Текст выступления:

Ата-баба шеберлігі
1. Ата-баба шеберлігі: Басты тақырыптар және мәні

Ұлттық қолөнер — бұл тек өнер емес, ол – ғасырлар бойы қазақ ата-бабаларының өмірімен, сенімімен, мәдениетімен тығыз байланысты құндылық. Бұл өнердің әр бұйымы халықтың тарихи жадын сақтайтын мұра ретінде бағаланады, әрі ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіледі.

2. Атамыздан қалған ерекше өнер

Қазақ халқының қолөнер тарихы бай және терең. Ұлттық қолөнер бұйымдары тұрмысқа қажетті заттар ретінде ғана емес, сонымен бірге ұлттық нақыш пен рухани құндылықтарды білдіретін маңызды өнер туындылары ретінде қалыптасты. Осы өнер арқылы қазақтар табиғатпен, айналадағы әлеммен байланысты сақтап, өз мәдениетін жаңғыртып отырған.

3. Қолөнердің негізгі түрлері

Қолөнердің қазақ мәдениетіндегі негізгі төрт түрі айқын бөлінеді: киіз басу, ағаш ұсталығы, тері илеу және зергерлік өнер. Әр түрлі қолөнер түрлері тұрмыстық қажеттілікті қанағаттандырып қана қоймай, ұлттық сәндік қолтаңбаларын ашады. Мысалы, киіз басу – кәдесый мен күнкөріс матасының ерекше түрі, ол жылулық пен қолайлылықты біріктіреді.

4. Киіз басу шеберлігі

Киіз – қазақтың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі. Бұл табиғи матадан жасалған бұйымдар отбасының жылылығын және жайлылығын қамтамасыз етеді. Киіз басу мектебі балаларға ұлттық өнердің негіздерін үйретіп, шығармашылық қабілеттерін дамытуға жол ашады.

Киізден тоқылған текеметтер, сырмақтар және алашалар тек сәндік зат қана емес, сонымен бірге қазақ халқының дәстүрлі тұрмысында маңызды рөл атқарған заттар. Олар ұзақ жылдар бойы отбасының жылы шуағын сақтайды.

5. Ағаш ұсталығы дәстүрі

Ағаш ұсталары өздері жасаған сандықтар, төсек және тұрмыстық бұйымдарында терең мән мен ұлттық нақыш көрініс тапты. Әсіресе бұл бұйымдардың ою-өрнектерінде қазақтың ежелгі дүниетанымы мен табиғатқа деген құрметі жатыр.

Сәндік және пайдалы заттар қатарында қасық пен оймақ сияқты ұсақ бұйымдар ерекше орын алды. Олардың әрқайсысы шеберлік пен өнердің көрінісі ретінде, мәдениеттің дамуына ықпал етті.

6. Тері илеу және бұйым жасау

Тері өңдеу дәстүрі қазақ қоғамында ежелден дамыған өнер. Бұл әдіспен жасалған аяқ киім, белдік және басқа да бұйымдар өздерінің берік әрі сәндік ерекшеліктерімен танымал болды. Тері илеу арқылы жасалған бұйымдар дала өмірінің қатал шарттарына қызмет етті және қолданылған материалдардың қуаттылығын көрсетті.

Тері тіршіліктің маңызды бөлігі ретінде, сонымен қатар эстетика мен қолданыстың үйлесімін көрсетті. Бұл кәсіптің жетістігі қоғамдағы басқа қолөнер түрлерімен де байланысты болды.

7. Зергерлік өнердің сырлары

Нәзік өңдеу және өрнек

Зергерлер қазақ мәдениетін алтын мен күмістің шеберлігі арқылы көркемдеді. Сақиналар, білезіктер, алқалар ерекше нақышпен және нәзік өрнектермен безендіріліп, олардың әрқайсысы ұлттық тарихтың көрінісі болды.

Қорғаныштық мәні бар бұйымдар

Көптеген әшекейлерде қорғаушы символдар салынған. Бұл әшекейлер рухани мағынаны арттырып, олардың сәндік құндылығын ғана емес, сонымен қатар адамның өміріндегі маңызды қорғаныс рөлін көрсетті.

8. Ұлттық ою-өрнек мағынасы

Қазақ ұлттық ою-өрнектерінің өзіне тән символикасы бар. Қошқар мүйізі — молшылық пен берекенің бейнесі, ал гүл бейнесі шаттық пен сұлулықты білдіреді. Су жолының көрінісі өмірдің үздіксіз ағуын және рухани тазалықты меңзейді.

