Текст выступления:

Көне көлік түрлері. Арба жасау
1. Көне көлік түрлері мен арба туралы қызықты кіріспе

Арба – қазақ даласының ежелгі және ерекше көліктерінің бірі. Ұлы көшпен жүріп, даланың кең байтағына тән осынау көлік түрі халықтың күнделікті тіршілігі мен шаруашылығында зор маңызға ие болды. Бұл кіріспеде арбаның қазақ даласындағы орны мен мәні жайлы қызықты сырларды ашу көзделеді.

2. Ертеден келе жатқан көлік құралы

Адамзат тарихында ауыр заттарды алысқа жеткізу қажеттілігінен көлік құралдары пайда болды. Қазақ даласында арба ғасырлар бойы өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қолданылып, оның ауыл шаруашылығындағы қызметі ерекше болды. Бұл көлік жануарлардың күшімен жүріп, мал шаруашылығында өнім жеткізу, жүк тасу сияқты маңызды міндеттерді орындады.

3. Алғашқы арбалардың пайда болуы

Ежелгі заманғы арбалар қарапайым әрі берік құрылымымен ерекшеленген. Олар негізінен ағаштан көркемделмей жасалса да, оның қарапайымдылығы мен функционалдығы қазақ даласының талаптарына сай болды. Алғашқы арбалар көбіне шөп, астық және тағы басқа ауылшаруашылық өнімдерін тасымалдауға арналды, әрі олар жылқы немесе басқа да шабандоз жануарлардың тарту күшімен қозғалды.

4. Арбаның негізгі құрылымдық бөліктері

Арбаның ең басты бөлігі — кебеже, яғни отыратын орны, ол ыңғайлы әрі жайлы тұруы үшін арнайы пішінделген. Бұл жер адам мен жүкке қызмет етеді, оның жоғары сапасы қозғалыс кезінде жағдайды жеңілдетеді.

Екінші маңызды бөлік — ось пен екі доңғалақ. Олар арбаның қозғалысының иірімділігін және тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Жегі бөлімі жануарды басқаруға көмектеседі, бұл көшпелі өмірдің талаптарына сай пысықталған құрал.

5. Арба жасауға қажетті материалдар

Біріншіден, арбаның негізін құрайтын қайың, емен, терек сияқты ағаштар ерекше бағаланды. Олардың берік әрі жеңіл болуы маңызды, ал қосымша өңдеу арқылы ағаштың тозуға төзімділігі арттырылды.

Екіншіден, арбаның бөлшектерін біріктіру үшін шеге мен табиғи желім қолданылды. Сонымен қатар, түйісетін бөліктерде жүн мен былғары сияқты табиғи материалдар жақсы жиі пайдаланды, олар арбаның беріктігін арттырып, сынықтарды азайтты.

6. Арбаның түрлері мен қолданылу салалары

Арбалар әртүрлі мақсаттарға жарамды болған: азық-түлік, тұрмысқа қажетті заттар, мал азығын тасу үшін арнайы түрлері жасалды. Кейбір арбалар жеңіл әрі жылдам жүруге арналған болса, басқалары жүк көтерімді әрі ауыр жүктерді тасымалдауға бейімделген.

Ауыл шаруашылығында арбаның қолданылуы кеңейіп, кейде ол мерекелік шараларда да сәндік және символдық құралға айналды, ұлттық өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.

7. Арбаның ою-өрнегі мен эстетикасы

Арбаның ағаш беті қазақтың бай ұлттық ою-өрнектерімен безендірілді, бұл оған ерекше көркемдік пен рухани мән берді. Ұлттық шеберлердің қолынан шыққан осы өрнектер мәдени мұраны көрсетеді және арбаның даралығын арттырады.

Мерекелерде оюланған арба сәндік зат ретінде қойылып, әділеттілік пен ұлттық бірегейлікті насихаттады. Бұл түптелген дәстүрлер ұлттық мәдениеттің символына айналды.

8. Ауыл өміріндегі арбаның маңызы

Арба ауыл шаруашылығының маңызды көлігі болды. Біріншіден, ол зат тасуға, өнімдер жинауға және мал бағуға өте ыңғайлы болды. Көктем мен күз мезгілінде оның қажеттілігі өте жоғары болды, өйткені сол кезде егін мен жайылым жұмыстары қызды.

Екіншіден, балалар да арбаға қатысып, үлкендерге көмек көрсетті. Бұл ауылдың мәдени және тұрмыстық өміріне белсенді қосылу тәсілі болды. Сонымен қатар, шатырлы жерлерде арбаның төзімділігі мен сенімділігі маңызға ие болды.

