Текст выступления:

Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы және оның Қазақстанға әсері
1. 1917 жылғы Ақпан революциясы: негізгі тақырыптар мен тарихи маңыздылығы

20-ғасырдың басында Ресей империясында орын алған Ақпан революциясы – күрделі тарихи оқиға, ол қоғамды түбегейлі өзгерткен үлкен төңкеріс болды. Бұл кезең Ресейдің саяси жүйесінде, әлеуметтік құрылымында ерекше маңызды сәт пен жаңа бағыттарды ашып, әлемдік тарихта терең із қалдырған кезең ретінде есте сақталады. Ақпан революциясы кең ауқымды өзгерістерге алып келген әлеуметтік-экономикалық және саяси себептердің жиынтығы еді, оның басталуы мен дамуы халықтың күнделікті өміріндегі күйзелістер мен қиындықтарға тікелей байланысты болды. Осы сәтте Ресейдегі қаруды емес, сөз бен идеяны басты құрал еткен күрес өрбіді, ол жаңа қоғамдық құрылымды қалыптастыруға жол ашты.

2. XX ғасыр басындағы Ресей империясының ахуалы және өзгерістер алғышарттары

XX ғасырдың басында Ресей империясы әлемдегі ең кең аумаққа ие мемлекеттердің бірі болды, халқының саны 170 миллионнан асып, көпұлтты құрылымы ерекшеленді. Алайда, халықтың көп бөлігі қиын жағдайда өмір сүрді, көпшілік ауылшаруашылық еңбегімен айналысып, әлеуметтік теңсіздік орнаған еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, елдің ресурстары сарқылып, азық-түлік пен экономика салалары күйреп кетті. Соғыстан туған қиыншылықтар, ашаршылық пен еңбек жағдайларының нашарлауы әлеуметтік наразылықтың өсуіне себеп болды. Халықтың өмірін жақсартуды талап ететін әлеуметтік топтар бірте-бірте саясат сахнасына шықты, бұл Ресейдің тұрақтылығын терең сынаққа салды.

3. Ақпан революциясының басты себептері

Бірінші дүниежүзілік соғыстың ұзаққа созылуы Ресей экономикасын әлсіретті. Миллиондаған ресейлік сарбаздар майданға аттанып, соғыс ауыр зардаптарға ұшырады. Бұл соғыс жағдайы халықтың өмір сапасын төмендетіп, елдегі әлеуметтік шиеленістерді күшейтті. Сонымен қатар, патша үкіметінің азық-түлікпен және тұрмыс қажеттілігімен қамтамасыз етудегі сәтсіздігі халықтың көңілін қалдырды. Жұмысшылардың және шаруалардың өмір сүру жағдайының ауырлауы, бағаның өсуі мен ереуілдердің жиілеуі биліктің әлсіздігін тағы да көрсетті. Осылайша, экономикалық, әлеуметтік және саяси қиындықтар Ақпан революциясына алып келген негізгі қозғалтқыш күштер ретінде көрінді.

4. Революцияның басталуы және негізгі оқиғалар

Ақпан революциясының маңызды оқиғалары 1917 жылдың қаңтар айынан басталып, наурызда патшаның тақтан бас тартуына дейін жалғасты. Қаңтарда сургактар мен азық-түлік тапшылығы салдарынан алғашқы наразылықтар басталды. Ақпанда Петроградтағы жұмысшылар мен әйелдердің митингілері қарқынды өрбіді. 23 ақпанда әйелдердің мерекесі кезінде басталған митингілер кең көлемді көтеріліске айналып, халық қарулы қарсылық танытты. Қарулы күштердің көшеде жұмысшылар мен солдаттар жағына шығуы революцияны күшейтті. Ақпанның соңында II Николай патшалық билігін тастады, Уақытша үкімет құрылды, жаңа билік жүйесі орнады. Осы кезең - өткен жүйенің аяқталып, жаңа кезеңнің басталуын білдіретін тарихи сәт болды.

5. Уақытша үкіметтің құрылуы және оның бағдарламасы

Патша үкіметі құлағаннан кейін елде саяси вакуум пайда болып, әртүрлі саяси бағыттағы топтар өз мүдделерін қорғау үшін бірікті. Осылайша құрылды Уақытша үкімет, ол Ресейдің саяси өміріне елеулі жаңалық әкелді. Бұл үкімет тұтқындарды босатып, сөз бостандығын, жиналыс құқығын жариялап, демократияның негізін қалады. Уақытша үкіметтің басты мақсаты – елдегі тұрақтылықты сақтау және саяси реформаларды жүзеге асыру болды. Олар қоғамды демократияға, азаматтық құқықтар мен еркіндіктерге бағытталған жолға түсіруге ұмтылды. Дегенмен, бұл үкіметтің қызметі күрделі әлеуметтік-экономикалық жағдай мен ішкі қайшылықтарға байланысты шектеулі болды.

