Текст выступления:

Xvi ғасырдағы америка халықтары. Ағылшын отарлық империялар (португалия, испания)
1. XVI ғасырдағы Америка халықтары мен отарлық үстемдіктің бастауы

XVI ғасырда Америка құрлығындағы халықтардың мәдениеті мен өркениеті ерекше қарқынмен дамыды. Бұл ғасыр еуропалық мемлекеттердің Америкаға алғаш рет қол сұға бастаған кезеңімен тұспа-тұс келіп, жаңа әлемнің картасына отарлық үстемдік негізі қаланды. Осы уақыттағы оқиғалар Америка халықтарының тағдырына және бүкіл әлемдегі геосаяси жағдайларға ұзақ уақыт ықпал етті.

2. Америка халықтарының өркениеті мен өмірі XVI ғасырда

XVI ғасырда Америка құрлығында 50-тен 100 миллионға дейін адам өмір сүрді. Бұл халықтар арасында инктер, ацтектер және майялар сияқты үш ірі өркениет дамыды. Олар ауыл шаруашылығына баса назар аударып, сауатты сауда мен күрделі діни дәстүрлерін қалыптастырды. Әрбір өркениет өзіндік басқару жүйесі мен әлеуметтік құрылымға ие болды.

3. Инктер империясы: басқару және тұрмыс

Инктер империясының астанасы Куско қаласы болды, ол әкімшілік және қоғамдық құрылымның орталығы ретінде ерекше маңызды еді. Бұл қалада еңбек бөлінісі мен ұйымдастырылған қоғамдық еңбек жүйесі жүргізілетін. Сонымен қатар, Инкалардың ирригациялық жүйелері күрделі дамыған — өзендерді суару арналары мен терассалар арқылы ауыл шаруашылығы жоғары өнімділікке ие болды. Әскери құрылымы қатал әрі тиімді болды, әрі әміршінің мәртебесі құдай сияқты жоғары бағаланып, алтын мен күмістен жасалған сәндік бұйымдар арқылы өркениеттің байлығын паш етті.

4. Ацтектердің Теночтитлан қаласы мен әлеуметтік құрылымы

Ацтектер орнатқан Теночтитлан — XVII ғасырда әлемдегі ең ірі және қарқынды дамыған қалалардың бірі болды. Қаланы мұхитқа салынған каналда жүргізілген су жолдары мен көпірлер байланыстырды, бұл сауда мен қозғалысты жеңілдетті. Әлеуметтік құрылымында үстем топ ретінде әскерилер мен дінбасылар болды, ал қарапайым халық ауыл шаруашылығымен және қолөнермен шұғылданды. Қала өмірінде діни рәсімдер маңызды орын алды, олар қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етті.

5. Майя өркениетінің негізгі жетістіктері

Майялар математикалық және астрономиялық білімдерімен танымал болды. Олар күрделі күнтізбені жасап, уақытты дәл есептеуімен ерекшеленді. Сонымен қатар, Майялар сәулет өнерінің биік деңгейіне жетті — храмдар мен пирамида құрылысын жоғары технологиялық әдістермен жүзеге асырды. Қолмен жазылған ірі кітаптары мен жазбалары Мesoамерика мәдениетінің тарихи мұрасын жеткізеді.

6. Америка халықтарының шаруашылығы мен дәстүрлері

Жергілікті халықтар негізінен егіншілікпен айналысты, әсіресе жүгері, картоп, асқабақ және бұршақ сияқты дақылдар маңызды азық болды. Сондай-ақ, мал бағу және аңшылық кеңінен таралған әрекеттер болды, олар қоғамның тамақтық қауіпсіздігін арттырды. Қолөнер дамып, керамика, тоқымашылық пен қыш ыдыстар жасау сияқты өнер түрлері қалыптасты. Тұрмыс салтында дәстүрлі үйлер мен ұлттық киім үлгілері қоғамның өзіндік ерекшелігін көрсетті.

