Текст выступления:

ЮНЕСКО-ның адамзаттың тарихи-мәдени мұрасын сақтау жөніндегі қызметі
1. ЮНЕСКО және адамзаттың тарихи-мәдени мұрасының сақталуындағы маңызы

Құрметті тыңдаушылар, бүгін біз ЮНЕСКОның тарихи-мәдени мұраны қорғаудағы әлемдік маңызын қарастырамыз. Тарихи-мәдени дәстүрлеріміз бен байлығымызды сақтап қалуда ЮНЕСКОның рөлі әлемдік масштабта зор әрі стратегиялық маңызы бар.

2. Тарихи-мәдени мұраны қорғаудың дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыс халқы мен өркениетке үлкен зақым келтіргеннен кейін әлем мәдени мұраларын сақтау қажеттілігін терең түсінді. 1945 жылы ЮНЕСКОның құрылуы мәдени мұраны қорғаудың халықаралық тәжірибесін қалыптастырды, бұл үрдіс тарихи мұраның сақталуының негізін қалады. Осылайша, жаһандық деңгейде мәдени құндылықтарды қорғау жаңа кезеңге өтті.

3. ЮНЕСКО-ның тарихи-мәдени мұраны қорғау міндеттері

ЮНЕСКОның қызметі күрделі әрі кең. Біріншіден, ол мәдени және табиғи мұраларды ғылыми зерттеу мен сақтау мәселелерінде әдістемелік көмек көрсетеді, бұл мұраны түпкілікті қорғауды қамтамасыз етеді. Екіншіден, ұйым әлемнің мәдени әртүрлілігін сақтап, халықаралық ынтымақтастықты нығайтатын стандарттар жасайды. Үшіншіден, тарихи ескерткіштерді қорғауға, білім беру және мәдени төзімділікті арттыруға бағытталған жұмыстары арқылы қоғам тұрақтылығын қолдайды.

4. Дүниежүзілік мұра тізімінің мақсаты мен маңызы

Дүниежүзілік мұра тізімі адамзаттың тарихи-мәдени және табиғи байлықтарын анықтайды және оларды қорғауды ұйымдастырады. Бұл тізім арқылы ерекше маңызды объектілерді әлемдік деңгейде тану жүзеге асады. Мәдени ескерткіштер мен табиғи ландшафттар сақталуы тиіс маңызды ресурстар ретінде бағаланып, келешек ұрпаққа жеткізіледі.

5. Дүниежүзілік мұра ескерткіштерінің саны елдер бойынша (2023)

2023 жылғы ЮНЕСКО ресми статистикасына сәйкес, Азия мен Еуропа мұра нысандарының саны жағынан көш бастап тұр. Қазақстанның мұра нысандары әлі аз, бірақ олардың тарихи маңызы зор. Италия мен Қытай мәдени мұралармен табиғат байлығын көрсетеді, ал Қазақстан жаһандық мұра дамуының жаңа сатысында тұр.

6. Қазақстанның әлемдік мұра нысандары

Қазақстанның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген нысандары аймақтық және жаһандық маңызы бар. Олардың қатарында Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Алтын Емел ұлттық паркі және Тәңіртау мемлекеттік табиғи қорығы бар. Бұл нысандар Қазақстанның мәдени және табиғи мұрасының ерекше символдары ретінде танылып, оларды сақтау ЮНЕСКОның қолдауымен жүзеге асады.

7. Тарихи мұраға қауіп-қатерлер

Тарихи ескерткіштерге қаупі көп: соғыс әрекеттері, табиғи апаттар, индустриализация мен урбанизация салдары. Мысалы, сирек кездесетін тарихи орындар кейде ортақ назардылығының жетіспеушілігіне ұшырайды. Бұл жоғары қауіп факторлары мәдени мұраны сақтау ісінде халықаралық тұрақты шараларды талап етеді.

8. ЮНЕСКО-ның жойылу қаупіндегі нысандар тізімі

ЮНЕСКОның ресми мәліметтері бойынша, кейбір тарихи және табиғи нысандар түрлі аймақтарда жойылу қаупімен кездеседі. Сонымен қатар, тұрғындар саны және қатерлер түрі — соғыс, экологиялық апаттар, дамушы инфрақұрылым әсері көрсетілген. Бұл жағдайлар мұраны қорғау стратегияларын жетілдіру қажеттігін дәлелдейді.

9. ЮНЕСКО-ның жаһандық мәдени мұраны қорғау тетіктері

ЮНЕСКОның жаһандық мұраны қорғау жүйесі бірнеше маңызды құрамдастардан тұрады. Біріншіден, қабылданған конвенция және хаттамалар құқықтық стандарттарды белгілейді. Екіншіден, Дүниежүзілік мұра комитетінің бақылауымен толыққанды халықаралық мониторинг енгізіледі. Үшіншіден, қаржыландыру қорлар арқылы қалпына келтіру мен білім беруді қамтиды. Сонымен қатар, халықаралық сарапшылар тұрақты кеңес пен техникалық қолдау көрсетеді.

