Текст выступления:

Мемлекет және оның формалары. Мемлекеттің пайда болу теориялары
1. Мемлекет және оның формалары: негізгі тақырыптар мен ұғымдар

Қазіргі заманғы әлемнің қалыптасуы мемлекеттің рөлі мен маңызына ерекше мән береді. Бұл тақырыпта мемлекет тарихынан басталып, оның құрылымы мен басқару формаларына, сонымен қатар мемлекет пайда болу теорияларының әртүрлі көзқарастарына шолу жасалады. Мемлекеттің дамуы – бұл адамзат өркениетінің тарихи жүйесінің ажырамас бөлігі, сондықтан оны кең контексте қарастыру аса маңызды.

2. Мемлекет: тарихи және әлеуметтік маңызы

Мемлекеттің пайда болуы адамзаттың ұйымдасқан қоғамға өтуі мен әлеуметтік тәртіптің орнауының басты нышаны болып саналады. Ежелгі өркениеттер, мысалы Месопотамия, Египет, Үнді субконтиненті және Қытайда мемлекеттің құрылуы экономикалық және саяси тұрақтылықты нығайту, жергілікті қауымдастықтардың бірлігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігінен басталды. Бұл үрдістер қоғамдық институттардың дамуымен және құқықтық нормалардың қалыптасуымен тығыз байланысты болды.

3. Мемлекеттің негізгі түсінігі

Мемлекет – белгілі бір аумақта саяси билікті жүзеге асыратын, қоғамды басқарудың негізгі институционалдық нысаны. Ол заңдар мен нормативтік актілер арқылы қоғамдық тәртіпті орнатып, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғайды, сондай-ақ қоғамдық қатынастарды реттейді. Оның басты қызметі – заңды орган ретінде құқықтық тәртіп пен тәртіпті қамтамасыз етіп, қоғамда гармония мен тұрақтылықты қалыптастыру.

4. Мемлекеттің анық белгілері

Мемлекеттің ерекшелігі оның уақыты мен аумағы, биліктің тұрақты институттарының болуы және заңдар жиынтығы арқылы басқаруымен анықталады. Атап айтқанда, билік монополиясы, заңдық негіз, әкімшілік аппарат және суверенитет – мемлекеттің басты танытқыштары. Мысалы, Египет фараондары биліктің абсолюттілігін көрсетсе, Орта ғасырдағы феодалдық жүйеде биліктің көпбилігі анықталған.

5. Мемлекетті қалыптастыру кезеңдері

Мемлекеттің қалыптасуы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті: бастапқы тайпалық қауымдар, рулық бірлестіктер, феодалдық құрылымдар және қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттер. Әр кезеңде биліктің жаңа формалары мен олардың институттары пайда болды. Мысалы, орта ғасырдағы әлемде патриархалдық және теократиялық билік жүйелері кеңінен таралды. ХХ ғасырда демократия мен тоталитаризмнің үлгілері қалыптасты.

6. Мемлекеттің әлеуметтік қызметтері

Мемлекет өз функциялары арқылы қоғамның тыныштығы мен дамуын қамтамасыз етеді. Заңнаманы жасап, оның орындалуын бақылау арқылы қоғамдық тәртіпті орнатады, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайды. Сонымен қатар, мемлекет әлеуметтік қорғау жүйесін дамытып, білім мен медицинаға қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Экономикалық өсу мен сыртқы қауіпсіздікті үйлестіру арқылы тұрақты даму стратегияларын қалыптастырады, бұл қоғамның әл-ауқатын арттырады.

7. Мемлекетті басқару формалары

Мемлекетті басқару әртүрлі жолдармен жүзеге асады және ол қоғамның саяси мәдениеті мен дәстүріне тәуелді. Басқару формалары моноархия, республика және парламенттік демократия сияқты түрлерге бөлінеді. Мысалы, абсолютті монархияда билік бір адамның қолында шоғырланған болса, демократиялық республикаларда билік халықтың өкілдеріне сенімді түрде беріледі. Әрбір формада билік пен халық арасындағы өзара қатынастың айтарлықтай ерекшеліктері байқалады.

