Текст выступления:

Ортасасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы
1. Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы: негізгі тақырыптар

Ортағасырлық кезең қазақ даласында ғылыми және мәдени өркендеудің қызықты тарихын меңзейді. Бұл уақыттарда Қазақстан аумағы тек сауда мен саяси қарым-қатынастардың тоғысқан орны ғана емес, сонымен бірге білімі мен интеллектуалды дамуы жоғары орталықтарға айналды. Ғылымның өркендеуі, оны қолдаған мәдениетаралық байланыстар және рухани ерекшеліктердің бай жұпжақты дамуы осы кезеңнің өзекті сұрақтары болып табылады.

2. Ортағасырлық Қазақстанның тарихи және мәдени негіздері

V-XV ғасырлар аралығында Қазақстан аумағы Азиядағы маңызды саяси және мәдени тоғысқан жер болды. Бұл кезеңде түркі, араб және парсы халықтарының өркениеттері өзара етене араласып, ислам діні кеңінен таралды. Ортағасырлық қалалар ірі білім және мәдени орталықтарға айналып, Қарахан, Қыпшақ және Алтын Орда мемлекеттері ғылым мен мәдениетті дамытуға үлкен үлес қосты. Бұл тарихи жай-күй ортағасырлық Қазақстанның дамуының түпкі негіздерін түсінуге мүмкіндік береді.

3. Ғылым дамуына негіз болған факторлар

Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Қазақстанның қалалары тек сауда мен экономикалық қатынастарды дамытуға емес, сондай-ақ ғылым мен мәдениет идеяларының таралуына зор мүмкіндік берді. Мысалы, Отырар, Тараз және Сығанақ сияқты қалалар өздерінің урбанизациясы арқасында білім алмасу алаңдарына айналды, мұнда философтар мен ғалымдар жасампаз зерттеулер жүргізді. Сонымен қатар, исламдық ренессанс кезеңіндегі медреселердің жүйелі түрде құрылуы ортағасырлық ғылымның жаңа белестерге жетуіне серпін берді.

4. Ортағасырлық қалалардың ғылым орталықтары

Ортағасырлық Қазақстанның тарихи-мәдени орталықтары – Отырар, Сығанақ, Тараз және басқа да қалалар – ғылым дамуының негізгі ықпалды орталықтары болды. Мысалы, Отырар қаласында астрономия, медицина және тіл білімі бойынша бағалы еңбектер жазылған. Бұл қалаларда медреселер мен кітапханалар жұмыс істеп, философтар мен ғалымдар өз идеяларын жетілдірді. Әсіресе, олар өңірдегі ғалымдардың еңбектерін жүйелеуге, кейінгі ұрпаққа жеткізуге аса мән берді. Осы орталықтардағы зерттеулер мен білім беру жүйелерінің дамуы Қазақстанның ғылыми тарихындағы маңызды беттердің бірі болып қалды.

5. Отырар кітапханасының ауқымы

Orта ғасырдағы Отырар кітапханасында жинақталған 30 мыңнан астам қолжазба оның Орта Азиядағы ірі білім мен мәдени мұра орталығы болғанын дәлелдейді. Бұл сан қолжазба уақыт өткен сайын жоғалуы мүмкін болған қазынаны сақтап қалу үшін аса маңызды болды. Кітапхана ғылыми құжаттардан бөлек, әдеби, философиялық және діни еңбектерді қамтыды, бұл оның мәдени және ғылыми мәртебесінің жоғары екенін көрсетеді. Бұл қолжазбалардың маңыздылығы, әрине, олардың санында ғана емес, сондай-ақ олардың тарихи және ғылыми құндылығында да жатыр.

6. Әбу Насыр әл-Фараби – ғылымдағы қайталанбас тұлға

Әбу Насыр әл-Фараби – ортағасырлық Қазақстанның және бүкіл түркі-ислам мәдениетінің ең көрнекті ойшылы. Ол математика, философия, музыка, логика сияқты көптеген ғылыми салаларды дамытты. Әл-Фараби өз еңбектерінде адам танымы мен қоғам туралы талдаулар жасап, ғылымның тұтастығын көрсеткен. Оның «Екінші ұстаз» деген лақап аты ғылым мен философиядағы негізгі орын алады, себебі Аристотельден кейінгі ең беделді тұлға болып саналды. Оның пікірлері мен идеялары жарты мың жылдан астам уақыт бойы дамытылып, бүкіл Ислам әлемінде әрі Европа елдерінде танылды.

