Текст выступления:

Сұлтанмахмұт торайғыров
1. Сұлтанмахмұт Торайғыров: өмірі мен шығармашылығына шолу

ХХ ғасырдың басында қазақ әдебиеті қайталанбас өрлеуге ие болды. Сол кезеңнің көрнекті тұлғаларының бірі – Сұлтанмахмұт Торайғыров. Ол қазақтың әдебиеті мен ағартушылығында жаңа дәуір бастаған ақын әрі қоғам қайраткері болды, өзі арқылы ұлттың рухани жаңғыруы мен әділеттілік идеяларының таралуына үлкен үлес қосты.

2. Торайғыров пен қазақ әдебиетінің өрлеуі

Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ әдебиетіндегі ұлттық сана мен әділеттілікке бағытталған идеяларды алғашқылардың бірі ретінде өрнектеді. Ақынның шығармашылығы – қазақ рухының жаңғыруы және ағартушылықтың негізгі қайнары. Оның өлеңдері мен публицистикасы жастарды білім алуға, елінің болашағы үшін күреске жұмылдыруға үндеді.

3. Торайғыровтың шыққан тегі мен бала кездегі өмірі

Торайғыров Сұлтанмахмұт Мұңайтпасұлы 1893 жылы қазіргі Павлодар облысы, Кереку өңірінде туған. Оның туып-өскен ортасы қазақ ауылдарының дәстүрлі мәдениеті мен дініне толы еді. Бала кезінен білімге ынталы болған ол, әсіресе ұлттық рух пен әділеттілік идеясын сезінумен өсіп, ерте жастан өлең жазуды бастаған.

4. Білім және алғашқы шығармашылығына көзқарас

Торайғыров Кереку мен Зайсан қалаларындағы медреселерде білім алып, дәстүрлі жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдардан хабары болды. Өзінің алғашқы өлеңдерінде, атап айтқанда, «Оқудағы мақсат не?» және «Шәкірт ойы» сынды туындыларында білім алудың маңыздылығын дәріптеп, жастарды ағартушылық рухта тәрбиелеуге ұмтылды. Ол жастарды жаңа идеялар мен ұлттық мүдде үшін еңбек етуге барынша шақырды.

5. Толық аты-жөні және өмір жолының кезеңдері

Толық аты – Сұлтанмахмұт Мұңайтпасұлы Торайғыров. Ол бірнеше жыл бойы қазақ қоғамдық өмірінде белсенді болды: 1912-1915 жылдары қазақ жастарын білім мен мәдениетке баулу үшін күресті. Өмірінің қысқа болғанына қарамастан, Торайғыровтың шығармашылығы қазақ әдебиеті мен әлеуметтік қозғалыста айрықша орын алды.

6. Ағартушылық қызметтің мәні мен нәтижесі

Сұлтанмахмұт ауыл мектебінде мұғалім болып, халық арасында білім таратып, ағартушылық миссиясын орындады. Өлеңдері мен мақалаларында жаңа мәдениет пен білімге талпынудың маңыздылығын ерекше атап өтті. Ол жастардың санасын оятып, ұлт болашағы үшін адал еңбек етуге көмек берді және көшбасшы ретінде танылды.

7. «Шәкірт ойы» өлеңінің негізгі идеялары

«Шәкірт ойы» өлеңінде жас ұрпақтың білімге деген құштарлығы, болашаққа деген сенімі түсірілген. Ақын жастарды білім мен еңбекке ынталандырып, ізденуге шақырады. Сонымен қатар, білімнің адам өміріндегі маңызы жан-жақты ашылып, халыққа қызмет ету, ұлтты көтеру идеялары да кеңінен көрінеді.

8. Қоғамдық-саяси көзқарастары

Торайғыров 1917 жылғы Ресейдегі революцияға зор қызығушылық танытып, оның оқиғалары мен салдарын мұқият бақылады. Мақалаларында әлеуметтік әділеттілік пен теңдік идеяларын қолдап, жаңа қоғамның құрылуына зор үміт арды. Қазақ халқының мәдениеті мен дамуын насихаттап, ұлтының жаңаруына үлкен үлес қосты.

