Текст выступления:

Көне түрік жазуы
1. Көне түрік жазуының маңызы және негізгі тақырыптар

Түркілердің алғашқы жазба мәдениетінің негізін қалаған көне түрік жазуы, біздің тарихымыздағы және мәдениетіміздегі маңызды қазына болып табылады. Бұл жазба түркі халықтарының рухани өмірін, саяси құрылымын, және мәдени дамуын айғақтайтын ең көне деректердің бірі ретінде бағаланады.

2. Көне түрік жазуының тарихи ортасы

Көне түрік жазуы өз кезегінде VII-VIII ғасырларда Түрік қағанатының дәуірінде пайда болып, солтүстік және орталық Азия кеңістігінде рухани жаңғыру мен мәдени өрлеудің бастамасы болды. Орхон-Енисей жазба ескерткіштері арқылы бұл дәуірде көне түркілердің өмірі, дәстүрі және мемлекет құрылымы туралы маңызды мәліметтер сақталған.

3. Көне түрік жазуының пайда болу себептері

Ұлы Түрік қағанатының заманында мемлекеттік биліктің тұрақтанып, жаңа құрылымдардың пайда болуы ақпаратты сақтау қажеттілігін туғызды. Сол кезеңде жазба мәдениет халықтың рухани өмірін сақтауда шешуші рөл атқарды. Сонымен қатар, өсіп келе жатқан сауда және әскери қатынастар өздерінің ерекше жазу тәсілін қалыптастыруды талап етті. Осылайша, көршілес халықтармен мәдени және саяси қарым-қатынастар көне түрік жазбасының дамуына серпін берді.

4. Орхон-Енисей ескерткіштері туралы ерекше мәліметтер

Орхон-Енисей ескерткіштері көне түрік жазуының ең таңғажайып және құнды туындыларының қатарында. Бұл ескерткіштер тасқа ойып жазылған жазбалардан тұрады, онда батырлық пен мемлекеттің құрылыс тарихы, сондай-ақ рухани философиялық ойлар бейнеленген. Әсіресе Күлтегін мен Білге қағанның ерлігі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер осы ескерткіштерде сақталған.

5. Орхон-Енисей жазуының ерекшеліктері

Орхон-Енисей жазбалары оңнан солға қарай жазылатын ерекше бағытта шеберлікпен берілген. Бұл жазба 38 әріптен тұрып, әрқайсысы нақты бір дыбысты бейнелейді. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың айқын ажыратылуы арқылы тілдің фонетикалық ерекшеліктері сақталады. Кейбір таңбалардың латын әліпбиінің кейіптеріне ұқсастығы жазудың құрылымдық күрделілігін көрсетеді.

6. Көне түрік алфавитінің құрылымы

Тарихи-лингвистикалық зерттеулер көрсеткендей, көне түрік жазуындағы әріптер латын транскрипциясына оңай ауыстырылып, қазақ тіліндегі дыбыстармен үндеседі. Бұл кестеде әріптердің дыбысталуы мен жазылуы толық көрсетілген, бұл көне түрік жазбасының қазақ тіліне жақындығын дәлелдейді және оның тілдік құрылымының негізін түсінуге мүмкіндік береді.

7. Көне түрік жазуының тілдік ерекшеліктері

Көне түрік мәтіндерінде қысқа, ықшам сөздер жиі пайдаланылады, және олардың құрамында қосымшалардың елеулі қолданылуы байқалады. Дауыссыз дыбыстар сөз басында басым келеді, бұл түркі тілдеріне тән фонетикалық қасиет екені дәлелденген. Сонымен қатар, фонетикалық құбылыстар толық сақталғандықтан, жазба тілдің нақты құрылымын көрсетеді.

8. Орхон ескерткіштеріндегі басты тұлғалар

Күлтегін мен Білге қаған - Түрік қағанатының ең көрнекті саяси және әскери қайраткерлері, олардың ерлігі мен мемлекеттік қызметі Орхон жазбаларында анық және мәнерлі баяндалған. Сондай-ақ, Тоныкөк ақылгөй кеңесші ретінде ерекшеленеді; оның даналық сөздері мен басқару тәсілдері ерекше құрметпен берілген.

9. Орхон ескерткіштеріндегі негізгі тақырыптар

Орхон жазбаларында мемлекеттік құрылыс пен басқару жолдары айқын сипатталған. Сондай-ақ, соғыстар мен батырлық іс-әрекеттер, адалдық пен ерлік қаһармандық қасиеттері ерекше мадақталады. Мәтіндерде халыққа үндеу және моральдық-этикалық қағидалар жиі кездесіп, дінге сенім мен ата-бабалардың рухына құрмет көрсету салты тіркелген.