10. Мұраны қалпына келтіру және консервациялау жобалары

Мұраны сақтау жобалары әлемнің әр түкпірінде жүзеге асырылады. Мәселен, Пальмирадағы ежелгі ескерткіштерді қалпына келтіруде заманауи технологиялар пайдаланылған. Бамиян Буддаларын сақтап қалу халықтың рухани мұрасын көтеруге бағытталды. Сонымен қатар, Венециядағы архитектуралық ескерткіштер су тасқындары мен қоршаған ортаның зиянды әсерінен қорғалып келеді.

11. Білім және қоғамды ақпараттандырудағы ЮНЕСКО ролі

ЮНЕСКО білім беру мен ақпарат тарату саласында маңызды рөл атқарады. Ол тарихи мәдени мұраға қатысты ғылыми зерттеулерді қолдап, көпшілікке мәдени құндылықтарды түсіндіруді дамытуда. Бұл қоғамның мәдениетті әрі саналы болуына ықпал етіп, мәдени төзімділікті нығайтуға септігін тигізеді.

12. Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үдерісі

ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра комитетінің ресми деректері бойынша, мұра объектісін тізімге енгізу күрделі кезеңдерден өтеді. Алдымен номинацияны дайындау, кейін сараптамалық комиссиялар тексереді. Қабылдау алдында бірнеше халықаралық келісім мен бағалау іс-шаралары өткізіледі. Бұл үдеріс мұраны әділ танып, оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

13. ЮНЕСКО және жергілікті қоғамдастықтар арасындағы әріптестік

ЮНЕСКО жергілікті халықтың тарихи-мәдени мұраны қорғауда маңызды рөл атқаратынын мойындайды. Олардың дәстүрлері мен ерекшеліктері ескеріліп, қорғау стратегиялары әзірленеді. Қоғамдастық пен үкімет арасындағы ынтымақтастық экотуризм сияқты жобаларды іске асыруға жол ашады, бұл тарихи орындарды насихаттап, олардың сақталуына ықпал етеді.

14. Легендарлы қалпына келтіру жобаларының тарихы

Мұра нысандарын қалпына келтіру жұмыстары бірнеше кезеңде жүзеге асқан. Мысалы, XX ғасырдың ортасында Венециядағы тарихи ғимараттар құрылымы қалпына келтірілді. Кейін Пальмира мен Бамияндағы ескерткіштер кешенді түрде реставрацияланды. Бұл жобалар мұраның маңыздылығын арттырып, әлемдік мәдени ескерткіштерді сақтауда үлгі болды.

15. Цифрлық технологиялар арқылы мұраны сақтау

Қазіргі заманда цифрлық технологиялар тарихи-мәдени мұраны сақтаудың тиімді құралдарына айналды. 3D-сканерлеу және виртуалды шынайылық технологиялары мұраны деректер базасында сақтап қана қоймай, оны кеңінен таныту мен зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл цифрлық әдістер мұраны сенімді қорғау мен келешек ұрпаққа жеткізуге жаңа жол ашады.

16. Жастардың тарихи-мәдени мұраны сақтауындағы мәні

Мәдениетіміздің құндылықтарын сақтап, оны жас ұрпаққа жеткізу әр азаматтың азаматтық борышы. Бұл үрдісте жастардың рөлі аса маңызға ие. ЮНЕСКО ұйымдастыратын жаһандық жастар форумдары арқылы мәдени мұраты қорғауда жаңа идеялар мен тәжірибелердің алмасуы жедел дамып келеді. Мұндай форумдар жастарды белсенділікке ынталандырып, шығармашылық көзқарастарын дамытуға жол ашады.

Қазақстандағы оқушылар мен студенттер арасында құрылған мәдени мұраны зерттеу клубтары да өзекті болып отыр. Олар ақпараттық технологиялар мен медиа құралдарын қолдана отырып, тарихи-мәдени ескерткіштерді зерттеп, насихаттауда. Бұл бағыттағы жұмыстар ювеналды зерттеулер мен инновациялық тәсілдерді біріктіріп отырады.

Сондай-ақ, мектептер мен жоғары оқу орындарында волонтерлік науқандар ұйымдастырылып, жастардың мәдени іс-шараларға қатысуы артты. Бұл әрекеттер жастарды қоғам өміріне белсенді жұмылдырып, мәдениет саласындағы тәжірибелерін байытады және әдетте патриоттық сезімді күшейтеді. Осылайша, жас ұрпақ ұлттық және жаһандық мәдени мұраны сақтаудағы басты катализаторға айналады.

17. 2022 жылғы қаржыландыру құрылымы

2022 жылы ЮНЕСКО бюджетіндегі қаржы көлемінің негізгі бөлігі мәдени және тарихи мұра объектілерінің мониторингі мен қалпына келтіру жұмыстарына бағытталды. Бұл шешім этносаралық түсіністік пен тарихи сабақтастықты қамтамасыз етуге арналған маңызды қадам болып табылады.