6. Революция кезіндегі негізгі саяси күштердің ықпалы

1917 жылы революция кезінде жұмысшылар мен шаруалар арасында социалистік партиялардың қолдауы айтарлықтай артты. Бұл партиялар халықтың өмір жағдайын жақсарту және теңдік принциптерін орнату мақсатында белсенді саясат жүргізді. Социалистік қозғалыстар Петроград Кеңесі мен басқа да кеңестер арқылы халықтың ықпалын арттырды. Осы деректер революцияның сипатын және қоғамдағы саяси күштердің таралуын көркемдейді. Социалистік партиялардың өсуі жалпы саяси құрылымға өз ықпалын тигізіп, биліктің қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

7. Екі билік жүйесі: Кеңестер мен Уақытша үкімет

Революция соңында Ресейде екі билік жүйесі орнады. Бір жағынан, Петроградтағы Кеңес жұмысшылар мен солдаттардың мүддесін қорғап, халықтық бақылауды жүргізді. Олардың саяси ықпалы тез өсті, және олар қоғамдық маңызды мәселелерге белсенді араласты. Екінші жағынан, Уақытша үкімет орта тап пен зиялылардың қарауын иеленіп, ресми билікті сақтауға тырысты. Осы екі билік арасында саяси келіспеушіліктер мен бәсекелестік пайда болып, елдегі тұрақсыздық арта түсті. Бұл екі биліктің өзара қайшылықтары Қазақстанда және Ресейдің басқа аймақтарында да сезілді, олар шешімдердің кешігуіне және қоғамдық шиеленістердің ушығуына себеп болды.

8. Қазақстандағы революциялық ошақтар мен қозғалыстары

Қазақстан қалаларында 1917 жылғы революция жылдары әртүрлі қозғалыстар мен ұйымдар белсенді болды. Бұл қозғалыстар құрамында жұмысшылар, шаруалар, зиялылар сынды әлеуметтік топтар болды. Алма-Аты мен Орал сияқты ірі қалаларда саяси митингілер мен көркем сөз сөйлеу жиі ұйымдастырылды. Жергілікті халық әлеуметтік әділеттілік пен саяси құқықтарды талап етті. Осы революциялық қозғалыстар Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірге серпін беріп, ұлттық сана мен ұйымшылдықтың дамуын ынталандырды. Бұл оқиғалар Қазақстанның Ресей империясының саяси трансформациясында өз рөлін ойнағанын көрсетті.

9. Уақытша үкіметтің Қазақстандағы саясаты мен шектеулері

Уақытша үкімет Қазақстанда саяси және экономикалық өзгерістер енгізуге талпынып, облыстық басқару органдарын құруды бастады. Алайда, бұл үкіметтің саясаты көп жағдайда шектеулі болды, себебі үкіметтің негізгі назары Ресей орталығына аударылған еді. Жергілікті билік кеңестері мен ұлттық ұйымдардың ықпалы артқанымен, шешім қабылдау құқығы негізінен Мәскеуде қалды. Кейбір саяси топтар бұл жағдайды сынға алып, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін нығайту қажеттігін айтты. Сонымен қатар, Уақытша үкіметтің экономикалық саясатының кемшіліктері Қазақстандағы шаруалардың әлеуметтік жағдайын жақсартуға кедергі болды.

10. Қазақстанда өлкелік комитеттер мен басқарушы органдардың қалыптасуы

1917 жылы Түркістан, Дала және Жетісу облыстарында Уақытша үкіметтің бақылауымен алғашқы басқару комитеттері құрылды. Бұл комитеттер Қазақстанда ресми саяси өкілдіктің қалыптасуын білдірді. Олар жергілікті мәселелерді шешуге бағытталып, әкімшілік қызметті атқарды. Дегенмен, қазақ зиялылары мен жергілікті тұрғындардың шешім қабылдаудағы қатысуы шектеулі болып қалды, өйткені маңызды мәселелер әлі де Мәскеу мен орталық билікте қаралды. Бұл кезең Қазақстандағы саяси белсенділіктің бастамасы болса да, толық автономиялық құқықтарға қол жеткізу әлі алда тұрған маңызды міндет болды.

11. Қазақ зиялыларының ұстанымдары мен рөлі

Қазақ зиялылары 1917 жылғы революция кезінде маңызды рөл атқарды. Олар ұлттық құқықтарды қорғау мен мәдениетті нығайту бағытында белсенді ұстаным көрсетті. Зиялылар білім беру мен қазақ мәдениетін дамытуға ерекше көңіл бөліп, жаңа буынға тәрбие беруге үлес қосты. Сонымен қатар, олар саяси күрес жолында ұлттық мүдделерді алға тартты, ұлттық автономия талаптарын көтерді. Қазақ зиялыларының бұл әрекеттері ұлттық бірлікті нығайтып, Қазақстанның саяси даму тарихында маңызды бетбұрыс болды.

