Текст выступления:

Музыка өнері. Домбыра жасау
1. Музыка өнерінің қызығы және домбыра жасаудың маңызы

Музыка – қазақ халқының рухани байлығын көрсететін ерекше өнер. Домбыра – сол байлықтың басты символы, оның үні жүректен шығып, жанға жылу береді. Бұл аспап қазақтың кең даласында ғасырлар бойы халқымыздың сүйікті әні мен күйін жеткізіп келеді. Домбыра – тек музыкалық құрал емес, ол халықтың тарихын, дәстүрін, сезімін баяндайтын тірі өнер. Мұны түсіну арқылы адамдар өз мәдениетін тереңірек сезініп, сүйіспеншілікпен қарайды.

2. Музыка мен домбыра: алғашқы таныстық

Музыка адамды қуанышқа бөлейді, жүрегіне үміт ұялатады. Қазақтың домбырасы – халықтың өмір сүру салты мен дүниетанымының айнасы. Ол әр қазақ үйінің төрінде орын алады, достық пен өнердің алтын көпірі болып табылады. Домбыра үні арқылы қуаныш та, қайғы да жеткізіліп, ұлттық рухтың өшпес белгісі саналатын аспапқа айналды.

3. Домбыра тарихы туралы қызықты ақпараттар

Домбыраның тарихы ғасырлармен өлшенеді. Ол көшпелі қазақтардың мәдениеті мен өнеріне терең тамыр жайған. Кейбір деректерге сүйенсек, домбыраның алғашқы түрлері XI-XII ғасырларда пайда болған. Бұл аспаптың ерекшелігі – оның екі ішегі мен ұзын мойны, ол арқылы әсем күй мен жыр жанға жайлылық сыйлайды. Домбыра тарихы – қазақтың ежелгі музыкалық дәстүрлерінің айғағы, ол ұрпақтан ұрпаққа мирас ретінде жетті.

4. Домбыра ерекшелігі жайлы балаларға түсінікті тілмен

Домбыраның екі ішегі мен ұзын мойны бар, ағаштан жасалған шанағы ерекше әдемі. Бұл аспаптың дыбысы жылдам және жұмсақ келеді, адам жүрегін жылытатын қасиетке ие. Домбыра қазақтың батырлығын, қуанышын және достығын білдіретін ерекше белгі. Әркім домбырамен ойнап, өз жүрек үнін білдіре алады. Бұл аспап – қазақтың ұлттық мәдениетінің аса бағалы бөлігі.

5. Домбыраның негізгі бөліктері

Домбыра үш негізгі бөліктен тұрады: шанағы, мойны және құлақтары. Шанағы аспаптың денесі болып, ішінде дыбыс пайда болады. Мойны ұзын және берік, ішектер осында тартылады. Құлақтары – ішектерді бекітіп, дыбыстың қоңырлығын реттейді. Әр бөлшек домбыраның үнін анықтайтын маңызды рөл атқарады.

6. Домбыра жасауға қажетті ағаш түрлері
Қайың – жеңіл және берік ағаш, домбыра шанағы үшін өте қолайлы. Оның дыбысы таза әрі бай болады. 2. Қарағай – жұмсақ әрі әдемі үн беріп, аспапқа жылулық қосады. 3. Үйеңкі – тегіс әрі жылтыр құрылымы домбыраға сән береді. 4. Жаңғақ – мықты ағаш, аспаптың дыбысын жақсартып, ерекше көрініс сыйлайды. Бұл ағаштар домбыраның сапасын анықтайды.
7. Домбыра жасаушы шеберлер туралы

Домбыра шеберлері – халықтың өнерлі қолөнершілері. Олар ағаш таңдап, домбыра жасауға әр қадамды мұқият орындайды. Шеберлердің шеберлігі домбыраның үні мен көркемдігін анықтайды. Ембалы еңбек пен асқан шеберлік арқасында әр домбыра – бірегей туындыға айналады. Қазақта домбыра жасаушы ұрпақтан-ұрпаққа өнерін жеткізеді.

8. Домбыра жасау процесінің бастауы

Ағашты таңдау әрі оны дұрыс дайындау – домбыра жасаудың алғашқы қадамы. Шебер ағашты мұқият сараптап, оны бірнеше ай кептіреді. Бұл кезеңде ағаштың сапасы мен беріктігі тексеріледі. Кейін өлшеу жұмыстары басталады: ағаш арнайы өлшеніп, домбыраға қажетті пішінге келтіріледі. Дәлдік осы жерде маңызды, себебі дұрыс кесілген ағаш домбыраның үні мен сапасына әсер етеді.

