Текст выступления:

XVIII–XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы зерттеулер
1. XVIII–XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы ғылыми зерттеулердің жаңа дәуірі

XVIII-XX ғасырлар кезеңі — қазақ халқының тарихында ерекше белес, ғылым мен зерттеулер саласында жаңа дәуірдің басталуын білдіреді. Бұл кезеңде қазақ даласы туралы алғашқы ғылыми тұжырымдар қалыптаса бастады, ал зерттеушілер жергілікті табиғат пен халық құндылықтарын кешенді талдаудың алғашқы қадамдарын жасады.

2. Қазақстанның XVIII–XX ғасыр басындағы тарихи контексті

18-ші ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасыр басында Қазақстан Ресей империясының құрамына қосылды. Бұл саясат пен экономика саласында түбегейлі өзгерістерге алып келді. Жаңа үкіметтік басқару жүйелері мен шаруашылық құрылымдар сұраныстарға сай келетін ғылыми зерттеулердің дамуына серпін берді. Ғылым қоғамның өзгеру үрдістерінің нақтылы негізіне айналды, жаңа бағыттар мен міндеттер пайда болды.

3. Зерттеулердің негізгі алғышарттары мен себептері

Ресей империясына қосылу Қазақстанның территориясы мен халқына қатысты көптеген мәліметтерді жинауды талап етті. Басты оқиғалардың бірі — жер-су ресурстары мен халық құрамын жан-жақты зерттеу идеясын жүзеге асыру. Сонымен қатар, экономикалық және әлеуметтік құрылымға қатысты ақпаратты жинау арқылы табиғи байлықтарды тиімді пайдалану мақсаттары алға шықты. Стратегиялық маңызы бар территорияларды жақсы түсіну үшін картография мен география саласында бірегей деректер қорын қалыптастыру қажет болды. Бұл факторлар зерттеулердің негізін қалаушы себептер ретінде маңызды болды.

4. Қазақстандағы алғашқы табиғи-географиялық зерттеулер

Қазақстанға қатысты алғашқы табиғи-географиялық зерттеулер XVIII ғасырдан басталды. Олар өңірдің географиялық орны мен климаттық ерекшеліктерін, өсімдіктер мен жануарлар әлемін сипаттауға бағытталды. Бұл кезеңде жергілікті табиғатты зерттеу экспедициялары басталып, аймақтың табиғи ресурстары туралы алғашқы ғылыми мәліметтер жиналды. Мұндай зерттеулер жер көлемі мен табиғи жағдайларға байланысты карталар жасауға мүмкіндік беріп, Россияның ғылыми айналымына Қазақстанды енгізудің бастамасы болды.

5. Орыс географиялық қоғамының міндеттері мен нәтижелері

1845 жылы құрылған Орыс географиялық қоғамы Қазақстанды зерттеу ісіне жаңа серпін берді. Қоғам Орынбор мен Омбы бөлімшелері арқылы көптеген экспедицияларды ұйымшыл түрде үйлестіріп, зерттеулердің бағытын нақтылады. География, табиғаттану және этнография салалары бойынша кешенді жұмыстар атқарылды және ғылыми материалдар Ресейдің түрлі қалаларында жарияланды. Қоғамның нәтижелері мемлекеттік мекемелердің басқару шешімдерін қалыптастыруға елеулі ықпалын тигізді. Жинақталған деректер қазақ жерінің табиғи жағдайы мен мәдениетін терең түсінуге, әрі ғылыми зерттеулердің негізін қалап, болашақта өңірді жан-жақты дамытуға негіз болды.

6. Қазақстанға алғашқы ірі орыс экспедициялары

XIX ғасырдың екінші жартысында Орыс географиялық қоғамының ұйымдастыруымен Қазақстанға ірі экспедициялар атдалды. Бұл экспедициялар еліміздің әртүрлі аймақтарындағы табиғи және этнографиялық ерекшеліктерді зерттеуге бағытталды. Олар тек географиялық деректер жинаумен шектелмей, халықтың тұрмысы, мәдениеті мен тарихы жайлы мағлұматтар да алып келді. Сонымен қатар, экспедициялардың нәтижелері ғылыми басылымдарға енгізіле отырып, Қазақстанның дамуы туралы алғашқы ғылыми карта мен еңбектердің негізін қалады.