7. Қожа Ахмет Ясауи және сопылық ілімнің негіздері

Қожа Ахмет Ясауи – түркі әлеміндегі сопылық ілімнің негізін қалаушы және дамытушы. Ол өз уағыздары мен шығармалары арқылы моральдық және рухани идеяларды кеңінен насихаттап, қоғамдағы әділеттілік пен мейірімділік қағидаларын басты назарға алды. Ясауиның еңбегі ретінде белгілі «Диуани Хикмет» кітабы түркі тілінде жазылған діни-танымдық және философиялық шығармалар қатарына жатады. Оның ілімі адамдардың рухани дамуын жетілдіруге, әділетті қоғам құруға бағытталған, сондықтан оның идеялары Қазақ жері мен Түркістан аймағында ғасырлар бойы кеңінен қолдау тауып, ықпал етті.

8. Ортағасырлық қазақ даласының көрнекті ғалымдары

Кестеде ортағасырлық Қазақстанның ең үлкен ғылыми тұлғаларының негізгі мәліметтері мен еңбектері көрсетіледі. Бұл ғалымдар математика, медицина, филология, философия және тағы басқа салада маңызды зерттеулер жүргізген. Олардың шығармалары түркі-ислам өркениетінің және қазақ даласының мәдени дамуындағы үлкен үлесті айқын көрсетеді. Бұл ұлы тұлғалардың идеялары мен жетістіктері Қазақстанның интеллектуалды тарихында берік орын алған.

9. Математика мен астрономиядағы жетістіктері

Ортағасырлық кезеңде Қазақстанның ғалымдары астрономия мен математика саласында үлкен жетістіктерге жетті. Олар аспан денелерін бақылау, күнжүйенің қозғалысын анықтау, сондай-ақ есептеу әдістерін жетілдіру бойынша зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер ислам әлемінің және бүкіл әлемнің ғылыми білімін байытып қана қоймай, жергілікті мәдениет пен білім беру жүйесіне де елеулі ықпал етті. Осы ғылымдардың дамуы Қазақстанның ортағасырлық интеллектуалды ортасының тыныс-тіршілігін айқын сипаттайды.

10. Медицинаның ортағасырлық дамуы

Ортағасырдағы медицина ілімінде фитотерапия мен шипагерлік дәстүрлер кеңінен танылды. Шығыс дәрігерлері өсімдіктерден дәрілік заттар әзірлеп, денсаулықты нығайтуға бағытталған тәсілдерді дамытты. Сонымен қатар, медицинада анатомия және хирургия саласында терең зерттеулер жасалып, медициналық трактаттар жазылды. Дәрігерлер қолданатын құрал-жабдықтар мен әдістердің дамуы тәжірибе мен білімнің халық арасында таралуына көмектесті. Бұл кезең медицина ғылымының жүйелі әрі тәжірибеге негізделген жан-жақты дамуына куә.

11. Ортағасырлық Қазақстанда ғылым салалары бойынша үлес

Ортағасырлық Қазақстанда ғылымның әртүрлі салаларында зерттеулер жүйелі жүргізілді, олардың бір-бірімен тығыз байланысы интеллектуалдық даму деңгейін көтерді. Философия мен медицина ғылымдары ең үлкен үлеске ие болды, бұл зиялы ортаның басты ғылыми бағыттарын айқындады. Бұл көрсеткіштер зерттеулердің сапасы мен ауқымын сипаттай отырып, ортағасырлық қоғамның интеллектуалды шыңдарын анықтайды. Зерттеулердің кең ауқымына қарамастан, ғылымдардың интеграциясы мәдени-ғылыми дамудың негізін қалады.

