Текст выступления:

Батыс пен Шығыстағы абсолютизм
1. Батыс пен Шығыстағы абсолютизмге шолу

XVII ғасырда қалыптасқан абсолютизм – бұл монархтың билігін орталықтандыру арқылы мемлекет басқаруының жаңа формасы. Бұл жүйеде билік толықтай бір адамның қолында шоғырланып, мемлекет өмірінің барлық салаларын қамтиды. Абсолютизм мемлекеттік құрылымды реформалап, билікті күшейткен тарихи процесс ретінде маңызды орын алады.

2. Абсолютизмнің пайда болуы мен тарихи негіздері

XV-XVIII ғасырларда Еуропада феодалдық биліктің әлсіреуі мен жаңа ұлы державалардың пайда болуы байқалды. Бұл кезеңде орталықтанған монархиялар құрыла бастады. Азияда Қытай, Үндістан мен Осман империялары өзінің дәстүрлі басқару жүйелерімен ерекшеленді, мұнда билік институттары ұрпақтан ұрпаққа беріліп, әлеуметтік және экономикалық өзгерістерге сәйкес бейімделді. Экономикалық даму мен қоғамдық құрылымдардың өзгерістері одан әрі абсолютизмнің дамуына жағдай жасады.

3. Абсолютизмнің анықтамасы және негізгі белгілері

Абсолютизм – бұл бір адамның, көбінесе монархтың мемлекеттік билікті толықтай өз қолында шоғырландыруы. Монарх заң шығарушы және атқарушы билікті меңгеріп, халықтың саяси құқықтары шектеледі. Осындай жүйеде әскери және әкімшілік құрылымдарға мемлекет басшысы тікелей бақылау орнатады, билік өмір бойы әрі мұрагерлік тәсілмен жалғасады, бұл биліктің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

4. Еуропада абсолютизмнің дамуы

Еуропалық абсолютизм алғашында Францияда ерекше дамыды. Людовик XIV «Мұхит патшасы» деп аталып, Версаль сарайын салу арқылы өз билігінің абыройын арттырды. Англия мен Испанияда да абсолютизмнің үздіксіз өсуі байқалды, бірақ ағылшын парламентінің өсуімен кейбір шектеулер енгізілді. Бұл кезеңде Еуропа елдерінде биліктің орталықтандырылуы мен мемлекеттің әскери құрылымдарының күшеюі байқалды.

5. Шығыста абсолютизмнің өзіндік ерекшеліктері

Азиядағы абсолютизм дәстүрлі басқару қағидаларына негізделді. Мысалы, Қытайдағы Мин династиясы императордың абсолюттік билігіне сүйенді және конфуцийлік идеологияны қолданды. Осман империясында сұлтанның билігі діни қағидаларға және әскери институттарға негізделіп, мемлекеттік жүйеге ерекше сипат берді. Үндістанда Ұлы Моғолдар патшалығы орталықтандырылған басқару және мемлекетті нығайту жолына түсті, бірақ жергілікті дәстүрлерді де сақтап қалды.

6. Абсолютизмнің таралуы картасы

Бұл карта абсолютизмнің әр елде басталуы мен дамуының хронологиялық көрінісін береді. Еуропа елдерінде абсолютизм XVI-XVII ғасырларда қарқынды дамыса, Азияда дәстүрлі институттар оның даму баянды әрі ерекшеленген түрін туғызды. Әр аймақтағы жекелеген саяси және экономикалық факторлар абсолютизмнің өзіндік дамуын анықтады, бұл оның көпқырлы сипатын ашады.

7. Батыс пен Шығыстағы абсолютизмнің салыстырмалы кестесі

Бұл кестеде абсолютизмнің екі аймақтағы ерекшеліктері мен даму мерзімдері қысқаша көрсетілген. Мысалы, Франция мен Ресейде орталықтандырылған монархиялар қатты дамыған болса, Шығыста Осман және Үнді мұрағаттары өздерінің дәстүрлері мен діни қағидалары арқылы басқарды. Бұл айырмашылықтар әр түрлі мәдени, саяси және экономикалық жағдайлармен байланысты. Осылайша, екі аймақтағы абсолютизмнің құрылымы мен сипаты бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленгенін көреміз.

8. Франциядағы абсолютизм үлгісі

Людовик XIV билікке келгеннен кейін өзінің билігін мықтап орнату мақсатында Версаль сарайын салды. Бұл сарай монархтың мәртебесін арттырып, аристократтарды орталық билік айналасына жинақтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ақсақүйектердің саяси ықпалын азайтып, шіркеуді корольдің бағынышты ету арқылы өз билігін күшейтті. Мемлекеттің қаржы жүйесін меркантилизм қағидаларына сәйкес реттеп, экономика мен сауданы қолдады. Әскери күш пен әкімшілік құрылымды реформалап, Францияны Еуропадағы ең қуатты мемлекетке айналдырды.