7. XVIII–XIX ғасырларда экспедициялар санының динамикасы

Бұл кезеңде Қазақстанға бағытталған ғылыми экспедициялар саны тұрақты түрде өсті. Уақыт өте келе мұндай шараларға сұраныс артты, сондай-ақ саяси және экономикалық маңызы күшейді. Мәліметтерден көрініп тұрғандай, зерттеулердің кеңеюі өңірді жан-жақты түсінуге, стратегиялық шешімдер қабылдауда қажетті ақпараттар базасын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Кеңейтілген экспедициялық қызмет — сол кездегі ғылыми және қоғамдық өмірдің маңызды бөлшегі болып табылды.

8. Ф. Александровскийдің археологиялық экспедициялары

Ф. Александровский Қазақстандағы археология ғылымын жүйелі жетілдіруде аса маңызды тұлға болды. Ол сақ, ғұн және түркі мәдениетінен қалған археологиялық ескерткіштерді алғаш кешенді түрде зерттей бастады. Жетіасар, Бесшатар, Тасмола қорымдарын ашуы археология саласындағы әдістемелік жаңалықтарға жол ашты. Бұл экспедициялар Қазақстан археологиясының жүйелі зерттеу тәсілдері мен ғылыми негізін қалыптастыруға айрықша ықпал етті.

9. Этнографиялық зерттеулердің мәні мен мазмұны

Ә. Диваев пен Г. Н. Потанин тәрізді зерттеушілер қазақтардың тұрмыс салты мен салт-дәстүрін жан-жақты жазып қалдырды. Олар қазақ фольклорының — ертегілері, жырларының ғылымға енуіне мұрындық болды, бұл ұлттық мәдениеттің орнын және маңызын анықтауда шешуші рөл атқарды. Сонымен бірге, киіз үй, ұлттық тағамдар мен шаруашылық әдістері ғылыми тұрғыдан сипатталды, этнография саласының кеңеюіне мүмкіндік берді. Бұл зерттеулер Ресей Ғылым Академиясының жинақтарында басылып, қазақ этнографиясының дамуына қосымша серпін берді.

10. Археологиялық қазбалардың нәтижелері мен мәдени жетістіктері

Қазақстанда жүргізілген археологиялық қазбалар кең көлемде мәдени және тарихи маңызы бар деректерді ашты. Олар дәлелдегендей, қазақ даласы ежелгі заманнан бастап түрлі өркениеттердің аймағы болған. Табылған жәдігерлер халықтардың тұрмыс-тіршілігін, өнерін, сенімдерін жан-жақты танытуға мүмкіндік берді. Археологиялық зерттеулер қазақ мәдениетінің даму жолдарын айқын көрсетіп, ұлттық тарихты тереңдетті.

11. Негізгі экспедициялар және жетекші зерттеушілер

Кестеде XVIII-XIX ғасырларда Қазақстанды зерттеудегі ірі экспедициялар, атқарылған жылдар, олардың басшылары, зерттеу бағыттары мен негізгі нәтижелері ұсынылған. Бұл экспедициялар қазақ жерінің табиғаты мен мәдениеті жөніндегі деректерді жинап, ғылыми картография мен этнографиялық зерттеулерді дамытты. Осылайша, олар өңірдің табиғи ерекшеліктері мен халықтың салт-дәстүрлерін жүйелі түрде сипаттауға мүмкіндік берді.

12. Қазақ жерін зерттеудегі шетелдік саяхатшылар

XVIII–XIX ғасырларда қазақ даласын зерттеуде шетелдік ғалымдардың да үлесі ерекше болды. Александр фон Гумбольдт — әйгілі неміс табиғаттанушысы, қазақ даласының қоршаған ортасын, өсімдіктер мен жануарларды егжей-тегжейлі сипаттады және өз еңбектерінде маңызды ғылыми мәліметтер қалдырды. Карел Штрленберг — еуропалық географ әрі этнограф ретінде қазақтардың әлеуметтік құрылымы мен халықтың мәдениеті жайлы кең ауқымды мәліметтер жинақтады. Адольф Янушкевич — этнограф әрі тарихшы, қазақтардың ғасырлар бойғы тұрмысын, мәдениетін зерттеулер мен күнделіктер арқылы еуропалық ғылыми ортаға таныстырды.

