Текст выступления:

«Жусан иісі» повесі
1. «Жусан иісі» повесіне жалпы шолу және басты тақырыптар

«Жусан иісі» – бұл Ұлы Отан соғысының ауылдағы балалар өмірі арқылы көрініс табатын көркем шығарма. Бұл повесть соғыс кезеңіндегі ауыл тұрмысының ауыртпалықтары мен қоғамдағы өзгерістерді дәл бейнелеп, ерекше табиғи және адамгершілік атмосферасын ашады. Балалардың және олардың жанұяларының тағдыры арқылы оқырман соғыстың ауылға тигізген әсерін терең сезінеді.

2. «Жусан иісі» повесі: жазылу тарихы мен маңыздылығы

1966 жылы жарық көрген бұл повесть жазушы Сайын Мұратбековтің еңбектерінің бірі ретінде қазақ әдебиетіндегі ерекше орын алады. Туған елдің табиғаты мен ауыл өмірінің көркем суреті ретінде «Жусан иісі» – қазақ халқының соғыс жылдарындағы қасіретін және үміт арнаған балалық шақ сезімін суреттейді. Жусанның хош иісі, бұл шығарманың символы ретінде, туған жерге деген шексіз сүйіспеншілік пен болашаққа деген сенімді білдіреді. Оқиға мен мағынасы арқылы повесть ұлттың рухани жады мен мәдениетінде сақталады.

3. Сайын Мұратбековтің өмірбаяны туралы

Сайын Мұратбеков 1912 жылы қазіргі Қазақстанның оңтүстік аймағында дүниеге келген көрнекті жазушы, драматург және қоғам қайраткері. Оның шығармашылығы қазақ әдебиетінде әлеуметтік реализм мен гуманизмді үйлестірген кезеңді білдіреді. Мұратбековтің повестері адамның ішкі сезімдерін терең ашып, ұлттық болмысты көрсетуімен ерекшеленеді. Әсіресе, соғыс тақырыбы оның шығармашылығында маңызды орын алады, бұл оның өмірлік тәжірибесіне және тарихи оқиғаларға терең мән беруімен байланысты.

4. «Жусан иісі» повесінің негізгі кейіпкерлері

Повестің басты кейіпкері – Аян есімді бала. Ол сабырлы, аңқау әрі ерекше қиялшыл болуы арқылы оқырманға балалықтың шынайы бейнесін береді. Оның ата-анасынан ерте айырылуы оны атасының қолына қалдырады, бұл отбасы мен ұлттық дәстүрлерді құрметтеуді көрсетеді. Аянның достары да өз ерекшеліктері бар, олар бала психологиясының күрделілігін және соғыстың ауыр ортасында достық пен бірлік табуын бейнелейді. Әр кейіпкер баяндау барысында социалды және рухани мән-мағынаға ие.

5. Аянның бейнесі мен ерекшеліктері

Аян ғажап сабырлы және аңқау бала, ол өзінің ерекше қиялы арқылы айналасындағы ауыртпалыққа қарсы тұрады. Оның елес ертегілері мен армандары балаларға үміт береді, олардың өмірге сенімін арттырады. Әкесі мен анасынан айырылған соң, атасының тәрбиесінде өседі, бұл жерде отбасылық құндылықтар мен салт-дәстүрлер сақталуы маңызды. Аянның ертегілері мен қиялдары достары үшін шыдамдылық пен батылдықтың үлгісі болып табылады, сондықтан оның бейнесі шығарманың рухани орталығы.

6. Жусанның символдық мәні

Жусан иісі – бұл туған жерге, балалық шаққа деген ұмытылмас сағыныштың бейнесі. Жусан өсімдігі қазақ даласының төсінде өсіп, төзімділігі мен берік тіршілігін білдіреді. Сол себепті жусан табиғи символ ретінде ауыл өмірі мен оның халықтық құндылықтарына байланыстырылады. Аян үшін бұл иіс мейірімді ана мен бейбіт күндердің, тыныш пен сенімнің белгісі. Осылайша, жусан поэзиялық және көркем метафора ретінде шығарманың негізгі мағынасын ашады.

7. Соғыс жылдарындағы ауыл өмірі

Күнделікті ауыртпалықтар тарауында ауыл тұрғындары азық-түлік тапшылығына қарамастан, өз шаруашылықтарын адал атқарғаны айтылады. Балалар ерте есейіп, майданға кеткендердің орнына еңбекке араласады. Қоғамдық жауапкершілік жайында әйелдер мен балалардың ауыл экономикасының тірегі болуына назар аударылады, олардың еңбегі соғыс жағдайында ауылды өмір сүруге қолдау көрсетті. Сонымен қатар, соғыс қорқынышы олардың күнделікті тіршілігін өзгертті, ол ауылдың ішкі рухын, төзімділігін көрсетті.

