Текст выступления:

Ертегілер
1. Ертегілер – халық мұрасы мен рухани байлығы

Ертегілер – бұл халқымыздың ғасырлар бойы жиналған рухани қазынасы. Олар тек балаларға ғана емес, үлкендерге де адамгершілік пен ізгіліктің, адалдық пен батылдықтың сырын жеткізеді. Ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп, өмірлік маңызды құндылықтарды сақтап, байыта отырып, ертегілер біздің мәдениетіміздің маңызды бөлшегіне айналған.

2. Ертегілердің тамыры мен әлеуметтік маңызы

Ертегілердің шығу тамыры өте ежелгіде жатқанымен, олар қазақ қоғамының рухани негізі ретінде ерекше орын алады. Бұл әңгімелер халықтың өмірі мен арман-тілегіне негізделіп, моральдық құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу үшін қызмет етеді. Ауызекі дәстүр арқылы тараған ертегілер қоғамның ғұрып-моралы мен салт-дәстүрлерін сақтауда маңызды рөл атқарады, адамдардың мінез-құлқын тәрбиелейді, патриоттық пен адамгершіліктің негізін қалайды.

3. Ертегілердің негізгі түрлері

Қазақ ертегілері негізінен үш негізгі түрге бөлінеді. Қиял-ғажайып ертегілерде фантастикалық кейіпкерлер мен таңғажайып оқиғалар көп болады, бұл түр балалардың қиялын дамытуға бағытталған. Хайуанаттар ертегілері жануарлар арқылы адам мінезін бейнелейді, тәрбиелік терең мағынаға толы. Сонымен қатар тұрмыс-салт ертегілері халықтың күнделікті өмірі мен әдет-ғұрпын көрсетіп, шынайы тұрмыстық оқиғаларды жеткізеді.

4. Қиял-ғажайып ертегілердің ерекшеліктері

Қиял-ғажайып ертегілерде сиқырлы періштелер, айдаһарлар, самұрық секілді ерекше кейіпкерлер өмір сүреді. Оқиғалар фантастикалық әлемде өрбіп, шексіз шығармашылық пен қиялды паш етеді. Жақсылық пен жамандықтың күресі басты тақырып болып, балаларға өмірдің игілігі мен тәрбиесін үйретеді. Бұл ертегілер адам мінезінің әртүрлі қырларын аша отырып, ұрпақты дұрыс пен бұрысты ажыратуға баулиды.

5. Хайуанаттар ертегілері: астарлы сипаттар

Хайуанаттар ертегілерінде түлкі, қасқыр, қоян секілді жануарлар адам қасиеттерімен бейнеленеді. Осы арқылы жақсы мен жаман мінез-құлық көрініс табады. Бұл ертегілер арқылы балаларға білім мен тәрбиенің маңызды сабақтары беріледі, түрлі өмірлік жағдайларды көркем түрде жеткізуге қызмет етеді. Сонымен қатар достық, батылдық және әділдік сияқты негізгі құндылықтарды насихаттайды, қоғамның моральдық негізін қалыптастырады.

6. Тұрмыс-салт ертегілерінің оқиғалары

Тұрмыс-салт ертегілері халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігін, ұлттық дәстүрлері мен әдет-ғұрпын нақтылы бейнелейді. Мысалы, бір ертегіде ауылдағы ауыл азаматтарының ынтымағы мен бірлігі туралы айтылады, екіншісінде еңбек пен адалдықтың маңызы көрсетіледі. Осы оқиғалар арқылы балалар мен үлкендер халықтың өмір салтымен танысып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды бойларына сіңіреді. Бұл ертегілердің үнемі өзектілігі олардың шынайылығынан туған.

