Текст выступления:

Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі. Ши тоқу
1. Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі және ши тоқудың орны

Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысы – даланың кең тынысы мен елдің рухани байлығының айнасы. Осы салт-дәстүрлердің арасында ши тоқу өнері ерекше орын алады. Бүгін қазақтың ұлы мәдени мұрасын, яғни тұрмыс тіршілігін және оның маңызды бөлігі – ши тоқудың мәнін жан-жақты қарастырамыз.

2. Қазақтың өмір салтына жалпы шолу

Көшпелі халық болғандықтан, қазақтар табиғатпен үйлесімді өмір сүруді ұстанды. Олардың өмір салты мал шаруашылығына, киіз үйге, ұлттық киімге, тағамдарға негізделді. Қолөнер – сол тұрмыстың ажырамас бөлшегі, ол отбасы ішінде жасалып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды.

3. Киіз үй – дала халықтарының сенімді баспанасы

Киіз үй – қазақтың күнделікті өміріндегі ең маңызды баспана. Оның жеңіл әрі жылдам жинап-қуып алу қасиеті көшпелі өмірге толық сай келеді. Киіз үйдің қаңқасы уық пен керегенің ерекше үйлесімі, ал сыртқы киіз қаптамасы қатты суық пен желден қорғап, жылуды сақтайтын материал ретінде танымал.

4. Қазақтың ұлттық киімдері

Дәстүрлі қазақ киімдері — шапан, тақия, камзол — негізінен жүн мен былғарыдан тігілді. Олардың ою-өрнектері мен таңдалған түстері ұлттық ерекшелікті көрсетеді. Үйлену салтында киілетін сәукеле — ерекше бас киім, ол қазақтың салт-дәстүріндегі маңызды символдардың бірі болып табылады.

5. Мал шаруашылығы – қазақ халқының күнкөрісі
Қазақ мал шаруашылығының негізі – жылқы, түйе, қой және сиыр. Бұл малдар отбасымен күнделікті өмірде қажетті ет, сүт өнімдерін береді.
Малдан алынатын өнімдер киім-кешек, құрал-жабдық жасауға қолданылады, бұл қазақтың тағамдық және экономикалық дәстүрлерін қалыптастырды.
6. Ағаш пен теріден жасалатын дәстүрлі ыдыс-аяқ

Қазақтардың тұрмысында ағаштан және теріден жасалған ыдыстар кеңінен қолданылған. Мысалы, ағаштан жасалатын шәукелер мен табақтар, теріден жасалған сырмақ пен қолшатыр сияқты заттар. Бұл бұйымдар табиғатпен үндестік пен шаруашылықтың көрінісі ретінде баға жетпес рухани және практикалық мәнге ие болды.

7. Ұлттық тағамдар мен дастархан салты

Қазақ асханасының бауырсақ, ет тағамдары мен қымызы мәдени мұраның басты элементтері. Дастархан әрқашан қонақ үшін арнайы жайылады, бұл қонақжайлықтың белгісі. Жемекті достар мен туыстар арасында бөлісу қоғамдық бірлік пен өзара құрметті көрсетеді.

8. Ши – қазақ тұрмысының маңызды материалы

Ши – ежелден қазақтың тұрмысында кең қолданылған материал. Ол тұрмыстық заттар мен киім-кешек жасауда ерекше орын алады. Ши тоқу өнері қазақтың ұлттық қолөнерінің ажырамас бөлігі болып табылады, және ол ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жетті.

9. Ши тоқу – ұлттық қолөнердің көне дәстүрі

Ши тоқудың тарихы терең, ол қазақтардың күнделікті тұрмысында маңызды болған дәстүрлі өнер. Бұл өнер ерекше шеберлікті қажет етеді. Ши тоқу кезінде әртүрлі түстер мен өсімдік жіптері қолданылады, бұйымдар өзіне тән ерекше өрнекпен айрықшаланады.

10. Ши тоқудың негізгі үдерістері
Ши жинап, оны мұқият тазалап кептіру – өндірістің бірінші кезеңі, бұл бұйымның сапасына тікелей әсер етеді.
Келесі кезеңде ши түрлі түстерге боялып, өрнек бойынша тоқылады. Дайын бұйымдар тұрмыста төсеніш немесе сәндік элемент ретінде пайдаланылады.
11. Шиден жасалатын бұйым түрлері

Шиден түрлі тұрмыстық және сәндік бұйымдар жасалады. Мысалы, түрлі-түсті киіздер, төсеніштер, бас киімдер мен сөмкелер. Әр бұйымның өз салт-дәстүрі мен мағынасы бар, олар қазақ тұрмысының байлығын және өнердің дамуын көрсетеді.

12. Өрнек пен түстің ұлттық мәні

Ши тоқу бұйымдарындағы ою-өрнектер қазақ халқының табиғатқа деген терең құрметін және өмір философиясын білдіреді. Әр өрнек салт-дәстүр мен рухани құндылықтарды көрсетеді. Түстердің өз мағынасы бар: қызыл – қуаныш пен күштің, көк – тыныштық пен аспанның символы ретінде қабылданады.