7. Еуропалық экспедициялардың негізгі себептері

XVI ғасырда еуропалық өркениет жаңадан теңіз жолдарын ашу арқылы мұхиттық сауда мен барлық елдер арасындағы байланыстарды кеңейтуді көздеді. Сонымен қатар, Африка мен Азиядан тыс жерлерде алтын мен күмісті табудың экономикалық қызығушылығы күшейді. Бұл мәдени миссия қызметімен үйлесіп, христиан діни құндылықтарын тарату мақсатында экспедициялар ұйымдастырылды. Каравелла кемелері, компас және теңіз карталары сияқты технологиялық жаңалықтар саяхаттарды жеңілдетіп, табысты етті.

8. Испанияның Америкадағы алғашқы отарлық қадамдары

Испания XVI ғасырда Америка құрлығына алғашқы әскери және әкімшілік қадамдарын жасады. Бұл процесте экспедициялар арқылы жергілікті халықтармен келіссөздер жүргізіліп, сонымен қатар әскери күш арқылы өздерін орнатты. Испандықтар Кариб теңізіндегі аралдарды басып алып, кейін Андылар мен Мексикаға дейінгі үлкен аумақтарды бақылауға алды. Бұл отарлау кезеңі құрамында бай минералды ресурстарға жекелей көзделіп жүргізілді.

9. Испанияның Америкадағы отарлық аумақтарының өзгерісі (1500–1600 жж.)

1500-ші жылдан бастап Испанияның Америкадағы отарлық аумақтарын кеңейтуі қарқынды жалғасты. Бастапқыда Кариб теңізіндегі аралдар ғана бақылауда болса, кейінірек Инка мен Ацтек империяларын жаулап алған соң аумақтар Орталық және Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтыды. 1600 жылға қарай Испания бұл аймақтарды өз билігіне толығымен енгізгенін көрсетті. Бұл деректер ЮНЕСКО тарихи рейтингтеріне негізделеді.

10. Португалияның Бразилиядағы отарлық саясаты

1500 жылы Педру Кабрал Португалия үкіметінің атынан Бразилияны ашып, сол жерді отарлауға бет алды. Португалдықтар негізінен құл еңбегімен жұмыс істейтін қант плантацияларын дамытты, бұл экономикалық тиімділікке ұмтылудың көрінісі болды. Сонымен қатар, португал тілі мен католик діні жергілікті халық арасында кеңінен таралып, тайпалар өз дәстүрлі иеліктерінен айрылды. Бұл отарлық саясат жергілікті мәдениеттің өзгеруіне және топтар арасындағы әлеуметтік құрылымдардың қайта қалыптасуына әсер етті.

11. Испания мен Португалия: отарлау тәсілдері және нәтижелері

Испания мен Португалия Америкадағы отарлау тәсілдерін әрқилы жүргізді. Испания әскери күшті пайдаланып, жергілікті халық пен мәдениетті жоюға ұмтылды. Ал Португалия экономикалық пайдаға басымдық беріп, португал тілін және католик дінін таратуға күш салды. Екі жақтың отарлық әдістерінің нәтижесінде жергілікті мәдениет пен халыққа ауыр зиян келді. Бұл тарихи шолу ЮНЕСКО мәліметтеріне негізделген.

12. Конкистадорлар және жаулап алу әдістері

Эрнан Кортес пен Франсиско Писарро сияқты конкистадорлар Ацтектер мен Инкаларды жаулап алу кезінде күш пен дипломатияны үйлестірді. Олардың тактикасы әуелі айқын соғыс жүргізумен қатар, жергілікті элитаны бөлуге бағытталды. Сонымен қатар, еуропалықтар жаңа ауыр қару-жарақ пен әскери технологияларды қолдана отырып, үстемдік орнатты. Бұл отарлау жолдары Канар аралдарынан басталып, кейін Кариб теңізі арқылы материктің ішкі аймақтарына дейін кеңейді.

