Текст выступления:

Жаһандану жағдайындағы рухани-адамгершілік құндылықтарының трансформациялық мәселелері
1. Жаһандану және рухани-адамгершілік құндылықтарының трансформациясы: негізгі бағыттар

Қазіргі кезеңде әлемдік даму үдерістерінің ең маңызды бағыттарының бірі — жаһандану. Бұл процесс әлеуметтік, экономикалық және мәдени салаларда көптеген өзгерістерге себепкер болып отыр. Жаһандану дәуірінде рухани-адамгершілік құндылықтар да ерекше трансформацияға ұшырап, олардың маңызы мен әлеуметтік функциялары қайта қаралуда. Осы тақырып аясында бүгінгі әңгіме құндылықтар өзгерісінің маңыздылығын, олардың қоғамдағы орнын және жаһанданудың адамгершілік қалыптарға әсерін жан-жақты талдауға арналады.

2. Тарихи дамулық және зерттеу ауқымы

Қазақстан республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін, яғни 1990-жылдардың басынан бастап, елде жаһанданудың әсері кеңінен зерттелуде. Әлемдік үрдістермен үндесу мақсатында ұлттық құндылықтар мен олардың жаһандық ықпалдар аясындағы үйлесімділігі күн тәртібіне қойылған. Бұл мәселе қазіргі кезеңде ерекше өзекті болып, Қазақстанның әлеуметтік және мәдени дамуының маңызды бағыттарының бірі ретінде қарастырылуда. Осы зерттеулер ұлттық тарих пен заманауи үрдістер арасындағы сабақтастықты айқындауға септігін тигізеді.

3. Жаһандану: анықтамасы мен ерекшеліктері

Жаһандану дегеніміз — халықтар арасында экономикалық, мәдени, ақпараттық және технологиялық байланыстардың қарқынды дамуы мен бірігуі. Бірінші кезекте, бұл процесс коммуникация құралдарының дамуы мен таратылуы арқылы жүзеге асады. ХХ ғасырдың соңынан бастап интернет пен сандық технологиялардың жылдам дамуы ақпарат алмасудың жаһандық деңгейге көтерілуіне себеп болды. Сонымен қатар, ұлттық шекаралардың экономикалық және мәдени тұрғыдан азаюы жаһандық орта қалыптасуына алып келеді. Бұл жағдай ұлттық мемлекеттердің дәстүрлі рөлін өзгертіп, халықаралық ынтымақтастық пен түсіністікті тереңдетуде жаңа мүмкіндіктер ашады.

4. Рухани-адамгершілік құндылықтардың мәні

Рухани-адамгершілік құндылықтар қоғамдағы мінез-құлық нормаларын, этикалық принциптерді реттейтін моральдық негіз болып табылады. Олар халықтың мәдениеті мен дүниетанымын қалыптастырады, ұлттық дәстүрлер мен тарихи жад арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қоғамдағы үйлесім мен тұрақтылықтың кепілі болып табылады. Бұл құндылықтар рухани даму мен қоғамның моральдық дамуының негізін құрайды және олардың сақталуы мен дамуы елдің ұлттық бірегейлігін сақтау үшін маңызды.

5. Жаһанданудың тарихи алғышарттары

Жаһанданудың тарихи тамырлары ежелгі сауда жолдары мен мәдениаралық қарым-қатынастарға дейін созылады. XV-XVII ғасырларда Ұлы Жібек жолының қызметі арқылы Азия мен Еуропа халықтары арасында тауарлық, мәдени, діни алмасулар жанданды. XIX ғасырда индустриалдық революцияның басталуы мен теміржолдар желісінің дамуы жаһандық экономикалық интеграцияның негізін қалаған. ХХ ғасырда екі дүниежүзілік соғыс пен кейінгі кезеңдегі халықаралық ұйымдардың құрылуы елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайтып, жаһандану процестерін жеделдеткен. Міне, осы алғышарттар бүгінгі жаһандану үрдісінің тарихи негізін көрсетеді.

6. Жаһандық мәдени ықпалдың динамикасы: 2000-2023

2000 жылдан бастап Қазақстан жастары арасында шетелдік мәдениетке қызығушылық айтарлықтай өсті. Бұл үрдіс әлемдік сән, музыка, кино және технологиялық трендтердің жедел таралуымен тығыз байланысты. Мысалы, pop-мәдениет элементтері мен әлеуметтік медиа платформалары жастардың күнделікті өмірінің маңызды бөлігін құрады. Қазақстандық әлеуметтік зерттеу орталығының 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, жаһандық мәдени үрдістер еліміздің жас буыны арасында кеңінен таралғанын байқауға болады. Бұл өзгерістер ұлттық мәдениет пен жеке тұлғаның өзіндік ерекшеліктерін сақтауда белгілі бір қиындықтар тудыруы мүмкін, алайда олар жаңа мүмкіндіктер мен көзқарастарды да ашады.