13. Ши тоқудың үйретілуі және отбасындағы рөлі

Аналар мен әжелер ши тоқуды қыздарға үйретіп, бұл өнерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Бұл процессте бірлік пен ұқыптылық қалыптасады. Балалар ойын арқылы ши тоқу өнеріне араласып, шығармашылық қырларын дамытады.

14. Ши тоқу арқылы дамитын қабілеттер
Ши тоқу саусақтың ептілігін және моториканы жақсартады, бұл басқа қолөнер салаларына пайдалы. Сонымен қатар, балалардың шыдамдылығы артады.
Ұлттық өнерге деген қызығушылық оянады. Түстерді ажырату және үлгілерді түсіну қабілеттері мектептегі математика мен өнер сабақтарына көмектеседі.
15. Қазіргі замандағы ши тоқу

Қазіргі заманда ши тоқу өнері жаңаша өзгерістерге ұшырап, заманауи дизайнмен үйлесіп келеді. Бұл өнер халықтың ұлттық мәдениетін сақтап, оған жаңа тыныс енгізуге ықпал етеді. Мұндай еңбек қазақтың рухани байлығын жаңғыртудың айқын мысалы.

16. Қызықты мәліметтер мен рекордтар

Қазақстанда ең ұзын ши тоқылған бұйымның ұзындығы 20 метрге жетеді. Бұл ерекше туынды — қазақтың ұлттық қолөнеріндегі үлкен және күрделі еңбек нәтижесі, халқымыздың шеберлігін паш етеді. Сонымен қатар, әр аймақтың ши тоқу мәнері мен тәсілдері әр түрлі, кейбір жерлерде киіз үйлердің ішін толықтай ши материалымен қаптау дәстүрі сақталып келеді. Бұл ерекшелік ұлттық тұрмыстың шығармашылық бағыттарының кеңдігін көрсетеді.

17. Ши тоқуда қолданылатын негізгі құралдар

Ши тоқу өнері ерекше құралдардың көмегімен жасалады. Мысалы, арнайы қылыштар мен пышақтар арқылы ши материалдары қажетті пішінге келтіріледі. Сонымен қатар, шеберлер қолдарын ұқыптылықпен қолданады, бұл еңбек нәзіктігі мен дәлдігін талап етеді. Әр бір құрал осы өнердің күрделі процесінің маңызды бөлігі болып табылады.

18. Отбасындағы бірлік пен ши тоқу

Бірінші кезекте, ши тоқу отбасы мүшелерін біріктіретін орта. Әр бала мен үлкендер бірге еңбек етіп, ынтымақтастық пен бірлік сезімін күшейтеді. Екіншіден, бұл процесс балаларға тәртіптілік пен шыдамдылық ішкі дүниесін қалыптастыруға көмектеседі, олар болашақта пайдалы міндеттерді орындауға дайын болады. Осылайша, ши тоқу отбасы және тұлға дамуының маңызды құралы болып табылады.

19. Ши тоқу – ұлттық мұрамыздың бөлінбес бөлігі

Ата-бабалардан қалған бұл өнер қазақ халқының мәдениеті мен тұрмыс дәстүрін жандандырады. Ши тоқу ұлттық сананы сақтап, оны жас ұрпаққа жеткізудің тамаша тәсілі. Қазіргі мектептерде осы шеберлік үйретіле бастады, бұл балаларға өз елінің мәдени байлығын танып-білуге мүмкіндік береді. Осылайша, ұлттық өнер мектептерде ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын құндылыққа айналуда.

20. Ұлттық өнер мен еңбек – елдің байлығы

Қазақ халқының тұрмыстық дәстүрлері мен ши тоқу өнері ұлттық рухани байлықтың басты қайнар көзі болып саналады. Оны сақтау және дамыту – әрқайсымыздың ортақ міндетіміз. Осы еңбек арқылы халықтың тарихы мен мәдениеті ұрпақтан ұрпаққа аман сақталады, мемлекетіміздің рухы нығая түседі.

Дереккөздер

Арғынбаева, Ш. Қазақтың қолөнер тарихы. Алматы, 2018.

Нұрғалиева, А. Қазақтың ұлттық киімдері мен салт-дəстүрлер. Нұр-Сұлтан, 2020.

Сүлейменов, Б. Көшпелі қазақтар және олардың тұрмысы. Алматы, 2017.

Төлеубаева, Ғ. Ши тоқу өнері: тарихы мен маңызы. Орал, 2019.

Ұлыбаев, Т. Қазақ тарихы: мәдени мұра. Алматы, 2021.

Шаповалов И.И. Национальные ремесла Казахстана. – Алматы, 2017.

Аманов Д.К. Культура и традиции казахского народа. – Нур-Султан, 2019.

Рахимова Г.Т. Художественные ремесла народов Казахстана: учебное пособие. – Алматы, 2021.

Абдрахманова К.Б. Воспитание через национальное искусство в школе. – Алматы, 2020.