13. Пайдалы қазбаларды зерттеудің маңызы мен салдары

Қазақстанның жезқазған және спассқ өңірлерінде жүргізілген қазба жұмыстары жаңа кен орындарын ашуға мүмкіндік берді. Бұл республиканың өндірістік дамуында маңызды өзгерістерге жол ашты. Сонымен қатар, риддер мен қоңырат аймақтарындағы минералды ресурстардың анықталуы ұлттық металлургияның негізін қалауға септігін тигізді. Қ.И. Сәтбаевтың геологиялық зерттеулері Қазақстанның пайдалы қазбаларын тиімді пайдаланудың жаңа тәсілдерін дамытты. Өз кезегінде, бұл өндірістік игеру экономикалық өсімді күшейтіп, өңірлердің әлеуметтік жағдайын жақсартуға әсер етті.

14. Қазақстандағы өлкетану қозғалысы және қоғамдық ғылыми ұйымдар

XIX ғасырда Қазақстанда өлкетану қозғалысы белсенді дами бастады және қоғамдық ғылыми ұйымдар құрылды. Бұл ұйымдар жергілікті табиғат пен мәдениет туралы мәліметтер жинап, өңірдің ғылыми картасын жасауға үлесін қосты. Өлкетану қозғалысы қоғамда білім деңгейін көтеріп, ұлттық тарих пен мәдениетті зерттеудің жаңа бағыттарын қалыптастырды. Қоғамдық ұйымдар ғылыми зерттеулердің, білім беру және мәдени шаралардың дамуына қосқан үлкен үлесімен ерекшеленді.

15. Білім беру мен ағартушылықтағы ғылыми зерттеулер

1879 жылдан бастап қазақ жерінде жаңа типтегі мектептер ашылып, педагогикалық семинариялар арқылы мұғалім кадрларының сапасы артты. Бұл кезеңде оқу бағдарламаларына тарих, география, этнография сияқты пәндер енгізілді, сондықтан ұлттық білім деңгейі жоғарылады. Сонымен қатар, жаңа оқу құралдары мен оқулықтар жазылды, бұл қазақ еліндегі оқу-ағарту реформаларының бір бөлігі ретінде ғылыми әлеуеттің өсуіне ықпал етті. Осылайша, ғылыми зерттеулер білім беру саласында да елеулі өзгерістерді тудырып, қоғамның рухани өрлеуіне оң әсер етті.

16. Ғылыми экспедициялардың өту кезеңдері: процессуалды схема

Ғылыми зерттеулердің жүйелі түрде өтуі түрлі кезеңдерді қамтиды, олар зерттеу жұмысының сәттілігіне негіз болады. Бұл процессуалды схема зерттеудің басталуынан бастап нәтижелерді қорытындылауға дейінгі маңызды кезеңдерді көрсету үшін жасалған. Алғашқы кезең ғылыми мақсаттар мен зерттеу объектісін анықтаудан басталады, одан кейін деректер жинау және өңдеу кезеңі жүреді. Артынша алынған мәліметтерді талдау әрі ғылыми түсінік қалыптастыру жүзеге асады. Әрбір кезең ғылыми әдіснамаға сай жүргізілуі тиіс, бұл зерттеудің объективтілігі мен сенімділігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, әр кезеңде нақты нәтиже мен мақсаты айқындалу арқылы зерттеу жұмысы тиімді басқарылады. Мұндай кезеңдік құрылым ғылымның әр саласында, оның ішінде тарих пен этнографияда да маңызды роль атқарады, себебі ол ақпаратты құрылымды түрде жинап, жүйелі талдауға мүмкіндік береді.

17. Тарихи-этнографиялық зерттеулердегі жаңа ғылыми жаңалықтар

Тарихи-этнографиялық зерттеулер соңғы жылдары жаңа бағыттар мен жаңалықтармен байиды. Біріншіден, этнографиялық материалдардың сандық талдау әдістері енгізіліп, мәліметтердің сапасы мен көлемі артты. Екіншіден, тарихи деректерді заман талабына сай өңдеу мен реконструкциялау әдістері жетілдірілді, бұл өткенді тереңірек түсінуге жол ашты. Үшіншіден, жергілікті халықтар тарихы мен мәдениетін зерттеуде екі жақты интеграция күшейтіліп, мәдени тәжірибе мен тарихи фактілердің арақатынасы жаңа ғылыми тұрғыдан қаралып жатыр. Бұл жаңалықтар қазақ этнографиясы мен тарихының айқын бейнесін қалыптастыруға көмектесіп, ұлттық сана мен мәдениеттің дамуында маңызды рөл атқаруда.

