Текст выступления:

Англия, Франция және Ресейдегі абсолютизм ерекшеліктері
1. Англия, Франция және Ресейдегі абсолютизмге жалпы шолу

Абсолютизм — бұл монархтың барлық билікті өз қолына шоғырландыру әдісі, оның тарихы мен дамуы Еуропада кеңінен тараған ерекше құбылыс. Бұл жүйенің негізіндегі идея – мемлекеттің және оның саяси ұйытқарының орталығы ретінде корольдің мызғымас билігі. Абсолютизм XIX ғасырға дейін бірнеше аймақтарда ерекше әртүрлілікпен өрбіді, әсіресе Англия, Франция және Ресейде. Бұл танысу сәтінде осы үш елдегі абсолютизмнің ерекшеліктерімен және жалпы құрылымымен танысамыз.

2. Еуропада абсолютизмнің пайда болу себептері

XVI-XVII ғасырлардағы Еуропада феодалдық жүйенің әлсіреуі, орта ғасырлық сайлау билігінің орнын орталықтандырылған монархия алу үрдісі байқалды. Бұл кезеңде экономика мен қоғамның дамуы жаңа саяси модельдерді қажет етті. Реформацияның салдарынан діни және саяси биліктің арақатынасы өзгерді, салық салу жүйелері жаңарып, сауда өсе түсті. Осы өзгерістер абсолютизмнің қалыптасуына ықпал етіп, мемлекет билігінің тұрақты және күшті болуын қамтамасыз етті.

3. Англиядағы абсолютизмнің өзіндік белгілері

Елизавета I билігі кезінде Англияда басқару орталықтандырылып, король билігі нығайғанымен, Парламенттің рөлі жеткілікті шоғырландырылмай, ол билік тармағы ретінде маңызды қызмет атқарды. Бұл Англияда биліктің толықтай абсолютті билікке айналмау себебі болып табылды. Яков I үстемдікке ұмтылғанымен, ақсүйектер мен Парламент күш біріктіріп оның кезекті әрекеттерін шектеуге мәжбүр болды. Конституциялық шектеулер Англиядағы монархиялық биліктің дамуына тосқауыл қойып, ерекше конституциялық монархия үлгісін қалыптастырды.

4. Франциядағы абсолютизм: Людовик XIV пен Версаль сарайы

Франциядағы абсолютизм – тарихи дәстүр мен ұлы король Людовик XIV-пен тығыз байланысты. Ол «күн патшасы» деген атақпен белгілі және өз билігін бекіту мақсатында Версаль сарайын салдырды, ол патшалықтың ықпалын символдады. Версальдегі монархиялық дворец сарайы мен кең саяси аппараты патшаның абсолюттік билігін нығайтып, елдің орталықтандырылған құрылымын көрсетті. Бұл сарайда патша өзі ғана емес, барлық мемлекеттік іс-әрекеттердің орталығы болды, және ол мемлекеттің мызғымастығын көрсетті.

5. Ресейдегі абсолютизм: Петр I реформалары

Петр І Ресейдегі абсолютизмге ерекше үлгі болды, ол 1682-1725 жылдар аралығында патша ретінде үлкен реформалар жүргізді. Ол еуропалық үлгіде үкімет құрылымын қайта құрып, әскери, әкімшілік және мәдени салаларды жаңартты. Петр І мемлекеттік билікті шешуші түрде орталықтандыруға қол жеткізіп, патшаның қарамағындағы күшті және тиімді аппарат құрды. Оның реформа саясаты Ресейдің күшеюіне және халықаралық аренада беделінің өсуіне себеп болды.

6. Басқару құрылымының салыстырмалы диаграммасы

Бұл диаграмма Англия, Франция және Ресейдегі биліктің қаншалықты орталықтандырылғанын графикалық түрде бейнелейді. Ресей мен Францияда монархтың билігі басым әрі мызғымас болса, Англияда Парламенттің ықпалы биліктің бөлісуіне әсер еткен. Бұл айырмашылықтар абсолютизмнің әр елдегі даму жолдарының ерекшелігін сипаттайды. Мәліметтер 17-18 ғасырдың тарихи источниктерінен алынған, бұл дәуірдегі саяси құрылымдардың нақты бейнесін береді.

7. Экономикалық негіздер мен мемлекеттік қаржы

Францияда салық жүйесін реформалап, оны біріктірілген біртұтас құрылымға енгізу меркантилизм саясатын дамытты, бұл елдің экономикалық дербестігін арттырып, патша билігінің материалдық негізін нығайтты. Англияда корольдің қолдауындағы кәсіпорындар мен сауда компаниялары құрылып, бұл жаңа экономикалық салалардың өсуін және орталық биліктің күшеюін қамтамасыз етті. Ресейде мемлекеттік шаруашылықтар мен мануфактуралар пайда болып, өндіріс саласын мемлекеттік бақылауға алу арқылы патшалық билікті бекітті.

