Текст выступления:

Из истории материальной культуры
1. Материалдық мәдениет: жалпы шолу және негізгі ұғымдар

Материалдық мәдениет күнделікті өмірдегі заттар мен бұйымдардың тұтас жиынтығын білдіреді. Бұл ұғым адамзат тарихындағы ең көне және маңызды мәдени элементтердің бірі ретінде танылған. Өткен ғасырлардағы алғашқы құрал-саймандардан бастап қазіргі күнгі технологиялық заттарға дейінгі өзгерістер арқылы материалдық мәдениеттің дамуын көруге болады. Оның маңызы тек заттарда ғана емес, сол заттарды қалай пайдалану мен жасау дәстүріндегі, тұрмыстық және мәдени аспектілерде болып табылады.

2. Материалдық мәдениетті зерттеу мен әдебиеттегі көрінісі

Материалдық мәдениет тарих пен этнография ғылымдарының назарында болған маңызды тақырып. Қазақ әдебиетінде тұрмыстық заттар халықтың ұмытылмайтын өмір салтын бейнелейді, әсіресе 9-сыныптағы "Русский язык и литература" пәнінде бұл көріністер ерекше айқындалады. Әдеби шығармаларда тұрмыстық бұйымдардың орын алуы – халықтың мәдениетін, тұрмысын, салт-дәстүрін айқындайтын маңызды құрал. Осы арқылы оқушылар мәдениет қабатының тереңдігі мен кеңдігін таниды.

3. Қазақстандағы материалдық мәдениеттің алғашқы белгілері

Қазақстан территориясынан табылған археологиялық қазбалар біздің еліміздің ежелгі замандардан бастап материалдық мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосқанын көрсетеді. Мысалы, Тасмола мәдениеті дәуіріндегі қола мен темір құралдар қазақ даласындағы алғашқы өндірістік және тұрмыстық зат ретінде маңызды. Сонымен қатар, сақ мәдениетінің алтын және күміспен өрнектелген бұйымдары — қолөнер шеберлігінің асқынған формасы. Бұл заттар қазақ халқының тарихындағы материалдық мәдениетті түсінуге және мәдени дәстүрлерінің түп тамырын зерттеуге мүмкіндік береді.

4. Орта ғасырдағы тұрғын үй құрылысындағы өзгерістер

Орта ғасырлардағы Қазақстан аумағында тұрғын үй құрылысын дамыту маңызды кезең болды. Бастапқыда қарапайым шатырлы құрылымдар қолданылған болса, уақыт өте олар күрделі әрі мықты үйлерге айнала бастады. Қытай мен Парсы мәдениеттерінің ықпалымен кірпіштен және тастардан салынған тұрғын үйлер Ростов және Омбы аймақтарында кеңінен таралды. Бұл үйлердің ішкі құрылысы жылыту және сақтау үшін жаңа технологияларды қолданумен ерекшеленді. Көпқабатты кешендер мен қорғаныс құрылымдарын салу да осы кезеңнің маңызды өзгерістері.

5. Киіз үйдің дәстүрлі құрылымы мен маңыздылығы

Киіз үй – қазақ халқының көне және кең таралған тұрмыстық құрылымы. Оның дөңгелек формасы мен жылу оқшаулауы ерекше. Киіз үйдің шатырынан шыққан кереге мен уықтар қазақтың табиғатпен үндес өмір сүру дәстүрін көрсетеді. Сонымен бірге, киіз үй ұлттық мейрамдар мен салт-дәстүрлердің орталығы болды, онда отбасы мен қауым мүшелері жиналып, маңызды оқиғалар атап өтілді. Бұл құрылымның жеңіл және жылдам орнатылуы көшпелі өмір салтына ерекше ыңғайлы.

6. Тұрмыстық еңбек құралдарының даму кезеңдері

Қазақстанның дәстүрлі тұрмысында еңбек құралдары әр кезеңде қалыптасып, жетілдірілді. Ең алғашында тас пен сүйектен жасалған қарапайым құралдар пайдаланылды, кейінгі дәуірлерде металдар – мыс пен қола құралдары кеңінен тарады. Қолөнер шеберлері үздіксіз кәсіби дағдыларды дамытып, ою-өрнекпен және функционалды ерекшеліктерімен ерекшеленген құралдар жасады. XVIII-XIX ғасырларда темірден жасалған құралдар ауыл шаруашылығы мен күнделікті тұрмысты едәуір жеңілдетті.

7. Қазақ ұлттық киімі мен нақышты әшекейлердің төселуі

Қазақ ұлттық киімі өзінің бай өрнектері мен нәзік тоқыма материалдарымен ерекшеленеді. Киімнің әр элементі ежелгі салттар мен табиғат элементтерінен шабыт алған. Әшекейлер – мысалы, күміс жүзіктер мен құрсаулықтар – халықтың әлеуметтік мәртебесін және аймақтық ерекшеліктерін білдірді. Ұлттық киімнің әрбір түйіні мен өрнегі өзінде тарих пен мәдениеттің кішкентай әңгімесін сақтайды. Бұл элементтер ұлттық бірегейліктің көрнекті символдары болып табылады.