7. Құндылық трансформациясының негізгі себептері

Құндылықтардың өзгеруіне бірқатар себептер әсер етеді. Біріншіден, жаһандану процессі мәдениеттер арасындағы қарым-қатынасты тереңдетіп, жаңа құндылықтардың пайда болуына жағдай туғызады. Екіншіден, технологиялық прогресс ақпарат алмасуды тездетіп, жастарға әлемдік мәдениетті кең көлемде меңгеруге мүмкіндік береді. Үшіншіден, экономикалық жағдайлардың өзгеруі азаматтардың өмір сүру деңгейі мен өмірлік талғамдарын өзгертеді. Төртіншіден, әлеуметтік-құқықтық өзгерістер дәстүрлі нормалар мен құндылықтардың қайта қаралуына жағдай тудырады. Осы факторлардың өзара ықпалымен құндылық трансформациясы жүйелі әрі күрделі үдеріс ретінде жүзеге асады.

8. Дәстүрлі құндылықтардың қазіргі өзгерісі

Отбасылық құрылым дәстүрлі моделінен біртіндеп алыстауда. Бұрын бала тәрбиесінде ұжымдық жауапкершілік пен отбасы мүшелерінің ортақ ықпалы басым болған болса, қазір әр баланың тұлғалық ерекшеліктері мен жеке пікірлері маңызды орын ала бастады. Бұл тенденция отбасылық құндылықтар жүйесінің трансформациясын және тәрбиелік тәсілдердің жаңаруын қажет етеді. Сонымен қатар, жастар арасында ұжымдық құндылықтардан гөрі жеке жетістікке, өзін-өзі танытуға басымдық берілуі байқалады. Бұл салыстырмалы түрде салт-дәстүрді ұстанудағы белсенділіктің төмендеуіне әкеліп соғады. Алайда, бұл өзгерістер жаңа әлеуметтік құрылымдарды қалыптастыруда маңызды.

9. Жастардың рухани құндылықтарындағы өзгерістер (1999-2022)

Қазақстанның әлеуметтік зерттеу институтының 2022 жылғы сауалнамалары негізінде жасөспірімдер мен жастардың рухани құндылықтары саласындағы кейбір өзгерістер анықталды. Патриотизм мен адалдық дәстүрлі түрде маңызды болып қала берсе де, олардың маңыздылығы кей жағдайларда төмендеп, жаңа құндылықтар пайда болып отыр. Мысалы, инновацияларға ашықтық, жеке даму мен шығармашылыққа деген қызығушылық өсті. Бұл құндылықтардың динамикасы жастардың құндылықтық бағыттарын қайта қарастыруға және қазіргі заман талаптарына сай бейімделуге байланысты.

10. Батыс мәдениетінің қазақ жастарына әсері

Батыс елдерінің киносы мен музыкалық индустриясы қазақ жастарының мәдени талғамына және дүниетанымына едәуір ықпал етуде. Бұл процессте тұтынушылық мәдениет кеңінен таралып, материалдық құндылықтарға басты көңіл бөлетін дәстүр пайда болды. Сонымен қатар, жеке тұлғаның жетістігі мен өзін-өзі танытуға ерекше мән беріледі, бұл ұжымдық құндылықтардан бөлініп шығудың белгісі ретінде қарастырылады. Мұндай үрдістер қоғамдағы әлеуметтік қарым-қатынастардың, мінез-құлық нормаларының өзгеруіне және ұлттық дәстүрлердің кейбір аспектілерінің өзгеруіне алып келеді.

11. Жаһандану кезеңіндегі тілдік трансформация

Жаһандану үдерісі қазақ тілінің дамуында да өзіндік өзгерістер тудырды. Біріншіден, латын әліпбиіне көшу — тілдік модернизацияның айқын мысалы. Сонымен қатар, аударма мен терминология саласында халықаралық стандарттарға сәйкес жаңашылдық енгізілуде. Екіншіден, шетел тілдерінің ықпалы қазақ жастарында тілдік дағдылар мен лексикаға әсер етуде, бұл кейде тілдің байлығына яғни ұлттық нақышқа ықпалын тигізеді. Алайда тілдік саясат пен мәдени сабақтастықты сақтау арқылы тілдің дамуы мен трансформациясын үйлестіру маңызды болып отыр.