9. Торайғыров және «Айқап» журналы

1912-1914 жылдары Сұлтанмахмұт «Айқап» журналында мақалалар жазып, қазақ жастарын білімге ынталандырды. Оның жазбаларында заман талабына сай өмір сүру қажеттілігі, елдің дамуы жолындағы жауапкершілігі туралы айқын сөз болды. Бұл еңбектерінде ағартушылықтық пен ұлттық рухтың көрінісі зор еді және ол жастар үшін үлгі болды.

10. Сұлтанмахмұт шығармаларының негізгі тізімі

Торайғыровтың шығармалары поэзия, проза және публицистика салаларын қамтиды. Өлеңдері мен поэмалары – әділеттілік, білім және ұлттық сана мәселелерін көтереді. Қазақстан Жазушылар одағы архиві сақтаған материалдарына назар аударсақ, оның әдеби мұрасы қазақ әдебиетінің көшбасшысы ретінде маңызды орын алады.

11. «Қамар сұлу» поэмасының ерекшеліктері

«Қамар сұлу» поэмасында Сұлтанмахмұт әйелдердің қоғамдағы әлеуметтік теңсіздігі мен салт-дәстүрдің ауыртпалығы мәселелерін ашық көрсетті. Ақын әділеттілік пен азаттық идеяларын насихаттап, Қамар тағдыры арқылы қазақ қауымындағы әйелдердің күрес пен сезімдерін шынайы бейнеледі. Бұл шығарма ұлттық мәселелерді терең әрі шынайы түрде ашуға көмектесті.

12. Сұлтанмахмұттың публицистикалық еңбектері

Торайғыров публицистикасында қоғамдағы әділетсіздік пен теңсіздікті терең талдап, оның себептерін түсіндіруге тырысты. «Айқап» пен «Кедей» журналдарында жарияланған мақалалары арқылы білім мен ағартушылықтың маңыздылығын, жастарды ұлттық рухта тәрбиелеуге шақыруды кеңінен таратып, нақты дамудың жолдарын көрсетті. Оның публицистикасы қазақ қоғамындағы өзекті мәселелерді көтеріп, рухани күрестің негізін қалады.

13. Шығармаларындағы ұлттық рух

Торайғыровтың шығармашылығында қазақ халқының бірлігі мен тәуелсіздігіне деген сенім ерекше көрініс табады. Ол ұлт патриотизміне үндеп, қазақтың тарихи батырлары мен азаматтарын жырлады. Ақын ұлттық рухты сақтап қалуға, жастарды Отанға адал қызмет етуге шақырды, бұл оның поэзиясының негізгі қызыметі болды.

14. Өлеңдеріндегі адамгершілік пен ізгілік

Торайғыровтың өлеңдерінде әділеттілік пен шынайы адамгершілік құндылықтары үстемдік етеді. Оның туындылары мейірімділік пен адалдықты дәріптейді әрі жастарды ізгілік пен қайырымдылыққа тәрбиелеу құралы ретінде кеңінен пайдаланылады. Бұл өнер туындылары жалпыға ортақ адамгершілік идеалдарын насихаттаған маңызды үлгі болып саналады.

15. Ақын шығармаларының жылдар бойынша таралуы

1917 жылы Торайғыровтың шығармаларының санының ең көпке жеткенін көре аламыз, бұл оның шығармашылық белсенділік дәуіріне сәйкес келеді. 1913 жылдан 1917 жылға дейін туындыларының көлемі артқан, бұл оның өсуі мен қоғамдық белсенділігіне айқын дәлел. Осы кезеңде ақын өзінің ұлттық және ағартушылық идеаларын кеңінен таратты.

16. Замандастары мен әдеби байланыстары

Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ зиялыларының көрнекті өкілдерімен, әсіресе Потанин, Әлихан Бөкейханов және Ахмет Байтұрсынұлы сияқты ағартушыларымен тығыз шығармашылық және қоғамдық байланыста болды. Бұл тұлғалардың идеялары мен көзқарастары бір-бірімен үйлесіп, қазақ халқының ұлттық сана-сезімін оятып, тәуелсіздік үшін күреске серпін берді. Ақын замандастарымен бірге ұлттық мүдде мен ағартушылық мәселе төңірегінде пікір алмасты, ол замандас қоғамның жаңаруына, білім мен мәдениеттің дамуына бағытталған күш-жігер болды. Оның шығармашылық байланыстары бұл дәстүрді кейінгі қазақ зиялыларына ұластырып, әдебиеттің өркендеуіне айрықша әсер етіп, қазақ мәдениеті мен қоғамының рухани негізін нығайтты.