8. Металдан жасалған заттар: тұрмыстағы рөлі

Мыстан жасалған самаурын мен қасықтар қазақтың ұлттық дастарханының сәнін арттырып, қолөнердің жоғары деңгейін көрсетеді. Күміс тостағандар мен білезіктер тек сәндік емес, сонымен қатар мерекелік салттарға байланысты символдық қызмет атқарды. Қола бұйымдары ауыл шаруашылығында түрлі құрал ретінде кеңінен қолданылып, тұрмыста қажетті функцияларды орындады. Ұста-шеберлердің озық технологиясы метал бұйымдарының беріктігін және әсемдігін қамтамасыз етіп, оларды ұштастырып келді.

9. Материалдық мәдениеттің тарихи даму кезеңдері

Әр кезеңдегі материалдық мәдениет қоғамның технологиялық және әлеуметтік даму деңгейін көрсетеді. Ежелгі замандарда қарапайым құралдармен басталған материалдық мәдениет кейінгі ғасырлар бойы күрделі әрі сәнді заттарға айналды. Бұл эволюция адамзат өркениетінің алға басуына және тұрмыстың жақсаруына жол ашты. Зерттеулер көрсеткендей, заттық мәдениеттің дамуы халықтардың мәдениеті мен экономикалық өмірін түсінуде шешуші рөл атқарады.

10. Көлік құралдарының тарихи даму ерекшеліктері

Қазақстан территориясында көлік құралдарының даму тарихы көшпелі өмір салтына тығыз байланысты. Ежелгі жылқы басқаратын арбалардан бастап, төрт доңғалаққа ие шағын колодкаларға дейін көлік түрлері дамыды. XIII-XIV ғасырларда қолданыста болған керуен жолдары сауда мен мәдени байланыстарды нығайтты. Осы арқылы халықтар арасындағы өзара ықпалдастық пен экономикалық тұрғыдан дамудың іргетасы қаланды.

11. Ұлттық тағам және ас үй ыдыстары

Қазақ дәстүрлі тамақтануының негізі ретінде бауырсақ, қымыз, шұбат және ет сияқты тағамдар кеңінен танымал. Бұл тағамдар ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлердің ажырамас бөлігі болып саналады. Ас дайындауда ағаштан жасалған ожау, қазан, табақ, күпсер, кесе мен тостаған сияқты ыдыстар қолданылады, олар халықтың тұрмыстық мәдениетін айқын бейнелейді. Тағам даярлау әдістері мен ыдыстар көп жағдайда табиғи климат пен экономикалық жағдайларға сай қалыптасқан.

12. Негізгі этнографиялық тұрмыстық бұйымдар мен қолдану аймақтары

Қазақ ауылында киіз үй, ер-тоқым, бесік, күбі, ошақ және тегене сияқты тұрмыстық заттар кеңінен қолданылған. Кестеде бұл бұйымдардың әрқайсысының қолданылу аймақтары мен ерекшеліктері көрсетілген. Мысалы, киіз үйдің түрлері мен безендірілуі әр өңірде өзгеше, ал ошақ пен отынға қатысты құрылымдар климаттық жағдайға бейімделген. Бұл материалдар қазақ халқының табиғи және әлеуметтік факторлармен үйлесімді өмір сүргенін айқындайды.

13. Материалдық мәдениеттің өнер мен әдебиетке әсері

Материалдық мәдениет қазақ өнері мен әдебиетінің дамуына зор ықпал етті. Әсіресе қолөнер бұйымдарының көркемдігі мен символикалық мағынасы фольклорлық шығармалар мен поэзияға жылт еткізді. Көркем сыртқы түрі бар заттар халықтың эстетикалық талғамын қалыптастырып, әдебиетте өмір сүру салты мен рухани дүниетанымға терең әсер етті. Бұл байланыс ұлттық мәдени мұраны сақтап, жаңа буынға жеткізуде маңызды.

14. Қолөнер дәстүрі және шеберлік мектебі

Қазақ халқының қолөнер дәстүрі ғасырлар бойы дамып, әр аймақта өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Шеберлік мектептері — бұл кәсіби білім мен шығармашылық білім беру орындары — ұлттық бұйымдардың сапасы мен түрін арттыруға бағытталды. Мысалы, Көкшетаудағы зергерлік мектептер мен Жетісудағы киіз басу шеберлігі ерекше дамыған. Бұл дәстүрлер қазіргі таңда ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлшегі ретінде қалпына келтіріліп, насихатталуда.

15. Аймақтық ерекшеліктер: заттық мәдениет пен дәстүр

Қазақстанның әр аймағында материалдық мәдениет пен дәстүрлер өзіндік ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Мысалы, оңтүстік аймақтарда сәнді зергерлік бұйымдар мен өрнектелген киімдер басым болса, солтүстік және батыста тұрмыстық құрылыс пен ауылшаруашылық құралдары ерекше дамыған. Уақыт өте келе бұл түрлілік этникалық топтардың араласуы мен аймақтық климаттық жағдайларға байланысты одан әрі күрделеніп, өзара ықпалдасқан мәдени әлемді қалыптастырды.