18. Саяси және ғылыми қайшылықтар: зерттеу барысындағы кедергілер

Ғылыми зерттеулердің тарихында саяси жағдайлар көбінесе маңызды кедергілер туғызды. XVIII–XIX ғасырларда патшалық билік ғылымға қатаң бақылау орнатып, кейбір маңызды деректердің ашылуын шектеді, бұл зерттеулердің толық әрі обьективті бейнесін бұрмалауға әкелді. Сонымен қатар, ғылыми қоғамдар мен әкімшілік арасында деректерді жариялау мен талдау барысында саяси цензуралық қайшылықтар туындап, зерттеушілер еркіндік ала алмай қалды. Осындай саяси қысым қазақ халқының тарихы мен мәдениетін объективті зерттеуге кедергі болды, академиялық еркіндіктің шектелуіне алып келді. Бұл жағдайлар сол кезеңдегі ғылыми дамудың тежелуіне себепші болды және жаңа ғылыми әдістердің енгізілуіне кедергі жасады.

19. XX ғасыр басындағы зерттеулер эволюциясы және қазақ зиялыларының рөлі

XX ғасыр басында Қазақстандағы ғылыми зерттеулер жаңаша даму жолына түсті. Осы кезеңде қазақ зиялылары ғылым мен техника саласында өз үлесін қосып, зерттеу жұмыстарының бағыт-бағдарын анықтады. Бір жағынан, олар ұлттық мәдениет пен тілдің дамуына ерекше көңіл бөлді, екіншіден, ондаған жылдар бойы жинақталған тарихи-этнографиялық деректерді жүйелендіруге ат салысты. Бұл жұмыс кейде қиын саясаттық жағдайға қарамастан, қоғамдық өмірдің әртүрлі саласына оң өзгерістер әкелді. Осылайша, қазақ зиялылары ғылыми ізденіс пен ұлттық сананы жаңарту жұмыстарында көшбасшы болды, олардың еңбектері қазіргі Қазақстанның ғылым негіздерін қалыптастыруда маңызға ие.

20. Ғылыми зерттеулердің тарихи және мәдени маңызы

XVIII–XX ғасырлардағы ғылыми зерттеулер Қазақстанның ұлттық санасын қалыптастыруға ерекше ықпал етті. Бұл кезеңде жүзеге асқан зерттеулер ғылымның дамуына және мемлекеттіліктің нығаюына негіз болды. Жинақталған ғылыми мұра бүгінгі қазақ тарих ғылымының іргетасын қалап, мәдениеттің ұлттық ерекшеліктерін сақтауға септігін тигізді. Сонымен қатар, бұл ғылыми бағыттар ұлттың тарихи тәжірибесін, мәдени мұрасын заманауи тұрғыдан түсінуге және жаңа ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік туғызды.

Дереккөздер

Ресей Ғылым Академиясы мұрағаттары.

Петров А.В. История географических исследований Казахстана. Москва, 2010.

Сәтбаев Қ.И. Геология және минералды ресурстар. Алматы, 1962.

Диваев Ә., Потанин Г.Н. Қазақ этнографиясы материалдары. Санкт-Петербург, 1888.

Гумбольдт А. Табиғат туралы зерттеулер. Берлин, 1830.

Сабылғазы Қ. Қазақстан тарихының ғылыми зерттеу мәселелері. – Алматы, 2010.

Әбілқайырұлы Б. Қазақ этнографиясы және тарих ғылымының дамуы. – Астана, 2015.

Жұмабаев С. Саяси цензураның тарихи-этнографиялық зерттеулерге әсері. – Алматы, 2018.

Нұрғалиев Т. XX ғасырдағы қазақ зиялыларының ғылыми рөлі. – Алматы, 2020.

Даулетова А. Қазіргі қазақ тарихының қалыптасуы және ғылыми маңызды бағыттары. – Нұр-Сұлтан, 2022.