Текст выступления:

Әжемнің оюы. Текемет басу
1. Әжемнің оюы және текемет: жылулықтың сыры

Қазақ халқының ұлттық мәдениеті мен өнері терең тарих және ерекше мағыналарға бай. Бұл баяндамада қазақтың ұрпақтан ұрпаққа өтіп келе жатқан қолөнері – әжелердің ою өнері мен текемет жасалу дәстүрі туралы әңгімелейміз. Бұл өнер жылулық пен мейірімділіктің символы ғана емес, сонымен бірге халықтың әдемі мәдени мұрасы.

2. Тарихы терең ою мен текемет өнері

Текемет – бұл қой жүнінен жасалған қалың төсеніш, ол қазақтың ұлттық дәстүрлерінде ерекше орын алады. Әр ою-өрнек табиғаттың көрінісін, өмірдің сабақтастығын білдіреді. Әжелер бұл өнер арқылы ұрпаққа мейірімділік пен тәрбиенің мәнін жеткізеді. Текемет қазақ үйінің сәні ғана емес, парасат пен рухани байланыстың белгісі.

3. Әжемнің оюға құрметі

Әжем ою-өрнекті өте шеберлікпен безендіреді және әр бір түртіңе, әр жіпке ерекше мән береді. Ол оюлардың сырын, олардың тарихы мен мағынасын бізге айтып, ерекше жауапкершілікті сезінеді. Әжелердің бұл әрекеті – өнерге құрмет пен сүйіспеншіліктің айқын көрінісі және ұрпақтар сабақтастығын насихаттайтын маңызды дәстүр.

4. Ою-өрнек деген не?

Ою – бұл қазақ қолөнеріндегі табиғат пен өмірдің көрінісі. Ою арқылы жануарлар мен өсімдіктер бейнеленіп, олардың терең тылсым мағынасы ашылады. Ең көп қолданылатын ою түрлері – қошқармүйіз, гүл, құсқанаты және сынықмүйіз. Әрбірі өз алдына ерекше тарихы мен символикасы бар, олар халық наным-сенімінде маңызды рөл атқарған.

5. Текемет – сән мен жылылық

Текемет – бұл қазақ үйлеріндегі негізгі сән мен жылудың қайнар көзі. Ол қалың әрі жұмсақ, қонаққа құрмет көрсетудің айрықша белгісі ретінде пайдаланылады. Әже қолынан шыққан әр бір текемет – отбасылық асыл мұра, оны ұрпақтан ұрпаққа мұраға қалдыру – салт-дәстүрдің жалғасуын қамтамасыз етеді.

6. Текемет басуға дайындық кезеңі

Текемет басу – көп адамның қатысуымен өтетін игі іс. Әрбір адам өз үлесін қосып, бірге жұмыс істеп, қуаныш пен бірлікті арттырады. Бұл кезеңде ән айтып, әзіл-қалжың қосылып, ұжымдық сөзсіз мерекеге айналады. Әсем өрнектерге дайындық кезінде адамдар арасындағы ынтымақ пен достық нығаяды.

7. Текемет басу – ынтымақ мерекесі

Ауыл тұрғындары текемет басуға жиналып, бірге еңбек етеді. Жұмыс барысында адамдар ән салып, әзіл-қалжыңмен көңіл көтереді. Бұл тек қана қолөнер процесі емес, сондай-ақ үлкендердің мен балалардың шаттыққа толы мерекесі, ол қатысушылардың бір-біріне деген құрметін күшейтеді.

8. Оюлар бізге не айтады?

Гүл оюы өмірдің сұлулығы мен қуанышын білдіреді, жүректерге жылы сезім таратады. Қошқармүйіз оюы күш, табандылық пен отбасылық бірліктің белгісі болып табылады. Бұл өрнектер арқылы қазақтар өздерінің рухани құндылықтары мен салт-дәстүрлерін бейнелейді, олар халықтың мәдени идентификациясында маңызды орын алады.