12. Мәдени идентификация және өзіндік сананың қалыптасу проблемалары

Жастар ұлттық мәдени мұраны сақтап қана қоймай, оны жаһандық мәдениетпен үйлестіруге тырысады, бұл өз кезегінде олардың өзіндік санасына күрделі әсер етеді. Этномәдени білім деңгейі жастардың ұлттық идентификациясын нығайтуда маңызды рөл атқарады, олар тарихи және мәдени негіздерін тереңірек түсінген сайын өз ұлтына деген сенімділігі артады. Алайда көпмәдениетті қоғам жағдайында өзіндік сана мен ұлттық бірегейліктің трансформациясы күрделі әрі көпқырлы процесс ретінде өрбиді, ол әлеуметтік, мәдени және глобалдық факторлардың әсерінен жүреді.

13. Діннің рөлі және құндылықтық өзгерістер

Қазақстандағы жастар арасында дәстүрлі ислам және христиан діндерінің қайта жандануы рухани құндылықтардың нығаюына әсерін тигізуде. Сонымен қатар, жаңа діни ағымдар мен сенімдердің кең таралуы құндылықтардың әртүрлілігі мен кейде қайшылықтарын артып отыр. Зайырлы қағидалар мен дін арасындағы өзара қарым-қатынас өзгеріп, қоғамдағы діни сенімнің орны жаңа әлеуметтік жағдайларға қарай бейімделуде. Бұл үрдістердің артында әлеуметтік, экономикалық және мәдени глобализацияның ықпалы айқын байқалады және олардың жастардың рухани дамуына әсері зор.

14. Құндылық трансформациясының сатылы үдерісі

Құндылық трансформациясының үдерісі бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңінде ұлттық дәстүрлер мен тарихи мәдени мұраның сақталуы басым болады. Кейінгі кезеңнің ерекшелігі — жаһандық мәдени ықпалдар нәтижесінде жаңа құндылықтардың пайда болуы. Үшінші кезеңде осы құндылықтар арасындағы үйлесім мен үйлеспеушіліктер байқалады. Соңғы кезең трансформацияның нәтижесінде құндылықтар жүйесінің жаңаруы және қоғамның рухани дамуын жаңа бағытқа өзгерту болып табылады. Осы сатылы процесс құндылықтардың даму деңгейін көрсетуімен қатар, олардың өзара байланыстары мен ықпалдастығын айқындайды.

15. Жаһанданудың білім беру саласына ықпалы

Жаһандану білім беру саласында да елеулі өзгерістерге жол ашты. Халықаралық стандарттарға сәйкес жаңа білім беру технологиялары енгізіліп, білім сапасы мен қолжетімділігі артты. Бұл жастардың кәсіби дамуына тың мүмкіндіктер берді. Көптілділік пен академиялық мобильділік кеңейіп, жастар шетелде білім алып, мәдени және танымдық тәжірибе жинауда. Сондай-ақ, білім мазмұнында адамгершілік, азаматтық және толеранттылық құндылықтары енгізіліп, бұл жастардың құндылықтық бағдарын қалыптастыруда маңызды рөлге ие болды.

16. Медиа және цифрлық коммуникацияның ықпалы

Қазіргі заманның медиасы мен цифрлық коммуникация құралдары жастардың қоғамдағы құндылықтарын қалыптастыруда ерекше орынға ие. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер жастардың пікір алмасуы мен топтық сәйкестік механизмдерін белсенді түрде іске қосып, олардың құндылықтарына ықпал етеді. Бұл өз кезегінде мәдени көзқарастардың және идеялардың тез таралуына мүмкіндік береді, нәтижесінде жастар арасында қарым-қатынас формалары мен маңызды әлеуметтік нормалар да өзгеруде.

Сонымен қатар, Қазақстандағы мектеп оқушылары арасындағы цифрлық трендтер мен блогтар кеңінен танымал бола бастады. Бұл құралдар оқушылардың ақпарат қабылдауын және әлеуметтік тәжірибесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Олар интернет ресурстары мен әлеуметтік желілер арқылы жаңалықтарды қабылдап, өздерінің әлеуметтік белсенділігін жоғарылата отырып, елдің жалпы мәдени динамикасына ықпал етіп келеді.

17. Құндылық трансформациясының жағымды және жағымсыз салдары

Құндылықтар қоғам дамуындағы күрделі феномен болып табылады. Олардың трансформациясы түрлі әлеуметтік процестерге әсер етіп, бір мезгілде қоғамда оң және теріс салдар туғызады. Мысалы, кейбір дәстүрлі нормалардың орнын жаңаша көзқарастар алмастырады, бұл сындарлы жаңару мен жаңашылдыққа жол ашса, өзгелерінің бұзылуы отбасылық және қоғамдық тұрақтылыққа қатер төндіруі мүмкін.

Қазақстандық әлеуметтік зерттеулердің 1999-2022 жылдар аралығындағы деректері көрсеткендей, құндылықтардың өзгерісі қоғамда даму мен қиындықтардың қатар жүретінін дәлелдейді. Сол себепті бұл процессті мұқият теңестіру және басқару маңызды міндетке айналуда. Қоғамдық және мемлекеттік ұйымдар осындай баланс табу арқылы тұрақтылық пен жаңалық арасында үйлесімділік орнатуға ұмтылуда.