8. Басқару формаларының салыстырмасы

Үш негізгі басқару формасының ерекшеліктері – монархия, автократия және демократия – олардың билік құрылымы мен заңдық негіздерін ашады. Монархияда билік әдетте мұрагерлік жолмен беріледі, ал демократияда оның легитимдігі халықтың еркіне негізделеді. Автократияда билік бір адамның или топтың қолында шоғырланған. Бұл кесте көрнекі түрде әрбір басқару формасының артықшылықтары мен кемшіліктерін көрсетеді, сондай-ақ олардың қоғамдағы рөлдерін түсінуге көмектеседі.

9. Мемлекеттің ішкі және сыртқы рөлдері

Мемлекеттің ішкі функциялары құқықтық тәртіпті орнатуға, әлеуметтік қорғауға және азаматтардың экономикалық ынтымақтастығын дамытуға бағытталған, бұл тұрақты және тұрақты қоғам құруды қамтамасыз етеді. Сыртқы функциялары – халықаралық қатынастарға, келісімдерге қатысып, мемлекеттің қорғанысын қамтамасыз ету, өзара сауда мен дипломатиялық байланыстарды дамыту болып табылады. Бұл екі бағыт мемлекеттің толыққанды және тиімді тіршілігінің негізі.

10. Мемлекеттің пайда болу теорияларының бағыттары

Мемлекеттің пайда болуы туралы әртүрлі теориялар бар, олар оның шығу тегін және негізгі функцияларын түсіндіруге талпынады. Теологиялық теория мемлекетті құдайдың еркі бойынша қалыптастырылған деп санайды, ал патриархалдық теория оның негізін отбасы мен ру-тайпалық ұғымдар деп қарастырады. Қоғамдық келісім теориясы мемлекеттің азаматтар арасындағы келісімнің нәтижесі екенін айтады, ал зорлық теориясы ол күш көрсету арқылы құрылады деп есептейді. Әрбір бағыт мемлекеттің табиғатын әртүрлі қырынан көрсетеді.

11. Теологиялық теорияның мәні

Теологиялық теория бойынша мемлекет құдайға бағыну арқылы пайда болды, бұл биліктің діни негізін және оның легитимдігін айқындайды. Орта ғасырларда Еуропада бұл теория кеңінен таралған еді. Мысалы, Августин мен Фома Аквинский мемлекет билігін божестволық еркінің жалғасы ретінде қарастырды, бұл теократия қағидаттарының дамуына негіз болды. Бұл теория биліктің моральдық және діни негіздерін анықтауда маңызды рөл атқарады.

12. Патриархалдық теория және оның ерекшелігі

Патриархалдық теория мемлекеттің шығу тегін отбасылық және ру-тайпалық құрылымдардан іздейді, биліктің негізін әулет басшылығы құрайды. Бұл идеяны алғашында Аристотель мен Конфуций талдап, олардың жұмыстарында отбасының маңызды рөлі айқын көрінеді. Мысалы, Ежелгі Қытай мен Афинада билік жүйесі осы қағидаларға негізделіп, жеке тұлғалар мен ұжымдық қатынастар арасындағы тепе-теңдікті көрсеткен.

13. Қоғамдық келісім (договорлық) теориясы

Қоғамдық келісім теориясына сәйкес мемлекет азаматтардың ерікті келісімі мен келісілген құқықтар негізінде құрылады. Жан-Жак Руссо, Джон Локк және Томас Гоббс мемлекет пен биліктің заңды негіздерін халық келісімі арқылы түсіндірді. Бұл көзқарас биліктің легитимдігін халықтың еркімен байланыстырып, қоғамдық-саяси тұрақтылық пен азаматтық құқықтардың басты рөлін көрсетеді.