17. Өмірінің соңғы кезеңі және қайтыс болуы

Сұлтанмахмұт Торайғыров 1920 жылы, 27 жасында өкпе ауруынан өмірден озды. Оның өмірінің қысқалығы оның үлкен шығармашылық әлеуетінің толық жүзеге асуына кедергі болды, алайда сол қысқа уақытта жазған шығармалары қазақ әдебиетінде терең із қалдырды. Өмірінің соңғы жылдарында ақын өзінің әдеби және ағартушылық қызметін одан әрі белсенді түрде жалғастырып, ұлттық рухты оятуға, жастарды тәрбиелеуге күш салды. Ол осы кезеңде жазған шығармалары арқылы қазақ қоғамының мәселелерін көрсетіп, білім мен біліктілікке шақырды. Осылайша, Торайғыров тек ақын ретінде ғана емес, халықтың рухани жетекшісі ретінде есте қалды.

18. Ақын мұрасын зерттеу және бүгінгі маңызы

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары бүгінгі таңда мектептер мен жоғары оқу орындарының оқу бағдарламасына енгізілген. Бұл оның әдеби мұрасының өзектілігін және қазақ қоғамындағы орнының биіктігін айқындайды. Ғылыми зерттеулер барысында оның еңбектері жан-жақты талданып, қазақтың ұлттық мәдениетін қалыптастырудағы маңыздылығы ғылыми тұрғыдан расталды. Осы мұра арқылы болашақ ұрпақтар рухани тәрбиеленіп, әділет пен білімнің құндылығын түсінеді. Сондай-ақ, Торайғыровтың еңбектері жалпыұлттық деңгейде мәдени және тарихи жәдігер ретінде бағаланып, оның рухани мұрасы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді.

19. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың ескерткіштері мен құрмет көрсету шаралары

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың есімі Қазақстанда кеңінен танылған және құрмет көрсетілетін тұлға. Елдің әр түкпірінде оның құрметіне ескерткіштер орнатылған, мысалы, Алматы мен Павлодар қалаларында. Сонымен қатар, жыл сайын оның ұлы мерейтойлары мен әдеби кештер өткізіліп, ақынның шығармашылығы жаңғыртылады. Бұл шаралар оның рухани мұрасын ұрпаққа жеткізу, жас өскіндерге үлгі ету мақсатында ұйымдастырылады. Қазіргі таңда көптеген мектептер мен мәдени мекемелер оның есімін иеленіп, әдеби және ағартушылық қызметін жандандыруда.

20. Ақын мұрасы — ұрпаққа мәңгілік үлгі

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың әдеби мұрасы қазақ халқының рухани дамуының негізі болып қала береді. Оның шығармалары ғылым мен білімге, әділетке ұмтылуға әсер етіп, ұрпақтар бойында ұлттық сананы қалыптастырады. Мұраның өзектілігі мен маңыздылығы оны бүгінгі күнде де жастар мен білімгерлер үшін мәңгілік үлгіге айналдырады.

Дереккөздер

Абайтану және қазақ әдебиеті: XX ғасыр басындағы әдеби қозғалыстар / ҚазҰУ баспасы, 2020.

Торайғыров С.М. Әдеби мұралары мен публицистикалары. Алматы, 2018.

Қазақ әдебиетінің тарихы: ХХ ғасыр. Алматы, 2023.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. - Алматы: Жазушы, 2005.

Қазақстан Жазушылар одағы архиві, 2015 жылдағы құжаттар.

Қ.Жүсіпбеков. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығы. Алматы, 2010.

Нұрмағанбетов Е. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2015.

Төлебаев С. Қазақ зиялыларының ұстанымы және ағартушылық дамуы. Астана, 2018.

Алтынбеков Б. Қазақстанның рухани мұрасы. Алматы, 2022.