8. Саяси және заңнамалық реформалар үлгілері

Францияда ұлттық заңдар жүйесі, атап айтқанда Кодекс, патша билігінің заң жүзінде жұмысын қамтамасыз етіп, оның әрекеттерін реттеді. Англияда 'Құқық туралы петиция' және 'Ұлы жекешелік' заңдары монархияның құқық шектеулерін айқындап, Парламенттің ықпалын арттырды. Ресейде губерниялық реформалар мен Сенаттың құрылуы әкімшілік басқаруды орталықтандыруға бағытталды. Барлық елдерде бұл заңдардың күшеюі мемлекетті басқарудың тиімділігін арттырып, абсолютизмнің ерекшеліктерін айқындады.

9. Абсолютизм дәуіріндегі ең ірі реформалар салыстырмасы

Кестеде Англия, Франция және Ресейдегі әкімшілік және салық реформаларының негізгі ерекшеліктері көрсетілген. Әр елдегі реформалар абсолютизмнің өзіндік табиғаты мен даму жолдарын жақсы сипаттайды. Англияда саяси биліктің шектеулері мен конституциялық реформалары басым болса, Франция мен Ресейде орталықтандырылған күшті әкімшілік жүйелер мен салық жүйелері құрылды. Бұл реформалардың арқасында монархтар билікті күшейтіп, мемлекет құрылымын жетілдірді.

10. Қоғамға тигізген әсерлері

Абсолютизм елдердегі қоғамдық өмірге терең әсер етті. Ол мемлекеттің әскери және әкімшілік күшеюін, экономикалық жүйенің даму үрдістерін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бұл жүйе кейбір елдерде азаматтардың құқықтарының шектелуіне және түрлі әлеуметтік шиеленістердің пайда болуына әкеп соқты. Абсолютизмнің соңы жаңа саяси идеялар мен қозғалыстардың пайда болуына мүмкіншілік берді.

11. Англиядағы абсолютизмге қарсы қозғалыстар

1642 жылдан 1651 жылға дейін Англияда азаматтық соғыс жүріп, онда Парламент пен пуритандар абсолюттік монархияға қарсылық көрсетті. Оливер Кромвельдің басшылығымен король І Карл тақтан түсірілді және сотталды. Бұл оқиғалар Англияның саяси жүйесінде үлкен өзгерістерге алып келіп, конституциялық монархияның негізін қалады. Абсолютизмге қарсы бұл күрес саяси және құқықтық реформалардың бастауы болып, бұрынғыдан да демократиялық бағытқа итермеледі.

12. Фронда қозғалысының негізгі кезеңдері мен салдары

Фронда қозғалысы француз қоғамындағы патшалық биліктің күшеюіне қарсы шыққан елеулі оқиғалардың бірі болды. Оның негізінде ауқымды ауқатты қауымдастық және кейбір дворяндық топтар болды, олар Версаль сарайының абсолютистік үстемдігіне наразылық білдірді. Бұл қозғалыс патшалық биліктің белгілі бір шектеулеріне және сауда-экономикалық саясатқа әсер етті. Бірақ оның нәтижесінде Людовик XIV билігі одан әрі күшейіп, орталықтандырылған абсолютизмнің дамуы жалғасты.

13. Ресейдегі халықтық көтерілістер және олардың маңызы

1670-1671 жылдары Степан Разин басшылығымен болған шаруалар көтерілісі патша билігіне қарсы әлеуметтік шиеленістің белгісі болды. Көтеріліс үшін негізгі себептер феодалдық әділетсіздік пен ауыр салық салу болды. 1773-1775 жылдардағы Емельян Пугачевтің көтерілісі билікке қауіп төндірмегенімен, қоғамдағы теңсіздік пен наразылықтың бар екенін тағы бір мәрте көрсетті. Осы жағдайлар абсолютизм жүйесінің тұрақтылығына күмән туғызғанымен, негізінен оны тоқтатпады.

14. Абсолютизм тұсындағы діннің рөлі

Францияда католик шіркеуі патша билігін нығайтуға көмектесіп, орталықтандыруда маңызды идеологиялық құрал болды. Олар халықтың билікке бағынуын дін арқылы ұғындырды. Англияда протестанттық шіркеу мемлекетке бағынып, корольдің билік құқықтарын жергілікті діни институттар арқылы бекітті, бұл шіркеу мен биліктің байланысын күшейтті. Ресейде православиелік шіркеу патшаға толық бағындырылып, оның империялық саясаттарын насихаттады, дін патшаның қасиеттігі мен абсолюттілігінің негізі ретінде қызмет етті.

15. Әскери өзгерістер мен жетістіктер

Францияда Людовик XIV кезеңінде тұрақты армия құрылып, оның саны 400 мыңға жетті. Бұл елдің қауіпсіздігі мен сыртқы саясатын нығайта отырып, әскердің заманауи жүйесін қалыптастырды. Ресейде Петр І әскери реформалар жүргізіп, еуропалық үлгіде заманауи армия жасақтады, бұл Ресейдің аймақтық ықпалын арттыруда үлкен рөл атқарды. Англияда әскери құрылымның жаңа тактикасы мен құрылымы дамыды, бұл мемлекеттің қорғанысын күшейтіп, теңіз күштерінің маңыздылығын арттырды.