8. Бала психологиясы және қиялы

Аян мен оның достарының ойындары күрделі соғыс ғасырындағы олардың күйзелісін жеңуге көмектесетін қорғаныс құралы болып табылады. Балалар қиялы мен ертегілері арқылы қоршаған әлемнің ауыртпалықтарынан алыстап, мейірімді әрі тыныш өмірге сенім артады. Бұл ерен қиял балалыққа тән эмоционалдық әлемді ашып, қиындықтардан өтуге септігін тигізеді. Ерекше қиялшыл кейіпкерлердің балалық психологиясына әсері шығарманың маңызды тақырыбы ретінде көрінеді.

9. Анаға деген сағыныш мотиві

Аянның анасына деген іңкәрлік сезімі оның мінезінің жұмсақтығы мен сезімталдығын қалыптастырады. Бұл сағынш – повестің лирикалық атмосферасын байытып, ананың баланың өміріндегі маңыздылығын ашады. Ана бейнесі арқылы Аянның рухани дүниесі мен халықтық құндылықтар көрініс табады. Мұндай мотив оқырманмен терең эмоционалдық байланыс орнатып, отбасылық және ұлттық құндылықтарды дәріптейді. Әрбір оқырман үшін бұл аялау сезімі ерекше әсер қалдырады.

10. Достық пен жанашырлық қатынастар

Аян мен әңгімешінің арасындағы достық – балалар арасындағы сенім мен қолдаудың нақты үлгісі. Қиын сәттерде олар бір-бірін түсініп, ауыр қайғы мен қуанышты ортақтасады. Бұл қарым-қатынас соғыс жағдайында достықтың шынайы күшін көрсетеді. Осындай жанашырлық пен бірлікте ғана адам баласы өзіне және қоршаған ортаға үмітпен қарай алады. Повесте достық – адам болмысының маңызды бөлігі ретінде суреттеледі.

11. Соғыс зардабы және ауылға әсері

Соғыс ауыл өміріне ауыр салмақ түсірді, оның әлеуметтік және экономикалық құрылымын өзгертті. Жастар майданға аттанып, ауылда әйелдер мен балалар экономиканың негізгі күшіне айналды. Азық-түлік пен ресурстар тапшылығы қоғамдағы қиындықтарды күшейтті. Алайда бұл жағдайда адамдардың бір-біріне деген сенімі мен рухани беріктігі арта түсті. Соғыстың зардабы ауылдың мәдени және дәстүрлі құндылықтарын нығайтып, олардың өмірлік күшін арттырды.

12. Аянның ертегілері – балаларға үміт пен сенім беру құралы

Аянның ертегілері – балалар үшін қиындықтардан құтылуға және өмірге сенуге мүмкіндік беретін маңызды құрал болып табылады. Ол өз қиялындағы әлемінде жақсылық пен мейірімділіктің болатынын көрсете отырып, достарына үміт береді. Бұл ертегілер өмірлік күрестер арасында балалардың рухын көтереді және олардың ішкі әлемін байытады. Сонымен қатар, бұл шығармашылық балалардың эмоционалдық дамуына жағымды әсер етеді.

13. Шығарма тілі мен көркемдік ерекшеліктері

Повестің тілдік стилі түсінікті әрі көркем, балалардың ой-санасын және сезімдерін нәзік суреттейді. Автор табиғаттың әсем бейнелерін шебер пайдаланып, қазақ даласының сұлулығы мен ауылдың тыныштығын оқырманға жеткізеді. Диалогтар шынайы әрі қарапайым, кейіпкерлер арасындағы қатынасты нақты әрі әсерлі ашып көрсетеді. Баяндау стилі оқырманды шығарма әлеміне тартып, оның эмоционалдық байланысын күшейтеді, бұл балалық пен соғыс тақырыбының үйлесімділігін айқындайды.

14. Кейіпкерлердің өсуі мен моральдік дамуы

Балалардың өмірлік тәжірибелері ауыр кезеңдерде төзімділік пен қайсарлықтың қалыптасуына ықпал етеді. Олар отбасылық құндылықтарды, достықтың шынайы мәнін үйренеді және адамгершілік қасиеттерін жетілдіреді. Үлкен мінез-құлық тәжірибесіне ие бола отырып, кейіпкерлердің дүниетанымы кеңейеді, олар өз өмірлеріне және жауапкершілікке терең қарай бастайды. Осындай рухани өсу шығарманы көпқырлы әрі бай етеді, сондықтан бұл процесс шығарманың негізін құрайды.

15. «Жусан иісі» тақырыптық үлес диаграммасы

Диаграмма беру арқылы басты тақырыптардың түсінікті әрі қисынды үлестері көрсетіледі. Әр тақырып шығарманың негізгі эмоциялық және идеологиялық ойларын нақты бейнелейді. Соғыс зардабы мен анаға деген сағыныш – шығарманың ең басты тақырыптары, олар негізгі эмоционалдық негізді қалыптастырады. Бұл тақырыптар арқылы повесть қазақ қоғамының тарихи кезеңін әрі адамдар арасындағы терең байланыстарды ашады, ұлттық рухани мұраны байытады.