14. Зорлық теориясының негіздері

Зорлық теориясы мемлекеттің құрылуы күш көрсетумен, яғни жаулап алу және билікті күшпен орнатумен байланысты деп тұжырымдайды. Л. Гумплович пен К. Каутский сияқты ғалымдар мемлекеттің тарихи дамуында күштеп басып алу үдерісінің маңызын қарастырды. Мысал ретінде империялардың, мемлекеттің аймақтарды жаулап алуы оның кеңеюі мен билікті нығайтудың негізгі механизмдерінен болғанын айтуға болады.

15. Органикалық теория туралы

Органикалық теория мемлекетті әлеуметтік организм ретінде санайды, онда әрбір құрылым қоғамның нақты функциясын атқарады. Герберт Спенсер мен Пауль Лильенфельд мемлекетті адамның ағзасына теңестіріп, әлеуметтік құрылымдардың рөлін ашады. Бұл теория қоғамның эволюциясы және біртіндеп күрделенуі концепциясына сүйеніп, мемлекеттің табиғи даму жолдарын қарастырады.

16. Қазақстандағы басқару формасының эволюциясы

Қазақстанның мемлекеттілік тарихы ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейін күрделі өзгерістерге толы. Біздің еліміз бірнеше тарихи дәуірлер бойы түрлі басқару жүйелерін бастан өткерді: хандықтардан кеңестік дәуірге, және тәуелсіздікке дейінгі жаңа формациялар. Әрбір кезең өзіне тән саяси институттар мен билік құрылымдарын дамытуымен ерекшеленді. Бұл өзгерістер Қазақстанның ұлттық өзіндік өзін-өзі басқару моделін қалыптастыруына негіз болды. Мысалы, Көне Түрік қағанатынан басталған қоғамдық басқарудың ежелгі формалары кейіннен Жоңғария, Қазақ хандығы, және Ресей империясы құрамындағы аймақтық басқару жүйелерімен алмастырылды. Кеңестік кезеңде орталықтандырылған біртұтас басқару жүйесі орнап, бұл Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына жаңа серпін берді. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін елімізде демократиялық институттардың дамуы мен басқару формаларының жаңғыртылуы қарқынды жүзеге асты. Бұл тарихтағы көпқабатты әрі кезеңге сай өзгерістер билік органдарының қызметінде икемділік пен заманауи талаптарға сай бейімделуді қажет етті. Осылайша, Қазақстанның басқару формаларының эволюциясы мемлекеттік құрылымдардың қоғамдағы рөлін тереңдетіп, еліміздің дамуына серпін берді.

17. Әлемдегі ең таралған мемлекет формалары

Әлемдік саясатта басқару формалары әртүрлі болып келеді, олар мемлекеттің тарихы мен мәдениетіне, әлеуметтік құрылымына және экономикалық даму деңгейіне тікелей қатысты. Мысалы, парламенттік монархияларда билік мемлекет басшысы мен парламент арасында бөлінеді; бұл форманың ең белгілі өкілі Ұлыбритания болып саналады. Республика мемлекетінде билік өкілеттігі халық немесе олардың сайланған өкілдері қолында болады, мысалы, АҚШ немесе Франция. Федеративті мемлекеттерде, қазақша айтқанда одақтық державаларда, әрбір өңірдің өз билігі болады, ал оның федералдық орталығы одақтық заңдарды басқарады. Бұл тәсіл әсіресе үлкен географиялық аумақтарда таптырмас шешім болып табылады. Унитарлық мемлекеттерде барлық басқару жүйесі орталықтандырылған, ұсақ әкімшілік бірліктердің өкілеттігі аз. Бұл тәжірибе, мысалы, Жапонияда және Францияда қолданылады. Әлемдегі ең кең таралған мемлекеттік формаларды зерттеу олардың әрқайсысының қоғамға, экономикаға және азаматтық құқықтарға қалай әсер ететінін түсінуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеу еліміздің де дамуы мен елдік басқару жүйесін жетілдірудің маңыздылығын дәлелдейді.