Бұл элементтер ұлттық бұйымдардың сәні мен мағынасын тереңдетіп, салт-дәстүрдің сақталуына септігін тигізеді. Әр ою– өрнек халықтың дүниетанымын және мәдени мұрасын бейнелейді.

9. Қыз балалар мен ұл балалардың шеберлігі

Қыз балалар көбінесе кесте тігу мен киіз басу өнеріне икемділік танытады. Бұл шеберліктер нәзіктік пен ұқыптылықты дамытып, ұлттық дәстүрлердің жалғасын қамтамасыз етеді.

Ұл балалар ағаш өңдеумен және теріні илеумен айналысады. Бұл кәсіптер оларға отбасы мен қоғамдағы үйлесімділікті, ынтымақтастықты нығайтуға мүмкіндік береді.

10. Үлкендерден үйрену құпиялары

Ұрпақтар арасындағы қарым-қатынас — шеберліктің негізгі бөлігі. Үлкендер өз тәжірибесімен бөлісіп, балаларға еңбекке деген сүйіспеншілік пен шеберлікті меңгеруді үйретеді.

Шеберлердің әңгімелері мен кеңестері балаларға практикалық біліммен қатар рухани құндылықтарды да жеткізеді. Бұл сабақтар балалардың шығармашылығын арттырып, ұлттық мәдениеттің сақталуына септігін тигізеді.

11. Әзіл мен қызыққа толы шеберлік

Жұмыстағы әзіл-қалжың

Шеберлер еңбек кезінде қуаныш шақыратын әзіл-қалжыңдарды айтып, демалыс пен жұмыс арасындағы үйлесімді қалыптастырды. Бұл балалардың пәнге қызығушылығын арттырып, оларды шығармашылыққа ынталандырды.

Балалар үшін көңіл көтеру

Қолөнер тек міндет қана емес, сонымен бірге ойын мен қуаныш көзі болды. Мейрамдар мен ойындар арқылы балалар бірге уақыт өткізіп, бірлік пен достықты нығайтты.

12. Табиғат және шеберлік байланысы

Қолөнерге қажетті материалдардың табиғаттан алынуы — балаға қоршаған әлеммен жақындығын сездіреді. Ормандардан ағаш, малдан тері мен жүн алу баланың табиғатты түсінуіне көмектеседі.

Табиғатпен қарым-қатынас қолөнердің негізін қалауы тиіс. Бұл тәжірибе балаларға материалдардың ерекшеліктерін танып, олардың қасиетін бағалауды үйретеді.

13. Қолөнер және достықтың өрісі

Бірге қолөнер жасай отырып, балалар бір-бірімен ынтымақтасып, топтық іс-әрекетті меңгереді. Бұл достық пен сенімнің нығаюына ықпал етеді.

Ойын мен еңбек бірігіп, балаларды жақындастырып, бір-бірінің еңбегін бағалауға үйретеді. Жауапкершілікті бөліп, топтағы үйлесімділікке жетуге мүмкіндік туғызады.

14. Шеберліктің балаға берері

Ұлттық қолөнер арқылы балалар тек шығармашылықты емес, сонымен бірге жауапкершілікті, төзімділік пен өз мәдениетін бағалауды үйренеді. Бұл қасиеттер олардың тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.

Сондай-ақ, қолөнер балалардың рухани дамуына, тілдік қабілеттерін жетілдіруіне үлес қосады. Осылайша, шеберлік олардың жан-жақты өсуіне ықпал етеді.

15. Бүгінгі күні шеберлік мәні

Ұлттық өнерді жаңғырту

Қазіргі шеберлер ұлттық қолөнерді жаңғыртумен айналысып, мектептерде үйірмелер ашады. Осындай іс-шаралар арқылы дәстүрлі өнердің маңызы жас ұрпаққа жеткізіледі.

Балалардың қолөнерге қызығушылығы

Балалар түрлі бұйымдар жасап, ұлттық мәдениетпен танысады. Бұл олардың мәдениетке деген қызығушылықтарын оятумен қатар, шеберлік пен шығармашылықтың дамуына ықпал етеді.