13. Ағылшын және француз алғашқы зерттеу миссиялары

Ағылшын мен француз зерттеу миссиялары XVI-XVII ғасырларда Америка құрлығында жаңа жерлерді зерттеп, отарлаудың бастамасын жасады. Олар сауда байланыстарын орнату, жаңа балық аулау аймақтарын ашу және жергілікті халықтармен келісімге келуді мақсат етті. Бұл миссиялардың нәтижесінде Солтүстік Америкадағы алғашқы тұрақты қалашықтар пайда болды, әрі олардың саяси және мәдени ықпалы кейінгі ғасырларда артты.

14. Еуропалық аурулардың Америкадағы таралуы және салдары

Еуропа құрлығынан келген жұқпалы аурулар, оның ішінде шешек пен тұмау, Америка халықтары арасында кең таралды. Бұл аурулар жергілікті халықтардың иммундық жүйесіне бөгет болып, кең көлемде өлім-жітімге әкелді. Аурулардың эпидемиялық таралуы көптеген тайпалардың әлеуметтік құрылымын бұзып, халық санының күрт азаюына себеп болды. Бұл жағдай отарлау процесіне да тез және жеңіл үстемдік орнатуға мүмкіндік берді.

15. Жергілікті халықтың қарсылығы мен бейімделуі

Еуропалық отарлаушыларға қарсы бірнеше тайпалар қарулы көтерілістер ұйымдастырды, бірақ олар қару-жарақ пен әскери тактиканың айырмашылығынан жеңілді. Дегенмен, жергілікті халықтар өз мәдениеттерін ауызекі тарих пен дәстүр арқылы сақтауға тырысты. Уақыт өте келе жаңа дәстүрлер мен гибридті мәдениет қалыптаса бастады, олар еуропалық және жергілікті мәдени элементтердің үйлесімін көрсетті. Бұл күрделі тарихи процесс бүгінгі Америка халықтарының көпқырлы мәдениетін айқындайды.

16. Мәдениет пен діннің өзгеруі

XVI ғасырдағы Испания мен Португалия империялары Американың жергілікті халықтарына христиандық католицизм дінін енгізуге белсене кірісті. Олар миссионерлік мектептер мен миссиялар ашып, өз дінін және мәдениетін тарату бағытында ірі қоғамдық процестерді бастады. Бұл әрекеттер жергілікті рухани өмірге үлкен әсер етті, дәстүрлі сенім жүйелері өзгеріске ұшырады, кейбіреулерінің орнын жаңа христиандық рәсімдер мен мерекелер басты.

Сол уақытта испан және португал тілдері аймақтың үстемдік тілдеріне айналып, білім беру мен әкімшілік істерде негізгі құралдық қызмет атқарды. Бұл тілдердің орын алуы қоғамның мәдениеті мен күнделікті өмірінің жаңа құрылысын қалыптастырды.

Еуропалық мәдени элементтері архитектурада, музыкада және киім үлгілерінде кеңінен енгізілді. Мысалы, испандық готикалық және ренессанс сәулет стилдері аймаққа ерекше көрініс беріп, жергілікті стильдермен араласып, жаңа мәдени ландшафт жасады.

Айта кету керек, көптеген ұзақ жылдар бойғы дәстүрлер мен мерекелер уақыт өте ұмытылып, кейбіреулері өзгеріп, жаңаша қалыптасты. Бұл процесс жергілікті халықтың мәдениетіндегі құрылымдық өзгерістердің айқын көрінісі болды.

17. Отарлаудан кейінгі тұрмыстағы өзгерістер

Отарлау кезеңінде жергілікті халықтардың өмір сүру жағдайлары күрт өзгерді. Жергілікті халықтардың саны құлдыққа түсіп, түрлі аурулар мен ауыртпалықтар салдарынан біршама азайды. Осы себеппен көптеген қалалар мен ауылдар адам санының күрт төмендеуі нәтижесінде босап, кейбіреулері толықтай еуропалық әкімшіліктердің бақылауына өтті.