18. Федеративті және унитарлық мемлекеттердің құрылымдық ерекшеліктері

Федеративті және унитарлық мемлекеттік жүйелердің салыстырмалы талдауы олардың басқару институттарының ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Федеративті мемлекеттерде жергілікті билік органдары өз заңдарын қабылдау және орындау құқығына ие. Мысалы, Германия мен АҚШ федеративті құрылымды елдер болып табылады, онда әр штат немесе аймақтың өзінің Конституциясы, заң шығарушы органы және әкімшілік құрылымы бар. Бұл құрылым жергілікті ерекшеліктер мен мүдделерді ескере отырып, икемді басқару жүргізуге мүмкіндік береді. Ал унитарлы мемлекеттерде билік орталықтандырылған, барлық аймақтар мен қалалар біртұтас заңдар жүйесімен, біртекті әкімшілік билікті басқарады. Франция мен Жапония – унитарлық елдер, оларда басқару тиімділігі мен заңдар біртектілігі басымдыққа ие. Қазақстан унитарлы федеративті құрылымды дамытуды зерттеп, оның тиімділігін арттыруда. Бұл салыстыру мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру мен қоғамдық өмірдің өзекті мәселелерін шешуде маңызды негіз болып табылады.

19. Мемлекет формаларының қоғам дамуына әсері

Мемлекет формасы қоғам мен оның дамуына терең ықпал етеді. Біріншіден, басқару формасы демократиялық институттардың қалыптасуы мен қызметін ынталандырады, бұл азаматтардың құқықтық санасын және саяси белсенділігін арттырады. Екіншіден, заңның үстемдігі мемлекеттің тиімділігі мен қоғамдық сенімді нығайтып, тұрақты даму үшін қажетті әлеуметтік негіз қалыптастырады. Үшіншіден, экономикалық тұрақтылық мемлекеттік құрылымның икемділігі мен басқарудың сапасына байланысты, бұл өз кезегінде халықтың әл-ауқатын жақсартады. Соңында, ұлттық бірлік пен қоғамдық келісім шарттары мемлекеттің әлеуметтік тұрақтылығының басты тірегі болып табылады, ол кез келген дағдарыстық жағдайларда елдің тұтастығын қамтамасыз етеді. Осы факторлардың бәрі мемлекеттің әрбір формасының қоғамдық өмірге тигізетін әсерін жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді.

20. Мемлекет пен оның формаларын терең түсіну маңыздылығы

Мемлекет формалары мен олардың қалыптасу теорияларын терең меңгеру – қоғамның тарихи даму заңдылықтарын түсінудің кілті. Бұл қатынастар биліктің құрылымдық ерекшеліктерін ашып қана қоймай, әлеуметтік процестерді талдауда сенімді негіз болуға мүмкіндік береді. Осындай терең түсінік мемлекет саясатын дұрыс құруға, қоғамдық тұрақтылықты сақтауға және болашақтағы даму стратегияларын айқындауға ықпал етеді. Қазақстан сияқты тарихи кезеңдердің күрделі және көпқырлы елдерінде бұл ғылыми-зерттеу маңызды, себебі ол мемлекеттілікті нығайту мен жаңғыртуда бағдар береді.

Дереккөздер

Журавлев, А. Б. Теория государства и права. — М.: Юристъ, 2018.

Давыдов, В. И. История политических и правовых учений. — М.: Юрлитинформ, 2017.

Гаревич, Ю. М. История политических учений. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2016.

Аристотель. Политика. — М.: Мысль, 2019.

Руссо, Ж.-Ж. Об общественном договоре. — СПб.: Азбука, 2020.

Тарихи және саяси дерекқорлар. Қазақстан Республикасы Ұлттық мұрағаттары, 2023.

Мемлекеттердің Конституциялары және басқару жүйелері салыстырмалы зерттеуі, 2023.

Әлемдік саясаттану және мемлекеттік құрылымдар: академиялық басылымдар жинағы, 2022.