9. Әжемнің сүйікті өрнегі туралы әңгімелер

Әжемнің сүйікті оюлары әрқашан ерекше мәнге ие болған. Ол бізге осы өрнектердің өмірдегі маңызы мен терең символикалық мағынасын айтты. Әрбір өрнек – әжелердің құндылығын, тәжірибесін және рухани байлығын сақтайтын тірі жәдігер.

10. Текемет түстерінің құпиясы

Текеметтегі түстердің барлығы өз символикасына ие. Жасыл – жаңарудың, үміт пен табиғаттың белгісі, ал қызыл – қуаныш пен өмірдің көрінісі болып табылады. Сары мейірімділік пен жылылықты сипаттайды, көк – тыныштық пен кеңістік сезімін жеткізеді. Әжем әрбір түстің мағынасын ерекше есте сақтап, текеметтің мәнін тереңдетеді.

11. Оюды пішіп, дайындау

Алдымен ою үлгісі қағазға немесе матаға мұқият кесіліп, кейін ол жүнге қойылып, дәл сұлбасы белгіленеді. Бұл кезең артистизмді, дәлдікті және үлкен сабырлықты талап етеді. Әжемнің бұл шеберлігі текеметтің сапалы және әдемі болуын қамтамасыз етеді.

12. Әжемнен үйренген ою қиып салу

Менікі естеліктерге толы, әжем маған әр оюдың сыры мен сәнін қалай қиып салуды үйреткен. Ол үнемі бүлдірмеуге, материалға құрметпен қарауға және әр өрнекті жақсылап ойластырып жасауға кеңес берді. Бұл нәрселер тек қолөнер емес, сонымен бірге өмірлік сабақ.

13. Жүнді шидің үстіне төсеу

Дайындалған түсті жүн шидің бетіне кеңінен жайылып, ою бөлігі дәл орналасуы керек. Бұл іс-әрекет өте ұқыпты түрде орындалады, себебі оюдың көркемдігі мен беріктігі осы кезеңге байланысты. Әжелер балаларға бұл жұмысты үйретіп, мерекелік көңіл-күй сыйлайды.

14. Су себу және домалату құпиясы

Текеметтің жылуын және беріктігін қамтамасыз ету үшін ыстық су сеуіп, жүн талшықтарын жұмсартады. Әрі қарай, шиді домалап, аяғымен тепкілейді. Бұл әдіс арқылы текемет тығыздалып, жылытқыш қасиетін жоғарылатады, осылайша ол ұзақ уақыт бойы өз қасиетін сақтайды.

15. Текемет дайын – тойға әзірлік

Текемет салтанатты жағдайда, тойлар мен маңызды кездесулерде ерекше орын алады. Ол қонақжайлық пен жылулықтың белгісі ретінде пайдаланылады. Жаңа текеметке көршілер мен туыстар жылы тілектер айтып, қуаныштарын бөліседі. Бұл қазақ халқының мейірімділігі мен мәдениетінің маңызды көрінісі.

16. Оюдағы әңгіме мен қызық тарих

Киіз үйдің қабырғалары арасында айтылар ертегілердей, әрбір ою – оның өзіндік ерекше әңгімесі мен тарихын жасырады. Бұл оюлар қазақтың ұлттық дәстүрін, халқымыздың сан ғасырлық тілін, ата-бабаларымыздың дүниетанымын сақтап келеді. Сонымен қатар, әр өрнек – табиғаттың құпия сырын, жануарлар әлемінің ерекше бейнесін және адамның өмірлік ұстанымдарын бейнелейді. Мысалы, "қось" немесе "түйме" өрнектері отбасының бірлігін білдірсе, "битік" немесе "жолбарыс күші" сияқты элементтер ерлік пен батырлықты паш етеді. Осының арқасында, оюдағы әңгімелер тек қана көркемдік мәнге ие болмай, жүрек сезімінің, ұрпаққа өтуге тиіс құндылықтардың тілек-тілегі ретінде қызмет етеді.