7. Қазақ ертегілеріндегі әйгілі кейіпкерлер

Қазақ ертегілері батырлар мен сиқыршылардан құралған көрнекті кейіпкерлерге бай. Ер Төстік, Алдар Көсе, Жасылшаш сияқты кейіпкерлер ержүрек, тапқыр әрі адал болып танылады. Олар халықтың арман-тілегін, ұлттық мінезін бейнелеп, ұрпаққа үлгі береді. Әр кейіпкер өз тарихымен, өмірлік сабақтарымен ерекшеленеді және қазақ әдебиетінің басты символдарына айналған.

8. Ертегінің негізгі құрылым элементтері

Көптеген қазақ ертегілері «Ертеде, ерте-ертеде» деген сөздерден басталып, оқырманды ертегі атмосферасына жетелейді. Оқиға барысында кейіпкер түрлі қиындықтар мен сынақтарға тап болады, бұл оның батылдығы мен ерлігін дамытады. Соңында әділдік орнап, жақсылық жеңіске жетеді, бұл тәрбиелік аспектіні күшейтіп, балаларға өмірлік сабақ береді.

9. Ертегі жанрларының салыстырмасы

Кестеде қазақ ертегілерінің үш негізгі жанры салыстырылған. Қиял-ғажайып ертегілер фантастикалық кейіпкерлер мен оқиғаларға толы болса, хайуанаттар ертегілері жануарлардың адамгершілік қасиеттерін көрсете отырып тәрбиелік мақсатты көздейді. Тұрмыс-салт ертегілері нақты өмірлік жағдайларды бейнелеп, халықтың мәдениетін сақтауға арналған. Әр жанр балалардың мінез-құлқын қалыптастыруға бағытталған әртүрлі тәрбиелік құндылықтарды ұсынады.

10. Ертегідегі тәрбиелік құндылықтар

Қазақ ертегілерінде адалдық пен шыншылдық ерекше насихатталады, кейіпкерлердің өмірінде бұл қасиеттер басты роль атқарады. Тапқырлық пен білімге деген ұмтылыс қиыншылықтарды жеңуге жол ашады. Мейірімділік пен көмектесушілік қоғамдағы қарым-қатынастың негізі ретінде көрсетіледі. Сонымен қатар батылдық пен төзімділік - ертегі кейіпкерлерінің көтеріліп тұратын сапалары, бала тәрбиесінде маңызды өнеге болып табылады.

11. Ертегі сюжеттеріндегі қайталанатын мотивтер

Ертегілерде жиі кездесетін мотивтердің бірі – батырлардың ұзақ сапарға шығып, талай сынақтардан өтуі. Олар маңызды кедергілер мен зұлым күштермен күреседі. Сонымен қатар, сиқырлы заттар мен көмекшілердің көмегі беріледі, бұл оқиғаларды қызықты әрі күтпеген етеді. Ақырында батырлар жеңіске жетіп, армандарына қол жеткізеді. Мұндай сюжеттер көбінесе шытырман оқиғаларды жандандырып, тәрбиелік мәнін арттырады.

12. Қазақстандағы әйгілі ертегілердің танымалдығы

Мектептерде жүргізілген сауалнама көрсеткендей, көпшілік оқушылар батырлық туралы ертегілерді артық көреді. Әсіресе «Ер Төстік» мен «Алдар Көсе» ертегілері ең танымалдар қатарына жатады. Бұл дерек мәдениетіміздің патриоттық және моральдық сабақтарын тәрбиелеуде батырлықтың алатын орнын көрсетеді. Балалар осы ертегілер арқылы ұлттық қаһармандық пен мейірімділіктің маңызын түсінеді.

13. Әлем халықтарының танымал ертегілері

Дүниежүзіндегі көптеген халықтардың ертегілері ұқсас тақырыптар мен кейіпкерлерді қамтиды. Мәселен, ағылшын тілінде әйгілі Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» ертегілері, Германияда Братья Гриммнің ертегілері, Жапонияда халық ертегілері бар. Бұл ертегілер адамзаттың жалпы құндылықтары мен рухани кемелдігіне қатысты сабақтар береді, мәдени коммуникативтілікті арттырады. Қазақ ертегілері де әлемдік фольклорлық кеңістіктің маңызды құрамдас бөлігі.