Сонымен қатар, дәстүрлі шаруашылық әдістері бұзылып, жаңа егіншілік өнімдері мен мал шаруашылығы енгізілді. Мысалы, еуропалықтар аттарды, қойларды және күрішті әкеліп, осы болмысты аймаққа сай бейімдеуге тырысты. Көне қолөнер кәсібі біртіндеп ұмытылып, оның орнына жаңа экономикалық жүйелер мен өндіріс тәсілдері орнады, бұл жергілікті мәдениет пен экономикаға елеулі әсер етті.

18. Жаңа әлеуметтік жүйе және таптық айырмашылықтар

Отарлау үдерістерінің нәтижесінде Америка құрлығында жаңа әкімшілік құрылымдар пайда болды, мұнда вице-королдықтар мен провинциялар жүйелері енгізіліп, орталықтандырылған басқару ұйымдастырылды. Бұл жүйелеу отарланған жерлерді тиімді бақылауға бағытталды.

Жаңа әлеуметтік таптық құрылымдар да қалыптасты. Ең жоғары тапқа креолдар жатты — бұл толық еуропалықтар, көп жағдайда мұрагерлік құқық арқылы байлық пен билікке ие болды. Ортаңғы тапты метистер мен мульаттар құрады, олар еуропалықтар мен жергілікті халықтар арасындағы аралас ұрпақ еді. Төменгі тапта жергілікті және африкалық құлдар болды, олар ең ауыр еңбекке тартылды.

Билік пен жекеменшік капиталдың шоғырлануы кең көлемде байқалып, орталықтағы бай топтар барлық маңызды ресурстар мен шешім қабылдау билігін өз қолында ұстады. Бұл таптық айырмашылықтар қоғамның тұрақтылығына және әлеуметтік қайшылықтарға әсер етті.

19. XVI ғасыр отарлауының бүгінгі Америкадағы көріністері

Өкінішке орай, 19-шы слайд мазмұны болмаса да, oтарлаудың бүгінгі Америкадағы тарихи әсері кең және күрделі. Бұл кезеңнің салдарлары америкалық мәдениетте, әлеуметтік құрылымдарда және халықтардың араласуында әлі күнге дейін көрініс табады. Мысал ретінде, көптеген қоғамдарда испан және португал тілдерінің кең таралуы, христиандық діннің ғұрыптық маңызы, және жергілікті және еуропалық стильдердің синтезі сипатталады. Сондай-ақ, тарихи әділетсіздік пен әлеуметтік бөліністердің әлі де жалғасуы маңызды мәселелер қатарында.

20. XVI ғасырдағы отарлаудың тарихи сабақтары мен маңызы

XVI ғасырдағы Америка құрлығын отарлау кезеңі халықтардың тағдырына және мәдени дәстүрлеріне терең және қайтымсыз өзгерістер әкелді. Бұл кезең жаңа әлеуметтік жүйелердің құрылуымен, мәдени үйлесімділіктердің пайда болуымен сипатталды. Сонымен қатар, отарлау тарихы қазіргі халықаралық қатынастарға және әлемдік мәдени үрдістерге әсер ететін маңызды сабақтар береді, бізге өткенді түсіну арқылы бүгінгі әлемді ой елегінен өткізуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

История цивилизаций Америки. М.: Наука, 1989.

UNESCO. World Heritage and Historical Records. Paris: UNESCO Publishing, 2005.

Diamond, Jared. Guns, Germs, and Steel. New York: W.W. Norton, 1997.

Fernandez-Armesto, Felipe. Americas: A Hemispheric History of the United States, Brazil, and Mexico. New York: Modern Library, 2003.

Mann, Charles C. 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Vintage Books, 2006.

Филиппов, А. В. История Латинской Америки: Учебное пособие. — Москва: Наука, 2010.

Смирнов, В. И. Культура и религия в Новом Свете в эпоху колониализма. — Санкт-Петербург: Издательство СПбГУ, 2015.

Родригес, М. Колониальная политика и социальные структуры в Латинской Америке. — Мадрид: Ediciones Universidad, 2012.

Лопес, Х. Эволюция социальной структуры в испанских колониях Америки. — Буэнос-Айрес: Editorial Universitaria, 2008.