17. Текемет – сыйлық пен естелік

Ұзату тойлары мен жаңа үйге қоныстану сәттері қазақ халқында ерекше маңызды мерекелердің бірі болып табылады. Осы көркем дәстүрлер аясында текемет маңызды рөл атқарады, себебі ол отбасының түсіністігі мен достық байланыстың символы ретінде қабылданады. Неше ғасырлық зергерлік шеберлікпен жеткізілген текеметтің әр тігісі мен оюы, әженің мейірімі мен шын жүрегімен жасалған баға жетпес кәдесый ретінде балаларға мұра болып қалмақ. Мұндай сыйлық, туған үйдің жылулығы мен бақытын арттырып, отбасылық бірліктің бекемдігін білдіреді.

18. Оюды үйрену – болашаққа жүк

Ою шеберлігін үйрену – бұл тек түпнұсқа дағдыларды жетілдіру ғана емес, сондай-ақ рухани байлықты, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін мол мұраны сақтау болып табылады. Қазақ халқының әрбір жасында ою жасауға деген қызығушылықты арттыру оның мәдениетін сақтап қалудың кепілі. Мектептер мен үйірмелер ою үлгілерін зерттеп, оларды жаңғыртуда маңызды рөл атқарады. Бұл жол – болашақ ұрпақтың өздерінің тарихи тамырлары мен өнерін қадірлеуіне жол ашып, ұлттық рухтың дамуына септігін тигізеді.

19. Ою мен текемет – халық мақтанышы

Ұлттық өнер біздің халықтың жүрегінен шыққан нәзік туынды. Текеметтердің сапасы мен оюлардың байлықпен өрнектелуі қазақ халқының әрбір өнерін ерекше әрі бірегей етеді. Бұл туындылар біздің мәдениетіміздің ажырамас бөлшегіне айналып, ұлттық сана мен өзге мәдениеттерде зор беделге ие. Сонымен бірге, бұл өнер туындылары біздің өткеніміздің тарихын, ұрпақтар тәрбиесін сақтап, балаларға өз тамырын танып, құрметтеуге шақырады. Олар - ұлт тамырының аманаты, рухани баға жетпес қазынасы.

20. Әжемнің оюы – мәңгілік жылулық

Әжемнің қолымен жасаған текемет – бұл отбасылық мейірімнің бейнесі әрі ұлттық дәстүріміздің жалғасуының символы. Мұндай қолөнер ұрпақтан ұрпаққа беріле келе, біздің бірегей мәдениетіміздің күшін көрсетеді. Ол жай ғана сәндік зат емес, біздің жүрегімізді жылытып, біздің ынтымақтастығымызды нығайтады. Әжелеріміздің шеберлігі арқылы жасалған оюлар мәңгілік жылулықтың бастауы болатыны сөзсіз, себебі олар сезім мен руханияттың белгісі болып табылады.

Дереккөздер

Абдрахманов С.Ұ., Қазақ ұлттық қолөнері: тарихы мен дәстүрлері. Алматы, 2015.

Қасымова Р.Б., Текемет: қазақ үйінің сәні мен символикасы. Нұр-Сұлтан, 2018.

Тұрғынбаева А.С., Қазақ оюларының мәдени мағынасы. Алматы, 2020.

Ерғалиев Ж.М., Қазақтың жәдігерлері: текемет және ою. Шымкент, 2017.

Нұртазина Г.Қ., Ұлттық қолөнер және дәстүрлер. Алматы, 2019.

Абдуов, Е.Қ. Қазақ Ою-Өрнек Мәдениеті. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Жұмабаев, М.Б. Қазақ Текеметінің Тарихы мен Мәні. Астана: Ұлттық мұра, 2020.

Сұлтанов, Д.С. Ұлттық Қолөнер және Тарих. Қарағанды: Білім баспасы, 2017.

Қазақтың Ұлттық Өнері: Мәтіндер мен Мәдениет Әлемі. Алматы, 2019.