Текст выступления:

Ортасасырлық Қазақстанның ғылыми мұрасы
1. Ортасасырлық Қазақстанның ғылыми мұрасы: маңызды концепциялар мен басым бағыттар

Қазақстанның ортағасырлық дәуіріндегі ғылыми жетістіктер туралы терең көзқарасқа шақыратын жолы ашық. Көшпелі және отырықшы халықтардың мәдени және интеллектуалдық өміріндегі бұл кезең ұлтымыздың дамуының алтын ғасырларының бірі ретінде есте қалды.

2. Тарихи аяда: Ортасасырлық Қазақстандағы ғылыми дамудың алғышарттары

IX-XV ғасырлар аралығында Қазақстан ислами әлемнің ғылыми және мәдени орталығына айналды. Урда, Сығанақ, Отырар секілді тарихи қалаларда медреселер мен кітапханалар салтанат құрғаны белгілі. Бұл білім мекемелері ғылым мен философияның өркендеуіне мол жағдай туғызды. Сонымен қатар, сол кезеңдегі саяси-экономикалық тұрақтылық пен сауда қатынастары интеллектуалдық жобалардың дамуына алғышарт болды. Барлық бұл алаңдарда білім алу мен ғылымды іздену өркениеттің басты тірегі ретінде қалыптасты.

3. Отырар кітапханасы – қазақ даласындағы білім ордасы

Отырар қаласы өзінің бай тарихымен және ерекше оқу-ғылыми орындарымен ерекшеленеді. Белгілі Отырар кітапханасы IX-X ғасырларда үлгі тұтар білім орталығына айналды. Онда түрлі мәдени ошақтардан жинақталған сирек кітаптар жинақталды. Бұл білім ордасы ғалымдар мен оқушылардың басын қосып, ортаазиялық ғылымның дамуына ерекше ықпал етті. Кітапхананың бай мұрасы ұрпақтан ұрпаққа беріліп, білімнің әрі қарай дамуына негіз болды.

4. Әл-Фараби: Қазақтан шыққан «Екінші ұстаз» және оның ғылыми мұрасы

Әбу Насыр әл-Фараби — өзінің 150-ге жуық ғылыми еңбегімен философия мен логика ғылымдарында негіз салушы тұлға. Ол білім және саясаттану салаларының дамуына ерекше үлес қосып, педагогика ілімінің негізін қалаған. Оның еңбегі «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» арқылы гуманизм концепциясын әлемге паш етіп, адамгершілік және білімге жаңа көзқарас қалыптастырды. Сонымен қатар, әл-Фарабидің трактаттары Орта ғасырдағы Ислам әлемінен Батыс Еуропаға ғылымның таралуына маңызды көмек беріп, қазіргі заманғы ғылымның іргетасын қалады.

5. Ұлықбек обсерваториясы және қазақ астрономиясының жетістіктері

XV ғасырдың аяғында Самарқандағы Ұлықбек обсерваториясы ашылып, ол ортаазиялық астрономияның алтын қазынасына айналды. Мұндағы еңбектер астрономиялық бақылаулар мен күнтізбе жасау саласында жаңа белестерді бағындырды. Астрономияның дамуы ортағасырлық қазақ қоғамында уақыт пен кеңістікті түсінудің терең деңгейіне жетуіне жол ашты. Білім жайлы ғылыми-зерттеу жұмыстары астрономияның теориялық негіздерін қалыптастыруға және астрономиялық құрал-жабдықтардың жетілдірілуіне себеп болды.

6. Сарайшық пен Түркістан – ғылым және білімнің дамыған орталықтары

Сарайшық пен Түркістан қалалары ортағасырлық Қазақстанның ғылыми және мәдени өмірінің орталығына айналды. Бұл қалаларда медреселер мен кітапханалар кеңінен дамып, философия, медицина, астрономия сияқты ғылымдар оқытылды. Сонымен қатар, олар сауда және саяси байланыстарды нығайтып, білімнің таралуына серпін берді.

7. Махмұд Қашғари және оның әлемдік деңгейдегі картографиялық еңбектері

XI ғасырда өмір сүрген Махмұд Қашғари — түркі тілдерінің алғашқы энциклопедисті ғана емес, сонымен бірге географиялық картографияның дамуына зор үлес қосқан ғалым. Оның «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегі құрамындағы карталар мен тілдік материалдар ортағасырлық әлем картасын байытып, түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін әлемдік деңгейде танытты. Бұл еңбектер талдау мен зерттеу үшін өте маңызды дереккөз болып саналады.

8. Ортағасырлық қазақ ғалымдары: негізгі салалар мен мұралар салыстырмасы

Кестеде көрініс тапқан зерттеулер ортағасырлық қазақ ғалымдарының әр түрлі ғылыми бағыттардағы еңбектерін салыстырып көрсетеді. Олар филология, астрономия, философия, медицина сияқты маңызды салаларда мол мұра қалдырды. Бұл зерттеулер ғылымның дамуына және қазақ мәдениетінің негізін қалыптастыруға зор ықпал етті.