18. Құндылық трансформациясына жауап ретінде ұсынатын стратегиялар

Құндылықтардың өзгеру кезеңінде ұлттық тәрбие элементтерін жалпы білім беру жүйесіне тұрақты енгізу өте маңызды. Бұл жастардың рухани дамуына ықпал жасап, олардың мәдени санасын жетілдіреді және ұлттық ерекшеліктерді түсінуге көмектеседі.

Сонымен қатар, жастар арасында этномәдени білім мен мәдени танымды қолдау олардың ұлттық санасын нығайту үшін қажетті шарт болып табылады. Бұл қоғамның әр алуан мәдениетін құрметтеуге және біріктіруге септігін тигізеді.

Отбасылық және қоғамдық институттардың рөлін арттыра отырып, ұлттық құндылықтардың беріктігін сақтау және ұрпақтан ұрпаққа жеткізу күшейтілуі керек. Бұл процесс дәстүрлі отбасылық құндылықтарды нығайтып, қоғамның әлеуметтік құрылымдарын тұрақтандырады.

Соңында, ұлттық құндылықтарды насихаттайтын арнайы бағдарламалар мен жобаларды жүзеге асыру мәдени тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Мұндай жобалар қоғамдағы әртүрлі топтардың бірігуін жеңілдетеді және мәдениетаралық диалогты дамытады.

19. Қазақстанның тәжірибесі: ұлттық жобалар мен бастамалар

Қазақстанда ұлттық құндылықтарды сақтау және дамыту бағытында бірнеше маңызды жобалар мен бастамалар жүзеге асырылды. 2000-жылдардың басынан бастап Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың қолдауымен «Рухани Жаңғыру» бағдарламасы қабылданды, ол жастар арасындағы ұлттық сананы қалыптастыруға, тарихи және мәдени мұраны зерттеуге бағытталған.

Одан бөлек, әртүрлі этномәдени орталықтар мен клубтар құрылып, жас ұрпаққа ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлерді таныстыру жұмыстары жүріп жатыр. Сонымен қатар, білім беру саласында мемлекеттік тіл мен әдебиетті үйрету бағдарламалары жаңартылып, ұлттық құндылықтарға ерекше көңіл бөлінуде.

Бұл бастамалар қазіргі жаһандану заманында ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтарды сақтау мен жаңғыртуға ықпал ететін маңызды қадамдар болып табылады. Олар қоғамның мәдени біртұтастығын сақтап, жас ұрпақтың бойында ұлттық сананы нығайтуға бағытталған.

20. Ұлттық құндылықтарды сақтау – тұрақты дамудың кепілі

Жаһандану дәуірінде ұлттық рухани-адамгершілік құндылықтарды сақтау және үйлестіру еліміздің болашағы үшін маңызды стратегиялық міндет болып отыр. Бұл бағытта жүйелі ғылыми зерттеулер мен білім беру бағдарламаларын жетілдіру, мәдени жобаларды жүзеге асыру қажеттігі айқын.

Ұлттық құндылықтарды сақтап, оларды қазіргі заман талабына сай жаңғырту арқылы қоғамымыздың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге болады. Мұндай жұмыс – тек мемлекеттің ғана емес, әрбір азаматтың, әсіресе жастардың саналы үлесін талап ететін ортақ міндет.

Дереккөздер

Аманжолов А.Ж., "Қазақстандағы жаһандану және ұлттық құндылықтар", Алматы, 2020.

Нұрмағанбетов Б.Қ., "Рухани құндылықтар және заманауи қоғам", Астана, 2021.

Қазақстандық әлеуметтік зерттеу орталығы. "Жастардың мәдени құндылықтары туралы зерттеу", 2023.

Қазақстанның әлеуметтік зерттеу институты. "Жастардың рухани құндылықтары сауалнамасы", 2022.

Сұлтанова Е.К., "Тіл және мәдениет трансформациялары", ҚазҰУ баспасы, 2019.

Абай Б., Қазақстанның әлеуметтік өзгерістері: құндылықтар динамикасы, Алматы, 2018.

Назарбаев Н.Ә., Рухани жаңғыру: идеялар мен стратегиялар, Астана, 2017.

Қазақ ұлттық университеті, «Жастардың ұлттық санасы және медиа», ғылыми жинақ, 2020.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім стандарттары және ұлттық тәрбие, Нұр-Сұлтан, 2021.

Әлеуметтік зерттеулер орталығы, «Құндылықтар трансформациясының әсері», 1999-2022 жылдар аралығы, Алматы, 2023.