16. Басты оқиғалардың кезеңдік сипаттамасы

«Жусан иісі» повесінің басты оқиғаларын кезеңдер бойынша қарастырғанда, бұл шығарма жас оқырмандарға терең тәрбиелік маңызы бар көріністерді ашып көрсетеді. Әрбір оқиға туған ауылдың тұрмыс-тіршілігімен, соғыс жылдарындағы қиыншылықтармен байланысты. Бұл кезеңдерде балалардың рухани өсуі мен ұлттық құндылықтарға деген құрметінің артуы өзара тығыз байланыста бейнеленген. Мысалы, ауылдағы еңбектің күрделілігі мен отбасының бірлігінің маңыздылығы оқиғаға ерекше мән береді. Бұл нарратив балаларды отансүйгіштікке, адамгершілікке және еңбекқорлыққа тәрбиелеуге бағытталған, сонымен қатар ауыл өміріндегі әлеуметтік трансформацияларды көрсетеді.

17. Қазақ әдебиетіндегі орны мен жаңалығы

«Жусан иісі» шығармасы қазақ әдебиеті тарихында ерекше орын алады. Бұл шығарма соғыс жылдары балалық шақтың ауыртпалықтарын, қайғы-қасіретін терең әрі шынайы суреттеді. Мұратбековтің туындысында ұлттық рухани құндылықтар мен баланың психологиясы үйлесімді түрде бейнеленген, бұл оның өзіндік стилін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бұдан бөлек, шығарма жас ұрпақтың адамгершілік және патриоттық тәрбиесі үшін маңызды құралға айналды. Автордың шығармашылығы арқылы біз қазақ әдебиетінде балалық шақ тақырыбына жаңа леп берілгенін байқаймыз, бұл әсіресе жас оқырмандар үшін тағылымды әрі әсерлі.

18. Әдеби сыншылар мен оқытушылар көзқарасы

Қазақ әдеби сыны мен педагогика саласындағы сарапшылар «Жусан иісі» шығармасын жоғары бағалайды. Әдеби сыншылар туындының тіліндегі нәзіктік пен эмоциялық тереңдікті ерекше атап өтеді. Ал оқытушылар бұл повестің тәрбиелік және патриоттық мазмұнын қазақ мектептерінде тиімді пайдалану мүмкіндігін алға тартады, себебі шығарма оқушылардың рухани және тұлғалық дамуына ықпал етеді. Ғалымдар балалар психологиясының көркем бейнеленуі шығарманың басты артықшылықтарының бірі екенін айтады. Сонымен қатар, шығарманы үлгілік оқулық ретінде енгізу кеңінен таралған, бұл оның оқушыларды тәрбиелеудегі маңыздылығын дәлелдейді.

19. Повестің қазіргі заманмен үндестігі

«Жусан иісі» қазіргі заманғы жасөспірімдер үшін туған жерге деген сағыныш пен балалық шақтың мәнін түсінуге көмектеседі. Бұл шығарма бейбіт әрі тыныш өмірдің қадірін сезінуге шабыттандырады, себебі жас ұрпақ ойлау, сезіну қабілетін арттыра отырып, тарихи оқиғалар мен олардың әсерін ұғынады. Сонымен қатар, повесть моральдық құндылықтарды жаңа және түсінікті тілмен жеткізіп, патриоттық сезімді нығайтуға септігін тигізеді. Мұндай шығармалар бүгінгі жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға бағытталған тәрбиелік маңызды дүние болып табылады.

20. «Жусан иісі» – тәрбиелік және рухани сабақтың қайнары

«Жусан иісі» повесі оқушыларға ауыл өмірінің қиындықтарын, отбасы мен туған елге деген сүйіспеншіліктің, адамгершіліктің маңызын терең түсіндіруге септігін тигізеді. Шығарма арқылы жас ұрпақ өздерінің тамырлары мен ұлттық рухани құндылықтарға деген құрметін арттырады. Бұл туынды тәрбиелік және рухани сабақтың қайнары ретінде, патриоттық сезім мен моральдық құндылықтарды қалыптастыруда ерекше орынға ие.

Дереккөздер

Тұрсынбек Әбдірахманұлы. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 1998.

Қошанов С. Мұратбековтің шығармашылығы және қазақ әдебиетіндегі орны. Алматы, 2005.

Ұлы Отан соғысы және қазақ әдебиеті: ғылыми-зерттеу мақалалар жинағы. Астана, 2010.

Кенжебаев М. Қазақ эпостары мен прозалық шығармалардың даму тарихы. Алматы, 2012.

Әбдіқалықова Ж. Балалар әдебиетіндегі соғыс тақырыбының көрінісі. Алматы, 2017.

Муратбеков А. К. Соғыстың балалық шаққа әсері. Алматы, 2010.

Сейфуллин Б. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2012.

Абдрахманова Ж. Балалардың психологиясы және әдебиет. Астана, 2015.

Қазақ әдеби сыншылары. Шығармалар жинағы. Алматы, 2018.

Мемлекеттік орта мектептері үшін оқу бағдарламалары. Нұр-Сұлтан, 2020.