12. Махмұд Қашқари және тіл ғылымы

Махмұд Қашқари түркі тілдерінде жүйелі зерттеулер жүргізген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол олардың лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін кең көлемде талдап, 'Диуани лұғат ат-түрк' еңбегінде керемет тілдік және этнографиялық материалдар жинақтады. Бұл еңбек тек сөздік ретінде ғана емес, сондай-ақ түркі халықтарының мәдениетін терең түсінуге мүмкіндік беретін ғылыми еңбек болып саналады. Қашқаридің жұмыстары тіл ғылымын дамытуда іргелі негіз қалап, түркі халықтарының білім ордасына айналды.

13. Жүсіп Баласағұни және әлеуметтік ілім

Жүсіп Баласағұнидың «Құтадғу білік» шығармасы ортағасырлық қоғамдағы мемлекетті басқару, әділдік және моральдық сұрақтарды ғылыми тұрғыдан зерттеу саласында құнды дерек көздері болып табылады. Оның еңбегінде этика мен даналық мәселелері жан-жақты қарастырылып, билік пен халық арасындағы қатынастардың маңыздылығы ерекше атап көрсетілген. Бұл кітап қоғамдағы моральдық көшбасшылық пен заңдылықтарды түсіндірудегі маңызды еңбек ретінде қалыптасты.

14. Ортағасырлық Қазақстандағы технологиялық жаңалықтар

Ортағасырлық Қазақстанда суару жүйелерінің жетілдірілуі ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырып, жалпы экономиканың дамуына серпін берді. Сонымен қатар, металл өңдеу өнерінің өркендеуі тұрмыстық құралдар мен қару-жарақ өндірісінде жоғары стандарттарға жетуге мүмкіндік жасады, бұл әскери техника мен қорғаныс құралдарын тиімді пайдалануға жол ашты. Қалаларда баллиста және зеңбірек сияқты әскери құралдар кеңінен қолданылып, олардың қорғаныс қабілеттерін нығайтты. Қосымша ретінде, керамика және шыны өндірісінің технологиялары жан-жақты дамып, күнделікті тұрмыста әрі саудада кеңінен пайдаланды.

15. Ғылым дамуының негізгі кезеңдері

Ортағасырлық Қазақстанның ғылыми дамуы бірнеше кезеңдерден тұрады. Алғашқы кезең – мәдени және экономикалық байланыстардың нығаюы, оның негізі Ұлы Жібек жолы арқылы қаланды. Екінші кезеңде медресе және кітапханалардың жүйелі құрылуы байқалады, бұл ғылыми білімнің тұрақты негізін жасады. Үшінші кезеңде көрнекті ғалымдар мен ойшылдар қалыптасып, олардың еңбектері исламдық және түркі мәдениеттерінің ықпалымен дамыды. Соңғы кезеңде техника мен ғылымның әртараптануы күз алдымыздағы интеллектуалдық прогрестің негізін қалады. Осылардың бәрі ортағасырлық Қазақстанның ғылыми тарихында өз орындарын айқындайды.

16. Ислам өркениетінің ықпалы мен араб тілі

Қазақ даласында XV ғасырға дейін ғылым мен білім негізінен араб тілінде жүзеге асырылғаны тарихи деректерде айқын көрінеді. Араб жазуы арқылы жазылған көптеген ғылыми еңбектер сақталып, бұл мәдени тілнің ғылыми коммуникацияны тиімді етуіне үлкен септігін тигізгенін көрсетеді. Бұл ауыл мен қалаларда білім мен ілімнің таралуына мүмкіндік беріп, қазақ мәдениеті мен ғылымының дамуына жол ашты.

Ислам өркениеті қазақ жеріне жаңа технологиялар мен жаңашылдықтарды әкелді. Философия, астрономия, медицина сияқты салаларда жетістіктер байқалды, бұл қазақ қоғамында ғылыми танымдарды кеңейтті. Ислам мәдениеті арқылы алған білім қазақ ғалымдары мен ойшылдарына әсер етіп, олардың шығармашылық әлеуетін арттыруға жағдай жасады.

