Текст выступления:

Индустриально-инновационное развитие Казахстана
1. «Индустриалды-инновациялық даму» презентациясына кіріспе

Қазақстанның индустриалды-инновациялық дамуы - елдің экономикалық прогресінің іргетасын қалаушы маңызды үрдіс. Бұл бағытта жүргізіліп жатқан жобалар еліміздің жаңа технологиялар мен өндірістерді дамытуға бағытталған стратегиясының көрінісі болып табылады. Осының нәтижесінде, Қазақстан халықаралық аренада бәсекеге қабілетті индустриялық және инновациялық мемлекетке айналуда.

2. Қазақстанда индустриалды-инновациялық дамудың тарихы

XX ғасырдың басынан басталған индустрияландыру процесі Кеңес дәуірінде қарқынды дамып, жаңа өндіріс орындары құрылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл үрдіс жаңа бағдарламалар арқылы жалғасын тауып, елдің экономикалық құрылымы өзгеріске ұшырады. Қазіргі таңда Қазақстан өзінің дамудың жаңа кезеңінде, экономиканы әртараптандыру мен инновацияны енгізу арқылы жаһандық өзгерістерге бейімделіп келеді.

3. Индустрия мен инновация: негізгі ұғымдар

Индустрия – бұл елдің экономикалық негізін құрайтын металлургия, машина жасау, жеңіл және ауыр өнеркәсіп сияқты өндіріс салаларының кешені. Олар елдің экспорттық әлеуетін арттырып, жұмыс орындарын құрады. Ал инновация – ғылым мен технологияларды тиімді пайдалану арқылы жаңалықтар енгізу, өнімдер мен қызметтердің сапасын арттыру үдерісі. Бұл, ең алдымен, елдің бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатуға ықпал етеді.

4. 2010-2014 жж. Қазақстанның индустрияландыру бағдарламасы

Бұл бағдарлама елдің экономикасын шикізатқа тәуелділіктен босатып, металлургия мен химия салаларына айрықша мән берді. Осы кезеңде 770-ден астам жоба іске қосылып, өндірісті жаңарту мен әртараптандыруға бағытталды. Мұның нәтижесінде жаңа өндірістер пайда болды, технологиялық база кеңейтілді және экспорттық потенциал күшейді. Бұл кезең Қазақстан индустриясының жаңа сапалық деңгейге өтуіне ықпал етті.

5. Металлургия саласының дамуы

Қазақстан металлургия саласында әлемдік деңгейде мыс, алюминий және болат өндірісі бойынша алғашқы ондыққа енді. Жаңа зауыттар мен технологиялық кешендер еліміздің өндірістік қуатын арттырды. Павлодар, Қарағанды, Қостанай сынды өңірлерде металлургиялық кәсіпорындар дами түсіп, олардың өнімдерін экспорттау арқылы жыл сайын 5 миллиард доллардан астам табыс түсті. Бұл сала елдің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етуде негізгі рөл атқаруда.

6. Мұнай-газ саласы және өнеркәсіптік даму

Қазақстан Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін мұнай мен газ өндіруде Орталық Азияның көшбасшысы болды. Қашаған, Қарашығанақ және Теңіз сияқты ірі кен орындары мемлекетке үлкен табыс әкелуде. 2018 жылдан бастап шикізатты терең өңдеу мен жаңа мұнай-химия кешендері іске қосылып, өңдеу өндірісінің дамуы қолға алынды. Бұл мұнай-газ саласын ғана емес, жалпы өнеркәсіптің де динамикасын көтеруге мүмкіндік берді.

7. Индустрия секторының экономикадағы үлесі (2010-2023)

2010 жылдан бері өнеркәсіп өндірісі үш есе өсіп, оның экономикадағы үлесі айтарлықтай артты. Бұл көрсеткіш Қазақстан индустриясының жалпы ұлттық өнімдегі маңызды орнын көрсетеді және экономикалық өсудің тұрақтылығын дәлелдейді. Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, индустрия саласындағы даму елдің индустриалды-инновациялық стратегиясының сәтті жүзеге асқандығын дәлелдейді.

8. Инновациялық инфрақұрылымның қалыптасуы

Қазақстанда инновациялық инфрақұрылым бірнеше бағытта дамуда. Бұл бағыттарға ғылыми-зерттеу орталықтары, технопарктер және стартап алаңдары кіреді. Мысалы, Astana Hub инновациялық экожүйесі IT және жоғары технологиялық жобаларға қолдау көрсетеді. Сонымен қатар, мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы серіктестік артып, инновацияларға инвестициялар тартылуда. Мұның бәрі елдің ғылыми-техникалық әлеуетін нығайтып, экономикасын жаңғыртуға септігін тигізуде.

9. IT секторы және цифрлық даму

2018 жылдан бастап жүзеге асырылып келе жатқан «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы IT инфрақұрылымын нығайтуда айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді. Astana Hub стартап алаңында мыңнан астам жаңа жобалар тіркеліп, олардың көбісі халықаралық деңгейге шықты. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметтердің 80%-ы электронды форматта көрсетілгендіктен, халықтың қызмет алу мүмкіндігі жеңілдеді, мемлекеттік басқарудың тиімділігі артты. Бұл сала елдің экономикалық дамуы мен инновациялар индустриясының дамуына негіз болып табылады.