9. Домбыраның шанағын жасау кезеңдері

Шанақ арнайы қалыпқа салынып, ағаштың жұқа қабырғалары бір-біріне ұқыпты біріктіріледі. Бұл дыбысты таза әрі күшті шығару үшін қажет. Біріктіру кезінде табиғи желім қолданылады, ол домбыраның беріктігін қамтамасыз етеді. Соңғы сатыда шанақтың сыртқы беті тегістеліп, оған ерекше сәндік қабат жағылады, бұл аспаптың әдемілігін арттырады.

10. Домбыра мойны мен құлақтарын жасау әдісі
Домбыраның мойны аспаптың ұзындығына сәйкес келіп, толық өңделеді. Бұл домбыраны ыңғайлы ұстауға мүмкіндік береді. 2. Құлақтары ішектерді мықтап бекітіп, дыбысты реттеуді қамтамасыз етеді. 3. Әр бөлшек домбыраның дыбыстық қасиетіне тікелей әсер етеді, сондықтан дәл орналастыруы аса маңызды. 4. Барлық бөлшектер дайын болған соң мұқият біріктіріліп, аспаптың сапасы тексеріледі.
11. Домбыра ішектері туралы қызықты мәліметтер

Домбыра ішектерінің материалы да маңызды. Кейде ішек табиғи жануарлардың сіңірінен жасалады, ол өте жоғары дыбыс сапасын береді. Қазіргі заманда металл ішектер де пайдаланылады, олар берік әрі ұзақ қызмет етеді. Ішектердің қалыңдығы мен материалы домбыраның дыбыс ерекшелігіне әсер етеді. Осылайша, домбыра үні әртүрлі әрі ерекше болып шығады.

12. Домбыра сәндеудің мәні мен мағынасы

Домбыраның сырты ұлттық ою-өрнектермен әшекейленеді. Бұл өрнектер қазақ халқының тарихын, мәдениетін суреттейді және аспапқа ерекше көрініс береді. Бояу мен лак аспаптың ұзаққа сақталуына көмектеседі, сонымен қатар, шебердің ізгі ниетін білдіреді. Әр домбыра – өнердің бір бөлшегі, сондықтан әрбір сәндеу жұмысы аса мұқият орындалады.

13. Дайын домбыра жинақталу кезеңі

Домбыраның барлық бөлшектері мұқият біріктіріледі. Құлақтары орнатылып, ішектері дұрыс тартылып, аспаптың дыбысы жан-жақты тексеріледі. Жинақтау аяқталған соң домбыра шеберден иесіне тапсырылады. Аспапқа дұрыс күтім жасау керектігі түсіндіріледі, себебі домбыраның сұлулығы мен ұзақ өмір сүруі дұрыс пайдалану мен күтімге байланысты.

14. Күй өнерінің домбырада көрінісі

Домбыра – қазақтың күй өнерінің басты нышаны. Күйші домбырада халықтың мұң-мұқтажын, сезімін жеткізеді. Ертеде Асан Қайғы, Дәулеткерей сияқты атақты күй шеберлері домбырамен елдің әңгімесін айтқан. Күйдің әрбір үні – халықтың тарихы мен тағдырының айғағы. Домбыра арқылы қазақтың ұлт рухы, мәдениеті жандана түседі.

15. Домбыра және қазақтың ән-жыры
Домбыра – қазақтың халық әндері мен жырларының серігі. Оның үні арқылы халқымыздың дәстүрі мен мәдениеті сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Ән мен күй бір-бірін толықтырып, мұны әр қазақ сезінеді.
Ән мен жырға домбыра әуені қосылады, ол адамдардың қуаныш пен мұңын бірге бөлісуіне мүмкіндік береді. Бұл музыкалық бірлік халық арасында жақындық пен түсіністік орнатады.
16. Домбыра мерекелеріндегі есте қаларлық сәттер

Домбыра – қазақ халқының рухани байлығының қайнар көзі, оның мерекелік сәттері ерекше есте қалады. Мысалы, ұлттық домбыра күнінде ауыл абыройлы аспапшылар өз шеберліктерін көрсетіп, әндер мен күй туындыларын шырқайды. Бұл шара құлашын кеңге жайған ұлттық өнердің дамуына айрықша үлес қосады. Сонымен қатар, домбыра фестивалінде жастар мен үлкендер арасындағы мәдени байланысты нығайтуға бағытталған түрлі байқаулар мен шеберлік сабақтары өткізіледі. Осындай ерекше оқиғалар халықтың жүрегінде мәңгі сақталады, бұл дәстүрді мәңгілік ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің маңызды амалы болып табылады.