14. Ертегі кейіпкерлерінің өнерде бейнеленуі

Ертегі кейіпкерлері халық өнерінде түрлі жанрларда жиі бейнеленеді. Көптеген суреттер мен комикстерде олар ұлттық киімдері мен мәдени ерекшеліктерімен нақышталып берілген. Сондай-ақ анимация мен театр қойылымдарында кейіпкерлердің мінезі мен тағдыры көрерменге терең әсер етіп, ұлттық мәдениетті сақтауда маңызды рөл атқарады. Бұл әртүрлі көркемдік тәсілдер халықтың рухани мұрасын сақтауға, жаңа ұрпаққа жеткізуге септігін тигізеді.

15. Ертегілер мен мақал-мәтелдер арасындағы байланыс

Көптеген қазақ ертегілерінде халық мақал-мәтелдері маңызды рөлімен ерекшеленеді. Олар оқиға барысында тыңдаушыға ой салатын нүктелер ретінде қолданылады. Мақал-мәтелдер ертегінің маңыздылығын арттыра түсіп, тәрбиелік мазмұнын тереңдете түседі. Сонымен қатар нақыл сөздер арқылы кейіпкерлердің іс-әрекеті мен шешімдері нақтыланып, халық даналығы көрініс табады. Бұл байланыс қазақ ұлтының рухани мәдениетінің тығыз ықпалдастығын көрсетеді.

16. Ертегілердің қазіргі қоғамдағы рөлі

Ертегілер — ұлттың рухани мұрасы, олар ғасырлар бойы халықтың өмір сүру философиясын, дүниетанымын бейнелеген. Қазіргі балалар әдебиеті мен мультфильмдердегі ертегілер ұлттың тарихи-мәдени құндылықтарын насихаттау арқылы жас ұрпақтың бойына ұлттық сана мен рухани байлықты сіңіреді. Бұл әдеби және көркем құрал балаларға өмірдің дұрыс жолын көрсете отырып, олардың дүниетанымын қалыптастырады.

Сонымен қатар, театр сахналарында қоятын ертегі қойылымдары мен мәдени мерекелер қоғамның ұлт тарихын, салт-дәстүрлерін сақтауда маңызды қызмет атқарады. Бұл әдіс бұрынғы ұрпақтардың тәрбие мәнін көркем түрде жаңғыртып, жас буынға ұлттық таным мен тарихты жеткізеді.

Ертегілердің тек көңіл көтеру ғана емес, тәрбиелік мәні де бар. Олар адамгершілік, патриотизм ұғымдарын қалыптастырып, қазақстандық ұрпақтың бойында жауапкершілік пен азаматтық сезімді тәрбиелейді.

Сонымен бірге, ертегілер шығармашылық дамуға септігін тигізеді: балалар мен жасөспірімдер фантазиясын ұштап, өнерге деген қызығушылықтары артады. Бұл рухани байлықты ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге қызмет ететін басты құралдардың бірі.

17. Ертегіні мектепте оқыту: шығармашылық әдістер

Өкінішке орай, берілген слайд мәтіндері нақты мақалаларды қамтымайды, сондықтан оны кеңейтіп баяндау қажет. Мектепте ертегіні оқытудың шығармашылық әдістері маңызды орын алады. Мысалы, оқушыларды ертегіні тек тыңдауға ғана емес, оны қайта жасауға, әрлеуге және кейіпкерлер мінезін түсінуге ынталандыру — білім алуды қызықты етеді. Мұғалімдер ертегі мазмұнын театрландырылған ойындар арқылы жеткізіп, оқушылар шығармашылық және тілдік дағдыларын дамытады.

Сонымен қатар, ертегі кейіпкерлері арқылы эмоциялық интеллект пен этикалық түсініктерді қалыптастыруға болады. Бұл тәсіл мектептегі оқу үрдісін байытып, балалардың жан-жақты дамуына септігін тигізеді.