17. Ғылыми еңбектерді сақтау және тарату тәсілдері

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты кезеңдер мен оқиғалар көрсетілмегендіктен, ғылыми еңбектерді сақтау мен тарату жөніндегі дәстүрлер туралы жалпы түсінік беріледі. Орта ғасырларда ғылыми еңбектер негізінен қолжазбалар арқылы сақталды, олар медреселер мен кітапханаларда жинақталып, көшіріліп, кейіннен басқа өңірлерге жеткізілді. Сондай-ақ, білім мен ғылымды таратуда медреселер мен ғылыми қауымдастықтар маңызды рөл атқарды, олар материалдарды оқып үйрену мен талқылауларға арналған орталықтар болды.

Ақпараттың сақталуы мен таралуы ғылыми идеялардың ұрпақтан ұрпаққа берілуін қамтамасыз етті. Бұл дәстүрлер қазақ қоғамында білімге деген құрметті көрсетіп, ғылымның дамуына себепкер болды.

18. Ғылым мен билік: хандардың қолдауы

Қазақ хандары ғылымның дамуына айрықша көңіл бөлді. Олар медреселер мен білім ошақтарын қаржыландырып, ғалымдар мен оқытушыларға қолдау көрсетті. Бұл шаралар елдегі ғылыми-сараптамалық орталықтардың қалыптасуына көмектесті және білімнің тұрақты дамуына негіз қалады.

Сарайларда ғылым үйірмелерінің құрылуы зерттеушілерді біріктіріп, оларды қоғамда құрметті орнына көтерді. Бұл орталықтарда білім мен ғылымның әлеуметтік рөлі нығайып, жоғары мәртебеге ие болды.

Биліктің ғылымға қамқорлық жасауы қоғамдағы ғылыми ізденістерді ынталандырып, білімнің қоғамдық әлеуметтік маңызын арттырды. Сонымен қатар, бұл қолдау елдің рухани жаңғыруына және мәдени дамуына әсер етті.

19. Ортағасырлық ғылымның Еуразия өркениетіне әсері

Орта ғасырлардағы ғылыми зерттеулердің Еуразия кеңістігінде өркендеуі Қазақстан мен көрші өңірлердің мәдени және интеллектуалдық дамуына зор үлес қосты. Мысалы, араб және парсы ғалымдарының еңбектері Қазақстанға жетіп, ол жердің жергілікті білімпаздарына әсер етті.

Еуразиядағы түрлі өркениеттер арасындағы байланыс ғылыми жаңалықтардың алмасуына ықпал етіп, философия, медицина мен астрономия салаларындағы білімнің кеңеюіне себеп болды. Осылайша, ортағасырлық ғылым Қазақстанның әлемдік ғылыми қауымдастығымен интеграциялануына жол ашты.

20. Ортағасырлық Қазақстан ғылымының рухани мұрасы

Орта ғасырлардағы Қазақстандағы ғылыми жетістіктер ұлттық рухани және мәдени байлықтың негізін салды. Ғылым мен білімнің дамуы әлеумет пен мәдениетті бірлестіруге септігін тигізіп, ұрпақтарға бағыт-бағдар беретін қасиетті мұра ретінде сақталды. Бұл дәстүрлер бүгінгі күндегі ғылыми ізденістер мен білім кеңеюінің рухани бастауы болып табылады.

Дереккөздер

Н.Қ. Толықов. Орта ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. Алматы, 2021.

А.Ж. Бекмұхамедов. Ортағасырлық қазақтар және ислам ғылымы. Нұр-Сұлтан, 2022.

Ғылманова Қ. Ортағасырлық Қазақстанның ғылымы мен техникасы. Алматы, 2023.

Егілік М. Әбу Насыр әл-Фараби феномені. Шымкент, 2020.

Тарих энциклопедиясы: Қазақстан тарихы. Алматы, 2019.

Мұратбеков Қ. Орта ғасырлардағы қазақ ғылымы мен білімінің дамуы. Алматы, 2015.

Айдарбекова Ж. Ислам мәдениетінің Қазақстандағы ықпалы. Астана, 2018.

Сансызбаев Т. Хандар дәуіріндегі білім және ғылым. ҚазМИУ, 2020.

Досжанова Ұ. Ортағасырлық Еуразия өркениеттерінің өзара байланысы. Шымкент, 2019.