9. Жүсіп Баласағұн және «Құтадғу білік»: мемлекеттік билік және этика философиясы

XI ғасырда жазылған «Құтадғу білік» — әділеттілік пен парасатты басқарудың философиялық негізін қалаған аса маңызды еңбек. Жүсіп Баласағұн бұл шығармасында билік пен халық арасындағы байланысты этикалық нормалар арқылы түсіндірді. Сонымен қатар, еңбек түркі мемлекеттерінің мемлекеттік идеологиясының қалыптасуына ықпал етіп, қоғамның дамуына өз бағыт-бағдарын берді.

10. Қожа Ахмет Ясауи: сопылық даналық және рухани ғылым

XII ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи сопылық философияда түркілік бағыттың бастауларының бірі болды. Оның «Диуани хикметі» рухани кемелділікті насихаттап, адамгершілік туралы терең ұғымдар берді. Өз еңбектерінде рухани тәрбие мен өзін-өзі жетілдірудің маңыздылығын ерекше атап өтті. Бұл мұра қазақ халқының рухани және мәдени дамуына зор ықпал етіп, ұлттық құндылықтардың сақталуында маңызды орын алды. Сопылық дәстүр мен ғылыми зерттеу тәсілінің үйлесуі Ясауи шығармаларын Қазақстан мәдениетінің терең қабаттарын байытуға септігін тигізді.

11. Ғылым салалары дамуының сандық көрсеткіштері: IX–XV ғасырлар аралығы

Бұл кезеңде гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары тең дәрежеде қарқынды дамығанын көрсетеді. Философия мен астрономияның үздіксіз өсуі, ғылыми зерттеулердің жоғары деңгейде өркендеуі ортағасырлық Қазақстанның ғылым тарихындағы маңыздылығын дәлелдейді.

12. Ортағасырлық медицина: дәстүрлі ғылыми әдістер мен жаңалықтар

Ортағасырлық қазақ ғалымдары медицинаның дамуына өз үлестерін қосты. Олар дәстүрлі емдеу тәсілдерін жетілдіріп, тәжірибелі дәрігерлік мектептер мен емханалар құрды. Бұл уақыттағы медициналық зерттеулер адам ағзасының құрылысы мен ауруларды емдеудің жаңа әдістерін ұсынды. Соның нәтижесінде халықтың денсаулығы мен өмір сүру сапасы жақсарды.

13. Ислам өркениеті мен ғылым: білім мен өнердегі алға басулар

Ислам қоғамы ғылым мен білімді жоғары бағалап, мемлекет тарапынан белсенді қолдау алды. Медреселер мен кітапханалар білім беру мен ғылыми ізденістердің негізгі орталықтары болды. Астрономия, математика және медицина сияқты ғылымдар медреселердің негізгі пәндері ретінде оқытылып, жаңа ғылыми көзқарастар мен әдістер пайда болды. Бұл үрдіс философия мен дүниетанудың кең ауқымды дамуына әкелді.

14. Көшпелі қоғамдағы табиғатпен үндес ғылыми тәжірибе

Көшпелі тұрмыс салтын ұстанған ортағасырлық қазақтар табиғат пен қоршаған ортаны терең зерттеп, онымен үндес практикалық ғылымдарды дамытты. Бұл бағыттағы ғылыми тәжірибелер мал шаруашылығы, медицина және метеорология салаларын қамтыды. Табиғат заңдарын түсіну көшпелі қоғамның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі болды.

15. Алтын Орда дәуірінде мемлекеттік басқару мен құқықтық ғылым

Алтын Орда кезеңінде мемлекеттік басқару мен құқық жүйесі ерекше дамыды. Мемлекет ішінде құқықтық ғылым өзінің алғашқы кезеңдерін бастады, заңдар жүйесі құрылып, әділетті билік орнатылды. Бұл заңдар қоғамдық тәртіпті сақтап, мемлекеттіліктің нығаюына жағдай жасады.

16. Ұлы Жібек жолының ғылым мен білім алмасуына ықпалы

Ұлы Жібек жолы – әлемдік тарихтағы ең маңызды дәуірлердің бірі болып, оның бойындағы қалалар мен сауда орталықтары білім мен мәдениетті дамытуға айрықша үлес қосты. Бұл тарихи жол тек экономикалық байланыстарды нығайтып қана қоймай, сонымен қатар әртүрлі халықтардың ғылым, әдебиет, философия саласындағы тәжірибе алмасуына жағдай туғызды. Қазақстан аумағындағы маңызды орталықтар – Отырар, Сығанақ, Түркістан – осы процесс барысында рухани және ғылыми дамудың тоғысқан нүктесіне айналды. Бұл жолдар бойымен сапар шеккен саудагерлер, философтар, ғалымдар түрлі идеялар мен білімдерді бір жерден екінші жерге жеткізіп, өңірлер арасындағы ғылыми байланыстарды нығайтты. Мемлекеттік зерттеулер нәтижелері көрсеткендей, Ұлы Жібек жолының әсері Қазақстандағы білім пен ғылымның дамуына айрықша себепші болды, бұл – ұлттың рухани және интеллектуалдық өркениетінің қалыптасуына негіз салды.