Қаржының басым бөлігі қорғаныс пен қалпына келтіру жұмыстарында пайдаланылып, сонымен қатар білім беру жобаларына да уақтылы қолдау көрсетіледі. Мысалы, мұра ескерткіштері туралы білімді жүйелі түрде насихаттау шаралары қаржыландырылады, бұл жастар арасында мәдени маңызды ақпараттың таралуына септігін тигізеді.

ЮНЕСКО ресми деректері бойынша, қаржыландырудың құрылымдық жүйесі мұралардың сақталуын қамтамасыз етуде тамаша үлгі болып табылады. Бұл жүйелік тәсіл мәдени объектілердің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етіп, жергілікті және халықаралық мамандардың ынтымақтастығын дамытуға мүмкіндіктер ашады.

18. Келешек сын-қатерлер мен даму мүмкіндіктері

Климаттың тез өзгеруі әлемдегі тарихи-мәдени мұра нысандарына жаңа қатерлер әкелуде. Бұл құбылыс мұраны қорғау стратегияларын қайта қарастырып, ғылыми зерттеулер мен инновациялық тәсілдерді қолдануды талап етеді.

Цифрлық тарихи мұра ұғымының дамуы кеңіне береді, бұл виртуалды сақтауды және кеңірек қоғамға қолжетімділікті қамтиды. Мысал ретінде мемлекеттің және халықаралық ұйымдардың цифрландыру жобаларын атап өтуге болады, бұл әсіресе пандемия кезінде мәдени құндылықтарды кеңінен танытуға мүмкіндік берді.

Жасанды интеллекттің мұраны бақылау мен консервация саласындағы қолданылуы – инновациялық мүмкіндіктердің бірі. Бұл технологиялар нысандардың жағдайын нақты уақытта бақылап, деректерді талдауға ықпал етеді, алайда заңнамалық және этикалық мәселелер де өзекті болып қала бермек.

Ғылым мен технологияның қарқынды дамуы мұраны сақтау жүйелерінің тиімділігін арттырып, халықаралық ынтымақтастықтың нығаюына мүмкіндік береді. Бұл серіктестік мәдениеттер арасындағы түсіністік пен бейбітшілік орнатудың негізі саналады.

19. Қазақстан мен ЮНЕСКО арасындағы серіктестік тарихы

Қазақстан мен ЮНЕСКО арасындағы серіктестік ұзақ және жемісті тарихқа ие. Тәуелсіздік алған 1991 жылдан бастап, еліміз халықаралық ұйымның мәдени мұраны сақтау бағытындағы жобаларына белсенді қатысып келеді.

2000-шы жылдардың басынан бастап Қазақстанның бірнеше тарихи орындары ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді, бұл елдің мәдени өмірінің жаһандық деңгейге шығуына серпін берді. Мәселен, Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі және Алматыдағы Ұйғыр мұралары елдің мәдени кодын әлемге танытқан құндылықтар қатарында.

Соңғы жылдары мемлекет пен ЮНЕСКО арасында білім беру, технологиялар және инновациялар бағытында да ынтымақтастық кеңейіп келеді. Бұл қарым-қатынас жастарға арналған бағдарламаларды, ғылыми-зерттеу жобаларын жүзеге асыруға жағдай жасайды. Осындай бай тарихи және мәдени байланыстар қоғамымыздың дамуына айтарлықтай үлес қосып отыр.

20. Мәдени мұраны сақтау — ұрпаққа аманат

Мәдени мұраны сақтау — қазіргі ұрпақ үшін ұлы міндет әрі келешекке аманаттау. ЮНЕСКО адамзаттың тарихи және мәдени мұрасын сақтап, оның білім мен құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге зор мән береді. Бұл міндет жаһандық ынтымақтастықтың іргетасы болып табылады, әрі инновациялық технологиялар мен ғылыми зерттеулердің дамуымен қатар жүріп, мәдени қоғамдастықтың келешегін айқындайды.

Осымен бірге, мұндай ынтымақтастық қоғамдық сананы терең түсіністік пен құрметке шақырып, әлемдік деңгейдегі бейбітшілік пен тұрақтылыққа ықпал етеді. Мәдени мұраны сақтау – бұл тек өткенді құрметтеу ғана емес, сонымен бірге болашақ ұрпаққа өмірлік маңызды құндылықтарды алып өту жолы.

Дереккөздер

Куликов, В.М. Всемирное наследие ЮНЕСКО: История и современность. — М., 2018.

Петрова, Е.С. Международное сотрудничество в области сохранения культурного наследия. — СПб., 2020.

Назарбаев, А.Б. Культурное наследие Казахстана и его мировое значение. — Алматы, 2021.

UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention, 2023.

Федорова, И.В. Цифровые методы сохранения культурного наследия. // Культурология, №4, 2022.

ЮНЕСКО. Всемирное наследие: стратегия сохранения и финансирование. Париж, 2022.

История сотрудничества Казахстана с ЮНЕСКО. Министерство культуры и спорта РК, 2023.

Климатические вызовы и цифровизация в сфере сохранения культуры. Международный журнал культурного наследия, 2023.

Қазақстандағы жастардың мәдени жұмыстардағы ролі. Қазақстан Республикасы Білім министрлігі, 2022.