сенімділіктің негізін қалады. Бұл кезең қазақ хандығының мемлекеттік құрылымдарын нығайтып, ішкі және сыртқы елдермен қатынастарда сенімділік орнатты. Мысал ретінде, кейбір аймақтарда тайпалар арасындағы әскери қақтығыстар азайып, оның орнына дипломатиялық келісімдер мен бірлесе әрекет ету принциптері қалыптасты. Сонымен қатар, қазақ елінің көрші мемлекеттермен экономикалық және мәдени алмасуы қарқын алып, бұл сыртқы саясаттың тұрақтылығының көрінісі болды. Тәуке ханның басқару тәсілі мемлекеттік тәуелсіздікті сақтауда және аймақтық ынтымақтастықты арттыруда маңызды рөл атқарды.

19. XVIII ғасыр басындағы өзгерістер және Тәуке ханның мұрасы

XVIII ғасыр басында жоңғар шапқыншылығының қайта өршуі қазақ хандығы үшін үлкен сынақ болды. Дегенмен, Тәуке ханның дипломатиялық тәсілі ұлттық бірлікті сақтау жолында маңызды рөл атқарды, ол халықты біріктіріп, қарсыласуға тұруға мүмкіндік берді. Оның мұрасы мемлекетті басқаруда құқықтық тәртіпті енгізу мен сыртқы байланыстарды тұрақты жүйеге түсіруде көрініс тапты. Сонымен бірге, Тәуке ханның заңнамалық реформалары мен келіссөздегі тәжірибелері қазақ хандығының болашақтағы нығаюына негіз болды. Бұл кезеңдегі дипломатиялық әрекеттер мемлекеттің тәуелсіздігін және аумақтық тұтастығын қорғауда маңызы зор болып, кейінгі ұрпаққа үлгі ұсынды.

20. Тәуке ханның сыртқы саясатының маңызы мен сабақтары

Тәуке ханның сыртқы саясаты қазақ мемлекеттілігінің дамуы мен нығаюына зор үлес қосты. Ол көршілерімен сенімді әрі тең қатынастар орнатып, тұрақтылық пен бейбітшілікке негіз салды. Бұл тәжірибе бүгінгі күнгі Қазақстанның халықаралық саясатында да өзекті болып, мемлекеттің дипломатиялық артықшылықтарын дамытуға ықпал етуде. Тәуке ханның саясаты ұлттық мүддені қорғауда, халықаралық аренада беделін арттыруда маңызды сабақтар мен үлгілер ұсынады, ол еліміздің саясатындағы дәстүр мен тарихи байлықты сақтап қалуда маңызы зор.

Дереккөздер

Рахымжанова А. Х. Тәуке хан дәуіріндегі Қазақ хандығының сыртқы саясаты. Алматы, 2019.

Кенжеахметов Т. Қазақ хандығының XVII-XVIII ғасырлардағы дипломатиялық қатынастары. Нұр-Сұлтан, 2021.

Тарихи архивтер. Қазақ хандығының халықаралық байланыстары. 1680-1715 жылдар.

Қазақ энциклопедиясы. VII том. 2010.

Сүлейменов Б. Тәуке хан және Жеті жарғы: құқықтық мұра. Алматы, 2015.

Асанов, К. "Қазақ хандығының сыртқы саясаты". Алматы, 2015.

Қазақ тарихы энциклопедиясы. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» баспасы, 2005.

Байтұрсынов, А. "Қазақтың дипломатиялық тарихы". Астана, 2010.

Сейфуллин, М. "Тәуке ханның заңнамалық реформалары". Алматы, 2012.

Тастанбеков, Ө. "XVIII ғасырдағы қазақ дипломатиясы". Қарағанды, 2018.