9. Арба ауыл тойлары мен дәстүрлері

Арба ауыл тойлары мен мәдени салттарда ерекше орын алды. Ол кейбір мерекелік шерулерде сәндік көлік ретінде қолданылды, мұнда оның ұлттық мәні айқын көрінетін.

Сонымен қатар, арба арқылы ауыл тұрғындары бір-бірімен байланысып, шығармашылық талпыныстарын көрсетті. Бұл дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қазақ халқының рухани байлығын айшықтады.

10. Арба шеберлері мен олардың рөлі

Арбаны жасайтын шеберлерге арбакесер немесе шебер деп аталды. Олар арба жасаудың нақты дәстүрін ұстанып, күрделі техника мен нәзік шеберлікті игерді, бұл кәсіп көп жағдайда отбасы арқылы беріліп отырды.

Осы шеберлер ауылдағы беделді топқа қосылды, олардың өндірістік және рухани мұрасы қоғамдағы ұлттық мәдениетті сақтауда басты рөл атқарды.

11. Арба жасау барысы

Арба жасаудың алғашқы қадамы ретінде ағаштың табиғи жағдайда мұқият кептірілуі қамтамасыз етілді. Бұл оның беріктігі мен ұзаққа жарамдылығын қамтамасыз етті. Әрбір бөлшек нақтылы өлшеніп, өзіне лайықты өңдеуден өтті.

Келесі кезеңде бөлшектер шегелер мен табиғи желім көмегімен біріктірілді. Дайын арбаға қазақтың бай ұлттық ою-өрнектері салынып, күнге кептірілді, бұл оның көркемдігі мен мәдени құндылығын арттырды.

12. Доңғалақтың құпиясы

Арбаның жүректік бөлігінің бірі — доңғалақ. Ол қатты әрі берік ағаштан жасалып, арнайы өңдеу арқылы тегістелді, бұл доңғалақтың айналуын жеңілдетті.

Жақсы жасалған доңғалақ арбаның ауыл жолдарында ұзақ жылдар қатесіз және сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Бұл оның төзімділігін арттырып, көшпелі өмірдің ауыр жолдарын жеңуді жеңілдетті.

13. Қазақ даласында арбаның қызметі

Қазақ даласында арба ауыл тұрғындарының күнделікті шаруашылығына негіз болды. Ол азық-түлік тасымалында және мал азығын жеткізуде қолданылды, малшылар үшін сенімді көлік құралы ретінде танылды.

Сонымен қатар, арбаның көмегімен ауыл байланыстары нығайды. Халық сенімді әрі тиімді көлік деп бағалап, оны мерекелік, күнделікті және өндірістік мақсатта пайдаланды.

14. Арба және балалардың қуанышы

Балалар арбамен ойнағанды, оның үстінде серуендеуді ерекше жақсы көретін. Олар ауылдың кең ауласында достарымен бірге жарысып, көңіл көтерді, арбаны өздерінің ойыншығына айналдырды.

Арба балалық қуаныштың қайнар көзі болды, сондықтан да ол балалардың ара-жігін нығайтып, ауыл тіршілігіне деген қызығушылықты арттырды. Бұл олардың үйлесімді тәрбиеленуіндегі маңызды құралы болды.

15. Аңыздар мен ертегілердегі арба

Арба қазақ ертегілерінде және аңыздарында да маңызды символ болды. Ол кейде батырлық пен ерліктің, сонымен бірге өмір мен өткіншіліктің көрінісі ретінде суреттелетін.

Мысалы, кейбір халықтық әңгімелерде арба ерекше күш-қуат пен даналықтың символы ретінде көрініс тауып, халықтың рухани мұрасына үлкен үлес қосты.

16. Қазіргі замандағы арбаның көрінісі

Қазіргі таңда арба этноауылдар мен мұражайларда жиі көрініс табады. Бұл көлік түрі ұлттық мәдениетті танытуда маңызды орын алады. Ауылдық салт-дәстүрлерді сүйетін қауым арасында арбаның мәні ерекше сақталған. Сонымен бірге, арбалар ауыл шаруашылығы мен көлік тарихының көрнекті символы ретінде бағаланады. Олардың кейбіреулері тарихи фестивальдер мен парадтарда сәндік мақсатта қолданылады, бұл ұрпақтардың өткенмен байланысын нығайтады.