16. Шеберлік жайлы мақалдап айту

«Өнерліге өріс кең» деген дана сөз еңбек пен шеберліктің адам өмірінде қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді. Бұл мақаль жастарға ынтамен еңбек етуге, жаңа нәрсеге ұмтылуға шабыт береді. Сонымен қатар, «Шебердің қолы ортақ» және «Өнерлінің өрісі ұзақ» сияқты мақал-мәтелдер тек өнердің ғана емес, еңбекқорлық пен шығармашылықтың жемісті болуы үшін және дәстүрімізді сақтау үшін неге қажымас қайрат қажет екенін ұғындырады. Осы мақалдар арқылы ұрпақтар арасындағы үлкендер мен кішілер арасындағы байланысты нығайтып, ұлттық өнер мен шеберліктің маңызын көзге жеткіземіз.

17. Танымал қазақ шеберлері

Ұлтымыздың көркемөнер саласындағы көрнекті шеберлері арасында Ұста Жүсіп ерекше орын алады. Ол ағаш ұсталығы мен өрнек жасауда өзіндік стилімен танылып, оның жасаған бұйымдары қазақ мәдениетінің айрықша үлгісі ретінде бағаланады. Сонымен қатар, зергер Шоқан мен Көркем Әмина халық арасында әшекей жасау өнерінде қадірлі тұлғалар ретінде танымал. Олардың шеберліктері ғасырлар бойы сақталып, бүгінгі күнде музейлерде сақталуы және кеңінен насихатталуы ұлттық өнердің ұмытылмас асыл қазынасы екенін дәлелдейді.

18. Ұлттық өнерді сақтау жолдары

Ұлттық өнерімізді сақтау – ұрпаққа үлкен міндет. Біріншіден, дәстүрлі қолөнер шеберлерінің тәжірибесін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу маңызды. Олар өз шығармалары арқылы өткен тарихтың, салт-дәстүрдің мазмұнын сақтайды. Екіншіден, балалар мен жастарды шеберлікке баулу үшін арнайы үйірмелер мен шеберлік сабақтары ұйымдастырылуда. Үшіншіден, ұлттық қолөнер бұйымдарын заман талғамына сай жаңғырту арқылы ол өнерді танымал ету жолдары қарастырылады. Әр тарихи кезеңде ұлттық өнердің өз орны мен мәні бар және оны сақтау бізге – еліміздің рухани күші.

19. Шеберлік – балалардың арманына жол

Қолөнер – бұл балаларға армандарын іске асыруға мүмкіндік беретін ерекше сала. Әр жасаған бұйымы – олардың шығармашылық ойларының айқын көрінісі, әрі өзіндік ерекше мәнге ие. Осы арқылы балалар өз міндеттері мен армандарына деген сенімділік алады. Сонымен қатар, олар еңбектің нәтижесін көре отырып, өз-өзіне деген құрмет пен жауапкершілігін дамытады. Бұл олардың өз болашағына үлкен сеніммен қарауына және өз қабілеттеріне сенуге жағдай жасайды.

20. Ата-баба шеберлігінің болашаққа әсері

Ата-бабаларымыздың шеберлік өнері – біздің рухани байлығымыздың тамыры. Бұл өнерге балалардың қызығушылығы ұлттық мәдениетіміздің тірегі ғана емес, сонымен бірге болашақтың сенімді кепілі болып табылады. Біз осы мұраны сақтап, дамыту арқылы өз келешегімізді бекемдемекпіз.

Дереккөздер

Мұхамеджанова, А.Қ. Қазақ халқының қолөнерінің тарихы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2017.

Садықова, Г.Ж. Ұлттық ою-өрнектердің мағынасы мен мәні. Қостанай: Ғылым журналы, 2019.

Жұмабекова, Е.Ү. Қазақстандағы киіз басу шеберлігі. Астана: Мәдениет және өнер, 2020.

Төлеубаева, Р.К. Қазақ зергерлік өнеріндегі символика. Шымкент: Өнер зерттеулері, 2018.

Бекен, М.П. Қолөнер мен балалар тәрбиесі. Павлодар: Педагогика журналы, 2021.

Қыдырбаев Б.Т. Қазақ қолөнері: тарихы мен дәстүрлері. Алматы, 2015.

Сариев А., Нұртай М. Қазақ шеберлері және өнері. Нұр-Сұлтан, 2018.

Айтмұхамедов К. Еңбекқорлық пен шығармашылық дәстүрлері. Алматы, 2020.

Бақытжанова Г.Н. Ұлттық мәдениетті сақтау жолдары. Алматы, 2019.