10. Ірі индустриалды-инновациялық жобалар статистикасы

2010-2022 жылдар аралығында металлургия, химия және тамақ өнеркәсібіндегі ірі жобалар саны артты, оларға салынған инвестициялар көлемі де ұлғайды. Бұл жобалар нәтижесінде жұмыс орындары пайда болып, өндіріс көлемі өсті. Қаржыландырудың ұлғаюы саланың технологиялық жаңаруына және өнімдердің сапасын жақсартуға мүмкіндік берді. Қазақстан Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің мәліметтеріне сәйкес, осы жобалар ел экономикасына елеулі оң әсер етті.

11. Арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) және индустриалды аймақтар

Қазақстанда 15 арнайы экономикалық аймақ құрылып, олардың мақсаты – өнеркәсіп өндірісін кеңейту мен инвестиция тартуды қамтамасыз ету арқылы экономиканың дамуын жетілдіру. 2022 жылы бұл аймақтардағы өндіріс көлемі 2,2 триллион теңгеге жетіп, жалпы елдің экономикасына маңызды үлес қосты. Сонымен бірге, аймақтардағы кәсіпорындарда 29 мыңнан астам адам тұрақты жұмысқа орналасқан, бұл халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға септігін тигізді. Олар индустриялық дамудың локомотиві ретінде қызмет атқаруда.

12. Шағын және орта бизнес (ШОБ) индустрияда

2023 жылы Қазақстанда шамамен 1,6 миллион шағын және орта бизнес субъектілері тіркеліп, олардың басым бөлігі өнеркәсіп саласында қызмет етеді. Бұл секторда 3,5 миллионнан астам адам еңбектеніп, экономиканың маңызды бөлігін қалыптастырады. Индустриалды даму бағдарламалары аясында ШОБ-қа жеңілдетілген несие беру мен басқа да қолдау шаралары қарастырылған, бұл кәсіпкерліктің өркендеуіне және жаңа өндірістік бағыттардың пайда болуына ықпал етеді.

13. Индустриалды-инновациялық жоба іске асу сатылары

Индустриалды-инновациялық жобаның іске асуы бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Алдымен идеяларды әзірлеу және зерттеу жұмыстарын жүргізу жүзеге асырылады. Кейін қаржыландыру мәселесі шешіліп, жобаның құрылымдық жоспары жасалады. Жобаны жүзеге асыру барысында технологиялық процестер енгізіліп, мониторинг жүргізіледі. Соңғы сатыларда жобаның нәтижелері бағаланып, толық іске қосылады. Бұл кезеңдері жобаның табысты әрі тиімді жүзеге асырылуына мүмкіндік береді.

14. Ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар

2022 жылы Қазақстанда ғылыми зерттеулерге 200 миллиард теңгеден астам қомақты қаржы бөлінді, бұл ғылыми және инновациялық жобалардың санын және сапасын арттырды. Сонымен қатар, 1200-ден астам ғылыми-инновациялық жоба қаржыландырылып, олар өнеркәсіп саласындағы жаңа технологиялар мен өнімдердің шықуына себепші болды. Елдегі кәсіпорындардың шамамен 30%-ы инновациялық өнімдерді өндіруді жүзеге асырып, бұл ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға жол ашты.

15. Жасыл технологиялар және тұрақты даму

Балама энергетика саласында Қазақстанда жел, күн және су электр станциялары қарқынды дамып келеді. 2023 жылы баламалы энергияның жалпы энергетикадағы үлесі 4,6%-ға жетті, бұл экологиялық тұрғыдан таза өндірістің дамуын дәлелдейді. 2017 жылы Астана қаласында өткен EXPO халықаралық көрмесі жасыл технологиялардың маңыздылығын кеңінен танытып, экологиялық таза жобаларды дамыту үшін негіз қалады. Осы бағыттағы шаралар елдің тұрақты даму стратегиясының маңызды бөлігі болып табылады.

16. Халықаралық ынтымақтастық және технология трансфері

Қазақстанның индустриалды-инновациялық дамуы көпжақты халықаралық ынтымақтастықпен тығыз байланысты. Еуропа Одағы, Қытай, Ресей және Корея сияқты алпауыт елдермен бірлесіп құрылған технопарктер мен өндіріс орталықтары елдегі инновациялық әлеуеттің өсуіне серпін берді. Бұл орталықтар жаңа технологияларды ендіру мен ғылыми зерттеулерді қолдау үшін қажет алаңдар ретінде қалыптасты.

Сонымен қатар, халықаралық ұйымдардан тартылған инвестициялық гранттар көлемі 2 миллиард АҚШ долларына жуықтап, ірі жобалардың жүзеге асуына мүмкіндік тудырды. Мұндай қаржы көздері Қазақстанның ғылыми және өндірістік саласындағы жаңашыл бастамаларын қолдауда үлкен рөл атқарды.