18. Ертегі мен фантастикалық заттар: ерекше белгілер

Ертегілердің сиқырлы элементтері олардың тартымдылығын, құпиялығын арттырады. Мысалы, сиқырлы таяқша мен алтын сақина кейбір ертегі кейіпкерлеріне ерекше күш береді, олардың мүмкіндіктерін ұлғайтады. Бұл заттар арқылы батырлар жаратылыс заңдарына бағынбайтын әрекеттер жасай алады, оқиға динамикасы мен интригасы күшейеді.

Ұшатын кілем мен сөйлейтін аң-құс секілді фантастикалық элементтер ертегінің сюжетін әртараптандырып, кейіпкерлердің қиын сәттерінен жеңуге көмектеседі. Бұл ерекшеліктер тыңдаушының қиялын және қызығушылығын оятады, ертегінің атмосферасын ерекше етіп жасайды.

Осының бәрі айтарлықтай маңызды, себебі фантастикалық заттар ертегінің белгісі ретінде оның ерекшелігін айқындап, мәдени мұра ретінде ұрпақтан ұрпаққа жеткізілуін қамтамасыз етеді.

19. Ертегінің құрылымдық кезеңдері мен байланыстары

Ертегінің фабуласы бірнеше негізгі кезеңнен тұрады, және бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты. Алғашқысы — баяндаудың бастауы, онда кейіпкерлер өздерін таныстырады, оқиға орны мен жағдай анықталады.

Келесі кезең — оқиғаның өрбуі, мұнда қиындықтар мен кедергілер пайда болады, кейіпкерлер белгілі бір сынақтардан өтеді. Бұл кезеңде оқиғаның шиеленісі күшейеді.

Үшінші кезең — шешімін табу, мұнда батырлар қиындықтарды жеңіп, мақсаттарына жетеді. Соңғы кезең — аяқталу, оқиға нәтиже табады, кейіпкерлердің тағдыры айқындалады. Осы кезеңдердің арасындағы байланыс оқиғаны логикалық және мазмұндық тұрғыдан үйлестіріп, тыңдаушыны оқиғаға толығымен үңілтуге мүмкіндік береді.

20. Ертегінің тәрбиелік құндылығы мен маңызы

Ертегілер ұлттық рухани құндылықтардың негізін құрайды әрі тәрбиелік функция атқарады. Олар жас ұрпаққа жоғары адамгершілік, жауапкершілік сезімін үялайды, жан-жақты дамуына ықпал етеді. Осындай мәдени мұра арқылы қоғам өз тарихы мен мәдениетін сақтап, дамытуға мүмкіндік алады. Сондықтан да ертегілердің тәрбиелік мәнін заманауи білім беру жүйесінде ерекше ескеру қажет.

Дереккөздер

А. Смағұл. Қазақ тіліндегі халық ертегілерінің құрылымы. Алматы, 2017.

Б. Қожамқұлов. Қазақ ертегілерінің әлеуметтік ролі. Қазақ филологиясы журналы, №3, 2019.

Ж.Сейфуллин. Қазақтың ұлттық әдебиеті. Алматы, 2015.

Ғ. Төлеубаев. Мәдени мұра және ұлттық идеология. Нұр-Сұлтан, 2020.

М.Құсайынова. Ертегі және бала тәрбиесі. Қызылорда, 2018.

Балтабайұлы, Е. Мектеп жасындағы баланың әдебиеті мен тәрбиесі. Алматы, 2019.

Жұматайұлы, С. Қазақ халқының ертегі дәстүрі. Астана, 2021.

Құрманбекұлы, Т. Қазақ әңгімесі мен ертегісінің құрылымдық негіздері. Алматы, 2020.

Нұрғалиева, Л. Ертегілер мен ұлттық мәдениет. Шымкент, 2018.