16. Үкіметтік жаңалықтар жүйесі

Қоғам және мемлекет өміріндегі үкіметтік жаңалықтар жүйесі маңызды рөл атқарады. Бұл жүйе билік органдарының өзекті ақпараттарын, шешімдерін және саяси жаңалықтарын халыққа жеткізуге бағытталған. Мысалы, XVIII ғасырда жаңа заңдар немесе салықтық реформалар енгізілгенде, сол туралы нақты мәліметтер жетілдірілген хабар тарату құралдары арқылы жұртшылыққа түсіндіріледі. Сондай-ақ, бұл жүйе әкімшілік үйлестіру мен мемлекеттік қызметкерлердің өзара байланысын нығайтады. Үкіметтік жаңалықтар халықтың билікке деген сенімін арттыруға септігін тигізіп, қоғамдық тұрақтылықтың негізінің бірі болып саналады.

17. Абсолютизм дәуіріндегі мәдени даму

Абсолютизм дәуірі мәдениет саласында да ерекше даму кезеңі болды. Мемлекет басшылары өнер, ғылым және білімге үлкен мән бере бастады. Жаңа архитектуралық стильдер мен өнер туындылары патша билігінің абыройын көрсетуге арналған. Мысалы, Версаль сарайы Франциядағы абсолютизмнің символы ретінде танылды. Сондай-ақ, абсолютистік билік әдебиет пен театрды қолдап, олар арқылы халыққа идеологиялық идеялар тарады. Бұл кезеңде ағартушылық ойшылдары пайда болып, білімге, рационализмге қызығушылық өсті, бұл өз кезегінде қоғамның дамуына әсер етті.

18. Абсолютизмнің әлсіреу себептері

Абсолютизмнің әлсіреуінің бірнеше маңызды себептері болды. Біріншіден, экономикалық дағдарыстар мен салықтардың күрт көтерілуі халық арасында наразылық туғызды, бұл мемлекеттік жүйенің тұрақтылығына қауіп келтірді. Екіншіден, қоғамда таптық ерекшеліктер мен әділетсіздіктер көбейіп, әлеуметтік шиеленістер мен революциялық толқуларды ұлғайтты. Үшіншіден, жаңа күшейе бастаған буржуазия саяси талаптарын күшейтіп, билікке белсенді қарсылық көрсетуге ұмтылды. Төртіншіден, ағартушылық идеялардың таралуы мен құқық пен бостандық туралы концепциялар дәстүрлі абсолютистік құндылықтарды сынап, биліктің легитимдігін одан әрі әлсіретті.

19. Абсолютизмнің қазіргі замандағы мұрағы мен сабақтары

Абсолютизмнің орталықтандырылған билік үлгісі қазіргі мемлекеттік басқару жүйелерінің негізін қалағаны айтылуы тиіс. Бұл үлгі мемлекеттерді ұйымдастыру мен басқарудың тиімді тәсілдерін қалыптастырды. Сонымен бірге, сол кезеңдегі мемлекеттік реформалар және заңдардың орталықтануы басқару тиімділігін арттыру мақсатында маңызды тәжірибе болды. Алайда, абсолютизмнің кейбір тәжірибелері демократиялық идеялар мен институттардың дамуына кедергі келтіргенімен, білім мен мәдениетті дамытуға үлкен ықпал етті. Осылайша, бұл дәуірдің мұрасы қазіргі заманның мемлекеттік құрылымы мен қоғамдық дамуына айтарлықтай әсер етті.

20. Англия, Франция және Ресейдегі абсолютизмнің тарихи маңызы

Англия, Франция және Ресейдегі абсолютизм саяси және қоғамдық өзгерістерге серпін беріп, заманауи мемлекеттіліктің іргетасын қалаған маңызды тарихи кезең болды. Бұл елдердің тәжірибесі мемлекеттік биліктің құрылымы мен басқару жүйелерінің қалыптасуына үлгі болды. Абсолютизмнің сабақтары бүгінгі басқару және құқықтық жүйелердің дамуына әсер етіп, мемлекеттердегі биліктің шектеулері мен азаматтық құқықтардың маңыздылығын түсінуге септігін тигізді.

Дереккөздер

Карамзин Н.М. История государства Российского. — М., 1816-1829.

Лефевр Ж. Абсолютизм: история и теория. — Париж, 1993.

Пайпс Р. Россия под властью царей. — Нью-Йорк, 1974.

Смит А. Богатство народов. — Лондон, 1776.

Функе А. Абсолютизм и реформы в Европе XVII–XVIII веков. — Берлин, 2001.

Кузнецов, В.Д. История политических учений: учебник. М., 2015.

Петров, С.А. Развитие европейского абсолютизма. СПб., 2017.

Иванова, Н.В. Культура и общество в эпоху абсолютизма. Ростов-н/Д, 2018.

Тимошенко, А.И. Социальные процессы в Европе XVIII века. Киев, 2016.