Технология трансфері арқасында ең соңғы құрылғылар мен инновациялық шешімдер кірістіріліп, өндірісті тиімді ету деңгейі едәуір артты. Бұл өз кезегінде өнімнің сапасын жақсартып, өндіріс шығынын азайтуға ықпал етті.

Осылайша, халықаралық серіктестіктер Қазақстанның индустриалды-инновациялық базаcын кеңейтіп, еліміздің әлемдік нарыққа шығуына жаңа мүмкіндіктер ашты. Елдің даму стратегиясында бұл факторлардың орны ерекше болып отыр.

17. Жастар және STEAM-білімнің дамудағы рөлі

Қазақстанда инженерлік, IT және техникалық мамандықтар бойынша 400 мыңнан астам оқушы білім алып жатыр, бұл кадрлық әлеуеттің артуына жол ашты. Мұндай мамандар еліміздің технологиялық дамуына негіз болып табылады.

STEAM мектептері заман талабына сай жаңартылған бағдарламалар арқылы жаңа буынды оқытуда. Бұл мекемелер оқушыларды ғылыми-зерттеу және техникалық салада бәсекеге қабілетті мамандар ретінде тәрбиелеп, олардың қабілеттерін шыңдайды.

Сонымен бірге, инновациялық стартаптар мен түрлі конкурстар жастардың зерттеу және шығармашылық қырларын дамытады. Мұндай тәжірибелер олардың ғылымға деген қызығушылығын арттырып, технологиялық жаңалықтар жасауға ынталандырады.

18. Өңірлік ерекшеліктер: өнеркәсіп пен инновация

Қазақстанның әр өңірі өнеркәсіп пен инновация саласында өзіндік өзіндік ерекшеліктерге ие. Мысалы, Маңғыстау облысында мұнай-газ өнеркәсібінің дамуы инновациялық технологияларды енгізуді талап етеді. Солтүстік Қазақстанда агроөнеркәсіп кешеніне бағытталған ғылыми жаңалықтар көптеп қолданылады.

Оралдың индустриалды аймағы металлургия мен машина жасауда алдыңғы қатарда тұр, онда жаңа өндіріс әдістері белсенді енгізіліп жатыр. Ал Шығыс Қазақстанда тау-кен өнеркәсібін модернизациялау жобалары іске асуда, бұл өңірдің экономикалық дамуына серпін береді.

19. Индустриалды-инновациялық дамудағы болашақ міндеттер

Болашақта импортты алмастыру саясатын күшейтіп, отандық өнімнің экспорттық үлесін арттыру Қазақстан үшін негізгі басымдықтардың бірі болып қала береді. Бұл шара экономиканы ішкі нарықта және халықаралық деңгейде тұрақтандыруға бағытталған.

Өңдеу өнеркәсібінің көлемін ұлғайту арқылы ел экономикасының әртараптандырылуы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл стратегия ресурстарды тиімді пайдаланып, экономикалық тәуелсіздікті нығайтуға көмектеседі.

Сонымен қатар, ғылыми-инновациялық ортаны нығайтып, жаңа технологиялар мен жаңалықтарды кеңінен енгізу – еліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңызды шарты.

Цифрлы индустрияны дамыту арқылы өндірісті автоматтандыру және тиімділікті арттыру келешектің бағыттары ретінде ерекше назар аударуды қажет етеді.

20. Қазақстанның индустриалды-инновациялық даму жолы: нәтижелер мен келешек

2010 жылдан бері Қазақстандағы индустрия көлемі үш есеге өсті, бұл – ел экономикасының көзге көрінерлік жетістігі. Жаңа өндіріс және инновациялық орталықтар құрыла бастады, бұл ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты күшейтті. Сонымен қатар, жастардың ғылымға қызығушылығы артып, еліміздің болашағына сенімділік сыйлайды.

Алдағы уақытта цифрландыру, ғылым-өндіріс интеграциясы және халықаралық ынтымақтастық Қазақстанның индустриалды-инновациялық дамуының негізі болмақ. Бұл бағыттар экономиканың жаһандық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін одан әрі арттыруға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі. Индустриалды дамыту стратегиясы. Алматы, 2023.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстанның экономикалық көрсеткіштері. Алматы, 2023.

«Цифрлы Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасының ресми есептері. Нұр-Сұлтан, 2023.

EXPO 2017 халықаралық көрме материалдары. Астана, 2017.

Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар бойынша ресми статистика. Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасының индустриялық даму тұжырымдамасы, 2020 жыл.

Нұрлан Уақытбаев. Технологиялық трансфер және ұлттық инновациялық жүйе. Алматы, 2021.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. STEAM білімнің маңызы жайлы зерттеу. 2022.

Қазақстанның өңірлеріндегі инновациялар: статистикалық мәліметтер, ҚР Ұлттық экономика министрлігі, 2023.

Цифрлық индустрияны дамыту стратегиясы, ҚР Цифрлық даму министрлігі, 2022.