9. Ресейдегі абсолютизм және І Петр реформалары

І Петр патша Ресейдегі абсолютизмді жаңа деңгейге көтерді. Ол әскери күшті нығайтып, армия мен флоты заманауи үлгіде құрылды. Сөйтіп, Ресей Еуропадағы маңызды әскери державаға айналды. Петр боярлардан билікті тартып алып, православие шіркеуін мемлекетке бағындырды, бұл орталықтандырылған басқаруды күшейтуге себеп болды. Әкімшілік реформалар жасап, астананы Мәскеуден Петербургке ауыстырды, бұл Батыстық үлгідегі жаңалықтардың енуін білдірді.

10. Қытайдағы Мин династиясының абсолютизмі

Мин династиясы кезеңінде Қытайда император абсолютті билікке ие болды. Қытай тарихында конфуцийлік идеология арқасында басқару жүйесі дін мен моральға негізделді. Император мемлекеттік істерді қатаң бақылап, бюрократия мен әскери күшті дамытып, ішкі тәртіп пен сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Өз дәстүрімен қалыптасқан мемлекеттік құрылым Мин династиясының ұзақ және тұрақты билігін қолдады.

11. Осман империясы: сұлтандық билік және құрылымы

Осман империясында сұлтан жоғары билеуші ретінде барлық саяси және әскери шешімдерді өз қолына алды. Сенімді кеңесшілері — везирлер мен әскери басшылар оған көмектесті. Әскери құрылымда сапахилар маңызды рөл атқарып, сұлтанның күшін сақтады. Шариғат заңдары мен діни институттар мемлекеттік заңдардың негізі болды, олар империяның көпұлтты және көпдінді тұрғындары арасындағы үйлесімділікті сақтауға септігін тигізді.

12. Ұлы Моғолдар: Үндістандағы абсолютизм

Ұлы Моғолдар кезеңінде Үндістанда орталықтандырылған абсолютизм қалыптасты. Моғол патшалары өздерінің билігін күшейтіп, жергілікті әмірліктерді билігіне бағындырды. Мемлекеттік басқару мен әскери құрылым дамыды, сонымен қатар ислам және индуизм діні арасындағы үйлесімділік сақталуға тырысты. Бұл кезеңде мәдени даму мен өнер өркендей бастады, қалалар гүлденді, ал мемлекеттің күші артты.

13. Батыс пен Шығыс абсолютизмінің ұқсастықтары

Батыс пен Шығыс абсолютизмінде билік орталықтанған және бір адамның қолында шоғырланған. Олар маңызды саяси шешімдерді қабылдауда бір тұлғаға сенді, бұл мемлекетті басқарудың негізі болды. Әскери және мемлекеттік аппараттағы шенеуніктердің ролі зор болды, олар билікті сақтау және қоғамды басқаруда шешуші рөл атқарды. Сонымен қатар, екі аймақ та өздерінің идеологиялық жүйелері мен әкімшілік құрылымдарын нығайтып, биліктің тұрақтылығын қамтамасыз етті.

14. Айырымдары: Батыс пен Шығыс абсолютизмінің айырмашылықтары

Батыста заңның үстемдігі мен зайырлы билік принциптері орнығып, буржуазияның рөлі күшейді, ол мемлекеттік өмірге белсенді әсер етті. Қарама-қарсы Шығыста діни дәстүрлер мен империялық символика биліктің заңдылығын анықтайтын негізгі факторлар болды, мұражайлық мұрагерлік қатал сақталды. Сауда мен меркантилизм Батыста жоғары дамыса, Шығыста аграрлы құрылымдар мен салық жүйелері басымдыққа ие болды. Әкімшілік құрылымдарда Батыста күшті бюрократия қалыптасса, Шығыста әскери және шенеунік қызметкерлердің ерекше ролі болды.

15. Билік құрылымдарының салыстырмалы көрсеткіші

Диаграмма биліктің әр түрлі аспектілерін салыстырып, олардың ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Батыста діннің ықпалы төмендеп, әкімшілік жүйе айтарлықтай дамыған, ал Шығыста дін мен армияға бақылау жоғары деңгейде болып, мемлекеттік басқару ерекше сипат алды. Бұл айырмашылықтар екі аймақтың абсолютизмі арасындағы мәдени және саяси ерекшеліктерді айқын көрсетеді.