Арбаның тарихы мен құрылысы туралы білім мектептерде ерекше орын алады. Балабақшадан бастап арнайы пәндерде оқушыларға арбаның шығу тарихы, оның құрамына кіретін бөліктер және жасалуы туралы түсініктер беріледі. Мерекелік шараларда арбаның сәндік рөлі айқын байқалады, ол балалар мен ересектерге ұлттық мұраны тануға қызығушылық тудырады.

17. Арба жасайтын құралдар мен жабдықтар

Арба жасау – қолөнердің шеберлік талпынысы. Бұл процесте ұстара, ағаш балта және кескіштер негізгі құрал болып табылады. Олар ағаш материалына қажетті пішінді беруге мүмкіндік береді, әрі әрбір бөлшекті дәл әрі сақтықпен өңдеуге көмектеседі. Әр құрал шебердің қолында тарихтың бейнесін жасап шығарады.

Шегелерді қағатын ілмек пен ұсақ оюларға арналған арнайы пышақтар да маңызды рөл атқарады. Бұл құралдар декоративті элементтер құруға, сондай-ақ қол еңбегін дамытуға бағытталған. Ерекше техника арқылы балалардың моторикасы мен шығармашылық қабілеттері дамиды, ол оларға дәстүрлі өнерді ұғынуға итермелейді.

18. Арба өнерін сақтау және дамыту

Бүгінгі таңда арба жасау өнерін сақтау мен дамыту маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Ұлттық мәдени мұра ретінде арба көптеген жобалар мен фестивальдерде көрсетіледі. Мысалы, қолөнершілердің шеберханаларында балалар мен ересектер арба жасау шеберлігін үйренеді. Бұл өз кезегінде дәстүрлі технологияларды жаңғыртуға және жаңа буынға жеткізуге септігін тигізеді.

Оған қоса, өңірлік мұражайлар мен этноауылдарда арба мен оған қатысты құралдар және олардың тарихы туралы кең ауқымды экспозициялар ұйымдастырылады. Бұл шаралар мәдениетке деген қызығушылықты арттырады және ұрпақтар арасында ұлттық рухты қалыптастыруға ықпал етеді.

19. Арба жасау балалардың шығармашылығында

Үшінші сынып оқушылары үшін арба макеттерін жасаудың шығармашылық мәні зор. Қағаздан және ағаштан жасалған осындай жобалар қолдардың икемділігін жақсартады және балалардың өз қолдарымен белгілі бір нәрсе жасаудың қуанышын сезінулері үшін тамаша мүмкіндік жасайды. Бұл сабақтар шығармашылық ойлауды дамытып, балаларды ұлттық мәдениетпен таныстырады.

Арба жасау кезінде балалар топ болып жұмыс істеуді үйренеді. Олар бір-бірімен идеяларымен бөлісіп, тапсырмаларды бірге шешеді, бұл олардың өзара қарым-қатынасынан жаңа дағдылардың қалыптасуына ықпал етеді. Ұжымдық еңбек балаларға ынтымақтастық пен жауапкершілік сезімін дарытады.

20. Арба – ұлттық тарихтың айнасы

Арба қазақ мәдениеті мен тұрмыс салтының маңызды белгісі ретінде ерекшеленеді. Оның құрастыруы ұрпақтарға ұлттық дәстүрлерді түсінуді жеңілдетіп, біздің мәдени мұраны сақтау жолындағы үлкен рөл атқарады. Арба арқылы балалар тарих пен өнер әлеміне тереңірек ене отырып, өздерінің тамырларымен байланысын нығайтады, бұл өз кезегінде ұлттық сананың дамуына септігін тигізеді.

Дереккөздер

Бекжанова, М. «Қазақтың көне көліктері» Алматы, 2015.

Қарабеков, Р. «Арбаның тарихы мен құрылысы». Астана: Ұлттық университет баспасы, 2018.

Тұрғанқұлова, Ә. «Қазақтың ұлттық ою-өрнектері». Алматы, 2017.

Сәрсенбаев, Ж. «Көшпелі халықтың мәдениеті». Шымкент, 2016.

Бекмырзаев К.А. Қазақтың ұлттық қолөнері. Алматы, 2017.

Серікбаев А.Б. Түркі халықтарының көлік құралдары тарихы. Астана, 2019.

Омаров Т.Ж. Қазақстанның этноауылдары және мәдени мұрасы. Шымкент, 2021.

Қуанышбаев Н.С. Ұлттық қолөнерді дамыту жолдары. Қарағанды, 2018.