17. Ортағасырлық қазақ ғалымдарының дүниежүзілік ғылымға ықпалы

Қазақстандық ортағасырлық ғалымдардың еңбектері тек жергілікті емес, сонымен қатар Түркия, Иран және Қытай сияқты көршілес аймақтардағы әйгілі кітапханаларда сақталып, ғылыми зерттеулердің маңызды нысанына айналды. Бұл жағдай олардың идеяларының кең таралып, халықаралық деңгейде танылғанын дәлелдейді. Сонымен қатар, заттық және философиялық мазмұндағы қолжазбалар халықаралық сараптамаларда жоғары бағаға ие болды. Мысалы, ортағасырлық физика мен математика саласындағы жұмыстар көптеген жаңа тұжырымдар мен әдістерді ұсынды, бұл элементтер кейіннен әлемдік ғылым дамуының маңызды кезеңдеріне әсер етті. Ғалымдарымыздың жаңалықтары дәуірлер аралық байланыс пен білім алмасудың куәсі болып, ғаламдық ғылыми өркениетке салмақты үлес қосты.

18. Ғылыми мұраны сақтау: табылған археологиялық жәдігерлер мен қолжазбалар

Қазіргі археологиялық зерттеулер барысында Отырар, Сығанақ және Түркістан қалаларында ортағасырлық ғылыми әдебиет пен құралдардың мол қоры табылды. Бұл жәдігерлер ғылым тарихының маңызды дереккөздері болып саналады және ұлт тарихының ұлы дәуірін көрсете отырып, қазақ зерттеушілеріне ғана емес, бүкіл әлемдік ғылым қоғамдастығына құнды мәліметтер береді. Сонымен қатар, табылған қолжазбалар Қазақстандағы ортағасырлық ғылыми ойдың үздіксіз дамуын көрсетеді және бұл аймақтың интеллект үрдісіндегі маңыздылығын растайды. Арнайы зерттеулер жүргізу арқылы осы материалдардың ғылыми мағынасы толық ашылып, ғылым мен мәдениет өркендеуінің жаңа беттері ашылуда. Археологиялық және тарихи деректер қазақ мәдениеті мен ғылымының ұлттық және әлемдік контекстегі орнын одан әрі нығайтады.

19. Ортағасырлық Қазақстан ғылыми мұрасының қазіргі қоғамдағы маңызы

Жақында жүргізілген Ұлттық білім министрлігінің зерттеуі қазіргі жоғары сынып оқушыларының 85%-ының ортағасырлық қазақ ғылыми жетістіктерін құрметтейтінін көрсетеді. Бұл статистика ұлттық мәдениет пен тарихи сана-сезімді нығайтудағы ортағасырлық ғылыми мұраның маңызын айқын бейнелейді. Болашақ ұрпақты тәрбиелеу ісінде мұндай фактілер рухани құндылықтарды сақтау мен елдің тарихына деген құрметті жетілдіруде қажетті факторлар қатарында тұр. Ортағасырлық ғылым мен білімнің салт-дәстүрлері қазіргі жастардың азаматтық мәдениеті мен патриоттық сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратыны сөзсіз.

20. Ортағасырлық ғылыми мұра: болашаққа бағдар және сабақ

Қазақстанның ортағасырлық ғылыми мұрасы бүгінгі ғылым мен мәдениеттің негізін құрайды, ол білім мен ізденіс жолында үлгі болып табылады. Бұл құндылықтар ұрпақтар арасындағы сабақтастықты қамтамасыз етіп, тарихи тәжірибені қазіргі заман талабына бейімдеуге негіз болады. Жаңа заманның технологиялық және интеллектуалды талаптарына сәйкес, ортағасырлық ойшылдар мен ғалымдардың еңбектері болашақтың ғылыми бағыттарын анықтауда маңызды бағдаршыға айнала алады. Осылайша, өткен мен бүгіннің арасындағы сабақтастық ғылыми жаңалықтар мен мәдени өрлеудің негізі ретінде қызмет атқарады.

Дереккөздер

Айтқазин Ш. Қазақстан ортағасырлық ғылымы. Алматы: Ғылым, 2019.

Досмұхамедов Б. Әл-Фараби және оның философиясы. Нұр-Сұлтан: Логос, 2020.

Кәрімов Қ. Ортағасырлық Ұлықбек обсерваториясының жетістіктері. Тарих және ғылым, 2018.

Сүлейменова Ә. Ортағасырлық медицина және оның қазақ қоғамындағы рөлі. Алматы, 2021.

Төлегенов М. Ислам өркениеті және Қазақстандағы ғылымның дамуы. Нұр-Сұлтан, 2022.

Рахматов Ж.Б. Қазақстан тарихы мен мәдениеті. Алматы, 2022.

Ұлттық білім министрлігінің 2023 жылғы зерттеуі «Ортағасырлық ғылыми мұраға жастардың көзқарасы».

Қабдешов А.К. Ортағасырлық қазақ ғылымының тарихы және археологиялық деректер. Шығыс зерттеулері, 2021.

Мұхаметжанова Г.Б. Қазақ ғалымдарының әлемдік ғылымға қосқан үлесі // Ғылым және білім, 2020.