16. Абсолютизм мен халық арасындағы қатынас

Абсолютизм дәуірінде биліктің орталықтандырылуы мен монархтың абсолютті өкілеттілігі халық өміріне терең әсер етті. Бұл қатынас көбіне қатаңдық пен биліктің үстемдігінен құралды, мұнда халықтың құқықтары шектеліп, олар монархтың шешіміне тәуелді болды. Мысалы, XVI-XVII ғасырларда Францияда Луи XIV өз билігін нығайтып, 'Мен мемлекетпін' деген әйгілі сөзді қолданды, бұл абсолюттік монархияның бейнесін көрсетті. Бұл кезеңде халықтың тұрмыс-тіршілігі толықтай патшаның саясатына тәуелді болды, ал әлеуметтік құрылымдар мен заңдар монархтың еркіне бағынышты болды.

17. Абсолютизм дәуірінің шарықтау кезеңі

XVI–XVIII ғасырларда әлемдік саясат сахнасында бірнеше ірі империялар — Франция, Ресей, Қытай және Осман — өздерінің орталықтанған биліктерін нығайтып, халықаралық аренада ықпалдарын арттырды. Бұл кезеңде мемлекеттер биліктің толық шоғырлануына және жер көлемінің ұлғаюына қол жеткізді. Мысал ретінде, Ресейде Петр I реформалар арқылы абсолютизм институтын күшейтті, ал Францияда Луи XIV-тің басқаруы кезінде абсолютизмнің жүйелі дамуы басталды. Бұл тарихи кезең мемлекетті басқарудың жаңа үлгілерін қалыптастыруға және заманауи мемлекеттердің негізін қалауына ықпал етті.

18. Абсолютизмнің әлсіреу себептері

XVIII ғасырда абсолютизмнің әлсіреуінің бірнеше себебі болды. Біріншіден, қоғамдық өзгерістер мен экономиканың дамуы билік жүйесін бұзып, халықтың құқықтары мен бостандықтарын талап етуге итермеледі. Екіншіден, ілім мен техниканың прогресі дәстүрлі абсолюттік биліктің үйлесімділігін бұзды. Үшіншіден, кейбір елдерде ауқымды әлеуметтік және саяси толқулар орын алып, монархтардың билігіне қарсы көтерілістер басталды. Мысалы, Француз революциясы абсолюттік биліктің құлауына жол ашты және жаңа демократиялық жүйелердің өрістеуіне ықпал етті.

19. Абсолютизм кезеңінен кейінгі өзгерістер

Абсолютизмнің құлауынан кейін демократиялық идеялар кеңінен таралып, басқару жүйесінде ірі өзгерістер болды. Конституциялық монархиялар мен парламенттік басқару түрлері дамыды. Бұл кезеңде азаматтардың құқықтары кеңейді, ал мемлекет пен биліктің қарым-қатынасы жаңа формаға көшті. Мысалы, Англияда XVII ғасырдың соңында орын алған Жаңаған революциясы парламенттің билігін күшейтіп, монархтың өкілеттілігін шектеді. Сонымен қатар, басқа да елдерде конституцияларды қабылдау үрдісі басталып, құқықтық мемлекет қағидалары қалыптасты.

20. Қорытынды: Абсолютизмнің тарихи маңызы

Абсолютизм орталықтандырылған басқару формасын қалыптастырып, заманауи мемлекеттің іргетасын қалады. Сонымен бірге, бұл кезең басқару мен қоғам арасындағы жаңа қарым-қатынастарды енгізді, мемлекеттің құрылымын және саяси жүйенің негізін өзгертті. Ол қазіргі заманғы басқару жүйелерінің дамуына жол ашқан тарихи кезең ретінде маңызды орын алады.

Дереккөздер

Петров А.В. История Абсолютизма: Зарождение и развитие. – М., 2022.

Смирнова Е.Ю. Государственное управление в Европе и Азии в эпоху Абсолютизма. – СПб., 2023.

Жұмабаев Н.К. Абсолютизм тарихы. – Алматы, 2024.

Борисова Л.Г. Политические институты Османской империи. – Казань, 2021.

Ким Х. Мин династиясының басқару жүйесі. – Пекин, 2020.

Конева И.А. История абсолютизма в Европе: Учебное пособие. — М.: История, 2018.

Смирнов В.В. Политическая система абсолютной монархии. — СПб.: Политиздат, 2020.

«Әлемдік тарих деректері», 2024.

Григорьев С.П. Абсолютизм и его последствия. — Казань: Наука, 2019.

Brown I. Absolutism and the Emergence of Modern State. — Oxford University Press, 2017.