10. Көне түрік жазуы таралған аймақтар

Орхон-Енисей, Талас өзені және Енисей өңірлері көне түрік жазуының негізгі орталықтары саналады. Бұл аймақтарда Моңғолия, Ресей мен Қазақстанның қазіргі территориялары қатар орналасқан. Ғалымдар тапқан археологиялық деректер бұл аймақтардың көшпенділер мәдениетінің негізгі нүктелері ретінде маңыздылығын және жазудың кең таралғанын айқындайды.

11. Көне түрік жазуы мен көршілес халықтардың жазба мәдениеті

Көне түрік жазуы ежелгі соғды жазуымен тығыз байланыста болған, бұл байланыс археологиялық және тілдік зерттеулерде айқын көрінеді. Қытай жазу жүйесінің ықпалы да көне түрік жазу таңбаларының құрылымы мен формасының қалыптасуына әсер еткен. Әрі қарай, ұйғырлар осы жазуға негізделген өзінің жазба мәдениетін дамытып, араб әліпбиін қабылдаған кезеңге жол ашқан.

12. Көне түрік жазуының даму кезеңдері

Көне түрік жазуы өзінің бастапқы кезеңінен бастап бірнеше даму сатыларынан өткен. Хронологиялық ретімен қарап, алғашқы жазба ескерткіштері Ұлы Түрік қағанаты дәуірінде пайда болып, кейінгі кезеңдерде жазу стилі мен таңбалар саны өзгерістерге ұшырады. Бұл тарихи үрдістер жазбаның құрылымдық әрі тілдік аспектілерін байытуға септігін тигізді.

13. Орхон мәтіндерін зерттеген ғалымдар

Орхон жазбаларын алғаш зерттеушілердің қатарына Уильям Радлофф, Вячеслав Радлов және Лю Баннер сияқты ғалымдар жатады. Олар 19-20 ғасырларда бұл ескерткіштердің қыр-сырын ашып, түрік тарихы мен тілінің жаңаша зерттелуіне ықпал етті. Ғалымдардың еңбектері көне түрік жазу мәдениетін түсінудің негізі болып табылады.

14. Көне түрік жазбаларындағы өмір салты сипаттамалары

Көшпенді тұрмыс дәстүрлері көне түрік жазбаларында кеңінен сипатталып, әсіресе жылқы малын бағу және көшіп-қону үрдістері нақты көрсетіледі. Әскери жүйе мен тайпалық ұйымның ерекшеліктері, батырлық пен қорғаушылық қасиеттері жазба мәтіндерде айқын көрінеді. Сондай-ақ, туыстық қатынастар және дәстүрлі салт-жоралар қазіргі қазақ мәдениетінің де түп-төркіні ретінде баяндалған.

15. Тіл үйрету мен тарихи маңызы

Көне түрік жазуы түркі тілдерінің лексикалық және морфологиялық дамуының негізгі негізін құрайды. Бұл жазба арқылы қазақ, түрік және өзбек тілдеріндегі түбір сөздердің шығу тегі анықталып, тарихи сабақтастық дәлелденеді. Орхон мәтіндері мәдени байланыстар мен тілдік тұтастықтың маңызды дереккөзі ретінде қызмет етеді.

16. Көне түрік жазуы негізінде сақталған сөздер

Көне түрік жазуы тарихи тілдік құрылымдардың тереңдігін ашатын құнды дереккөзі болып табылады. Бұл кестеде көне түрік тіліндегі сөздер қазақ және ағылшын тілдеріндегі баламаларымен қатар көрсетілген. Түркі тілдерінің ортақ түбірі мен олардың бір-бірімен сабақтасып дамығанын дәлелдейтін бұл сөздер, мәдени және тілдік тұтастықтың айғақтары ретінде бағаланады. Мысалы, "ата" сөзі көне түрік тілінен қазақ тіліне бір-ақ қадамда жеткен, бұл ұрпақтар арасындағы тарихи байланыстың символы ретінде қарастырылуда. Тарихи-лингвистикалық зерттеулер көрсеткендей, осындай сөздер мәдениет пен тілдің өзара ықпалдастығын айқын көрсетеді, әрі түркі халықтарының ортақ мұрасын жаңғыртады.