16. Материалдық мәдениет ескерткіштері: мұражайлар мен көрмелер

Материалдық мәдениет біздің тарихи өткеніміздің айнасы іспеттес, оның көріністері мұражайларда және көрмелерде сақталған. Мұражайлар – халқымыздың ежелгі тұрмыс-салтынан бастап, өнертапқыштық һәм қолөнер дәстүрлеріне дейінгі түрлі материалдық ескерткіштердің қорын көрсетеді. Мысалы, Ұлы Дала өркениетінің киімдері мен қару-жарақтары, зергерлік бұйымдары, көне заттар көрмелері – ұлттық мәдениетті терең түсінудің басты қайнар көздері. Осы мұражайлар арқылы жастар мен келешек ұрпақтар тарих пен дәстүрдің әрі-бері байланысын сезініп, өз елінің материалдық мәдени мұрасына құрметпен қарайды.

17. Материалдық және рухани мәдениет: салыстырмалы талдау

Материалдық мәдениет пен рухани мәдениет – бір тұтас мәдениеттің екі маңызды жағы, олар қоғамның толық дамуы үшін қатар дамиды. Материалдық мәдениет – көзге көрінетін, дәмелденетін, ұстап көрілетін нақты заттар мен құралдарды қамтиды. Ал рухани мәдениет ­– түсініктер мен сенімдер, салт-дәстүрлер, өнер мен әдебиеттің рухани қазынасы болып табылады. Қазақстан мәдениеті туралы зерттеулер көрсеткендей, осы екі мәдениет элементі өзара тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырады, қоғамның дамуын қамтамасыз етеді. Мысалы, ұлттық киімнің сыртқы үлгісі – материалдық мәдениет болса, оның кию мерекелері мен салт-дәстүрлері – рухани мәдениеттің бөлігі.

18. Қазіргі материалдық мәдениет және заманауи технологиялар

Қазіргі материалдық мәдениет заманауи технологияларсыз елестету қиын. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, роботтехника және цифрландыру дәуірі мәдениетті жаңаша сипатқа ие етеді. Мысалы, сән индустриясында 3D басып шығару технологиялары қолданылуда, бұл дәстүрлі қолөнердің жаңа формаларын ашады. Сонымен қатар, виртуалды мұражайлар заманауи көрерменге тарих пен мәдениетті цифрлық форматта ұсынады, өз кезегінде мәдениетпен танысудың жаңа мүмкіндіктерін тудырады. Бұл технологиялар материалдық мәдениеттің сақталуы мен таралуын ұлғайтып, жаңашылдыққа жол ашады.

19. Жасөспірімдер және қазіргі материалдық мәдениетке көзқарас

Жасөспірімдердің өміріндегі қазіргі материалдық мәдениеттің орны ерекше. Біріншіден, жаңаша технологияларды белсенді пайдалану олардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфондар мен компьютерлер оқуда да, көңіл көтеруде де негізгі құралдарға айналды. Екіншіден, брендтік киім мен аяқкиім жастар арасында өзіндік стиль мен мәртебе символы ретінде кеңінен танылды, бұл материалдық мәдениетке жаңа бояу қосты. Үшіншіден, спорттық жабдықтар мен гаджеттер бос уақытты тиімді өткізуге көмектесіп, денсаулық пен әлеуметтік дағдыларды дамытады. Ақырында, дәстүрлі және қазіргі материалдық құндылықтардың араласуы жастар мәдениетін ерекше сипаттап, ұрпақаралық сабақтастықтың сақталуын қамтамасыз етеді.

20. Материалдық мәдениеттің тарихи және болашақ маңызы

Материалдық мәдениет — ұлттың өзіндік ерекше болмысын көрсететін мол мұра. Тарихи кезеңдерде оның даму жолы қоғамның рухани және технологиялық өзгерістерімен тығыз үйлесім тапты. Болашақта материалдық мәдениеттің жаңаруы инновациялар мен ғылым жетістіктері арқасында одан әрі нығайып, ұлттың мәдениетін жаңа деңгейге көтеретін маңызды фактор болып қала береді.

Дереккөздер

Гумилёв Л.Н. Этническая история Евразии. — М., 2005.

Тоқтарбеков А.Қ. Қазақ халқының материалдық мәдениеті. — Алматы, 2019.

Абдумаликова Г.С. Қазақстан этнографиясы. — Астана, 2024.

Сеитов И.С. Қолөнер шеберлігі және дәстүр. — Алматы, 2017.

Ершов О.В. История жилищного строительства в Средневековье. — Новосибирск, 2012.

Әбішев М.Н. Қазақстан мәдениеті тарихы. – Алматы: Қазақ Университеті, 2018.

Нұрғали Ғ.А. Рухани мәдениетті зерттеу әдістері. – Астана: Ғылым, 2020.

Қазақстанның материалдық және рухани мәдени мұрасы. / Ред. Қ.И. Бекбаева. – Алматы: Рухани жаңғыру, 2022.

Тасқынбаев Б.К. Заманауи технологиялар және мәдениет. – Нұр-Сұлтан: Технотроника, 2021.