17. Балаларға арналған домбыра үйірмелері

Мектептерде домбыра үйренуді балалар ерте жасынан бастайды. Бұл сабақтар тек қана өнерге баулып қана қоймай, сонымен қатар балалардың қоғамдық қарым-қатынас орнатуына үлкен мүмкіндік береді. Домбыра үйірмелерінде балалар көңілді сабақтарға қатысып, жаңа достар табады және топпен жұмыс істеу дағдыларын дамытады. Сонымен қатар, олар сахнада өнер көрсету арқылы өзінің шығармашылық және көркемдік қабілеттерін шыңдайды. Бұл тәжірибе балалардың өз-өзіне деген сенімділігін арттырып, жан-жақты дамуына елеулі септігін тигізеді.

18. Домбыраның халықаралық ұстанымдары

Домбыраның тек Қазақстанда ғана емес, одан тыс жерде де кеңінен танылып, құрметтеліп келе жатқаны шындық. Мысалы, Халықаралық домбыра күні аясында көптеген елдерде қазақ музыкасының элементтері енгізіліп, шеберлік сабақтары өткізіледі. Бұл аспаптың үнін әлемдік сахналарда есту – қазақ мәдениетінің халықаралық деңгейде танылуының айқын белгісі. Сондай-ақ, домбыра өнері Сыртқы істер министрлігі мен мәдени орталықтар арқылы мәдени дипломатияның бір бөлігі ретінде қолданылып, Қазақстанға деген қызығушылықты арттырады.

19. Домбыра болашақ ұрпаққа берер пайдасы

Домбыраның балалар өміріндегі рөлі тым маңызды. Бұл аспап балаларға өз достарымен және отбасы мүшелерімен ортақ шығармашылық байланыс орнатуға көмектеседі. Мұндай қарым-қатынас олардың әлеуметтік дағдыларын әжептәуір жақсартады және қоғамдық өмірге белсенді араласуына негіз болады.

Сонымен қатар, домбыра үйрену сөйлеу мәдениетін, ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді. Баланың рухани байлығы артып, шабыт пен қуаныш сезімі пайда болады. Бұл аспап арқылы дамыған бала өз өмірінде шығармашылыққа ашық, сенімді әрі мәдениетті тұлға болып өседі.

20. Домбыра – ұлттық мәдениетіміздің алтын мұрасы

Домбыра – қазақ өнерінің рухани негізі әрі біздің ұлттық мәдениетіміздің алтын мұрасы болып саналады. Бұл аспап ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қазақ халқының музыкалық дәстүрін жаңа деңгейге көтереді. Қазақтың әні мен күйі домбыра үнімен үндесіп, оның тарихы мен мәдениетін жандандырады. Домбыраның маңызы – ұлттың өзіндік сипатын сақтау мен нығайтуда, сонымен қатар жастарды ұлттық рухпен сусындатуда жатыр.

Дереккөздер

Қаратаев Ж. Қазақ музыка өнері. — Алматы: Ғылым, 2010.

Сапарғали А. Домбыра және оның тарихы. — Астана: Мәдениет, 2015.

Әбілқайырова Б. Домбыра жасау өнері. — Шымкент: Өнеркәсіп, 2018.

Ұлттық мәдениет және музыка // Қазақ энциклопедиясы. — Алматы, 2005.

Назарбаев, Н.А. Қазақ домбырасы және ұлттық мәдениет. Алматы, 2018.

Жолдасов, Т.А. Домбыра мен қазақ мәдениеті. Астана: Еңбек, 2020.

Исламұлы, Ә.Д. Домбыра өнерінің халықаралық деңгейі. ҚазҰӨУ Хабаршысы, 2022, №3.

Рамазанова, Г.М. Домбыра үйірмелері: тәрбие және өнер. Қоғамдық ғылымдар журналы, 2019.

Садықов, Ә.Т. Домбыра – рухани мұра. Алматы, 2021.