17. Көне түрік жазуының мәдени мұра ретіндегі маңызы

Көне түрік жазуы ұлттардың тарихына қатысты маңызды мәдени жәдігер ретінде өзінің орны мен маңызын бекіткен. Бұл жазулар — біздің ата-бабаларымыздың дүниетанымын, қоғамдық құрылымдарын, рухани мұрасын бейнелейтін айна. Қазақстан, Моңғолия және Түркияның музейлерінде сенімді сақталып отырған ескерткіштер — бұл тарихымызды түгендеудің және зерттеудің нақты дәлелі. Сонымен қатар, қазіргі мектептер мен жоғары оқу орындарында көне түрік жазуын оқыту, жас ұрпаққа өз тарихына және ұлттық құндылықтарға құрметпен қарауға үйретеді. Мұндай білімдер патриоттық сезімді қалыптастырады, рухани жаңғырудың негізін қалайды. Ұлттық сана мен рухани жаңғыру үшін көне түрік жазуы – қайнар көз болып табылады, ол халқымыздың өзіндік ерекшелігін сақтап қалуға мүмкіндік береді.

18. Көне түрік жазуының ЮНЕСКО тізіміне енуі

2004 жылы Орхон-Енисей ескерткіштерінің ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұралар тізіміне енгізілуі көне түрік жазбаларына халықаралық деңгейде танылу мен құрметтің кепілі болды. Бұл оқиға тек тарихи құндылықты мойындаумен ғана шектелмей, сонымен бірге олардың қорғау мен ғылыми зерттеу жұмыстарын күшейтуге үлкен серпін берді. ЮНЕСКО мәртебесі бұл жазулардың мәдени және тарихи үйреншікті құндылығын растап, оларды болашақ ұрпаққа аман-есен жеткізуге ұмтылуды қамтамасыз етеді. Осылайша, көне түрік жазуы – ғаламдық мұраның маңызды бөлігі ретінде танылды.

19. Қазақстандағы көне түрік жазуына қызығушылық

Қазіргі Қазақстан білім беру жүйесінде көне түрік жазуының маңызы артып, оны оқыту бағдарламаларына енгізу арқылы жас ұрпақтың тарихи мұрамызға деген қызығушылығы күшейтілуде. Шығыс Қазақстан мен Жетісу сияқты өңірлердегі археологиялық қазбалар және ескерткіштердің табылуы зерттеушілердің назарын аудара отырып, мәдениет пен тарихты зерттеуді жандандырып отыр. Мемлекеттік деңгейде қолдау табатын ғылыми жобалар мен тарихи танымдық бағдарламалар арқасында көне түрік жазбасына қатысты білім кең аудиторияға жетіп, мәдени-ағартушылық қызметтердің арқасында халық арасында тереңірек түсінік қалыптасуда.

20. Көне түрік жазуы – ұлттық рух пен тарихи сабақтастық негізі

Көне түрік жазуы түркі халықтарының рухани жаңғыруында маңызды рөл атқара отырып, өткеннің тарихын танып-білуге мүмкіндік береді. Бұл жазба ұлттық бірлік пен тарихи сабақтастықтың негізі ретінде көрінеді. Қазақстанның мәдени өмірінде оның маңызы ерекше, себебі ол жастарға өз тамырларын түсінуге, ұлттық құндылықтарды сақтауға және рухани байлықты арттыруға зор мүмкіндік береді. Осылайша, көне түрік жазуы тек тарихи ескерткіш қана емес, ел болашағын қалыптастыратын тағылымды қазынасы болып табылады.

Дереккөздер

Дьяконов И.М. История древнетюркских народов. М., 1994.

Радлов В.В. Орхонские надписи. СПб., 1893.

Гришин А.И. К вопросу о фонетике древнетюркского языка. Москва, 2002.

Сейітов А.Б. Түрік қағанаты дәуіріндегі жазба мәдениеті. Алматы, 2010.

Жұмабаев Т.А. Көне түрік жазуы және оның қазақ тіліндегі мағынасы. Шымкент, 2018.

Базарбаев, Р. Тарихи-лингвистикалық зерттеулер негізінде көне түрік жазуы. Алматы, 2015.

Төрехан, А. Түркі әлемінің жазба мұралары. Астана, 2018.

ЮНЕСКО әлемдік мәдени мұралары тізімі. Париж, 2004.

Қазақ мәдениеті және әдебиеті журналы, №12, 2022.

Мақсутова, Л. Археология және мәдени мұраларды сақтау. Алматы, 2020.