12. Революциядан кейінгі ұлттық ұйымдардың белсенділігі

Ақпан революциясынан кейін қазақтың ұлттық ұйымдары — Алаш партиясы мен «Шуро-и-Исламия» белсенді түрде жұмыс істеді. Олар қазақ халқының саяси құқықтары мен әлеуметтік мәртебесін қорғау мақсатында қоғамдық және саяси бағытта жұмыстар жүргізді. Ұйымдар білім беру саласына да көп көңіл бөлді, ұлттық тіл мен мәдениетті сақтап дамытты. Қазақ зиялылары басшылық еткен бұл ұйымдар саяси аренаның белсенді ойыншыларына айналып, халықтың ұлттық санасын оятуға және бірлікке шақыруға ықпал етті. Бұл кезең қазақ ұлтының саяси санасының өсуінде маңызды рөл атқарды.

13. 1917 жылғы революцияның Қазақстанға әсері: басты өзгерістер

1917 жылғы революция Қазақстанның саяси және мәдени өміріне түрлі өзгерістер әкелді. Бұл оқиға ұлттық өзін-өзі тану мен саяси белсенділіктің артуына жол ашты. Революциядан кейін қазақтар өздерінің құқықтарын қорғауға және ұлттық мүдделерін алға шығаруға мүмкіндік алды. Соған қарамастан, толық тәуелсіздікке жету оңай болған жоқ, елде саяси дағдарыстар мен әлеуметтік шиеленістер жалғасты. Мәдени салада білім беру мен әдебиетті дамыту жүріп, ұлттық дәстүрлер күшейе түсті. Бұл тарихи кезең Қазақстанның саяси және мәдени өрлеуінің бастауы ретінде маңызы зор.

14. Ақпан революциясы кезіндегі шаруалар мен жұмысшылар қозғалысы

1917 жылы Қазақстанда теміржолшылар мен тау-кен жұмысшылары еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында ереуілдер ұйымдастырды. Бұл қозғалыстар жұмысшылардың құқықтары үшін күрестің белсенді формасы болды. Сонымен қатар, далада шаруалар жер мәселесін көтеріп, әділ жер бөлу, салықтарды азайту талаптарын алға қойды. Бұл қозғалыстар ауыл шаруашылығында күрделі әлеуметтік әрі экономикалық өзгерістерге себепші болды. Шаруалар мен жұмысшылардың белсенділігі революцияның халықтық сипатын нығайтып, билікке әлеуметтік таразы салуды қажеттігін көрсетті.

15. 1917 жылғы Қазақстандағы халық санының құрылымы

1917 жылғы халық санағы деректеріне сәйкес, Қазақстандағы халықтың басым көпшілігі ауылшаруашылықпен айналысқан. Бұл фактор қазақ халқының өмір сүру салты мен экономикасының негізін анықтады. Қала тұрғындарының үлесі төмен болып, урбанизация деңгейі әлі де шағын еді. Бұл жағдай экономикалық дамудың негізінен ауылдық бағытқа шоғырлануына әкелді. Сонымен қатар, халықтың әлеуметтік құрылымы мен этникалық құрамында түрлі топтардың қатысуы айқындалды. Осы мәліметтер Қазақстанның тарихи, әлеуметтік дамуын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

16. Әйелдер қозғалысы және жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуы

XX ғасырдың басында Қазақстанда әйелдер қозғалысы өз дамуының бастауында маңызды рөл атқарды. Осы кезеңде әйелдердің құқықтары мен қоғамдық өмірдегі рөлі туралы пікірлер өзгеріске ұшырады. Бұл жаңа әлеуметтік топтардың пайда болуына және әйелдердің білім, еңбек және саяси белсенділікке қатысуына алып келді. Әйелдер мектептері мен қоғамдық ұйымдар құрылып, мәдени және саяси шараларға қатысу арқылы олар өздерінің орнын нығайтты. Сонымен қатар, әйелдер мен басқа да жаңа әлеуметтік топтардың қауымдастырылуы қоғамдағы дәстүрлі құрылымдардың қайта қаралуына әсер етті, бұл жалпы халықтың қоғамдық сана деңгейінің артуына септігін тигізді.

17. 1917 жылғы наурыз-маусым айларындағы басты оқиғалар

1917 жылдың наурыз айында Ресейде Ақпан революциясы орын алып, патшалық режим құлады, бұл оқиға Қазақстандағы саяси жағдайға тікелей ықпал етті. Наурыз-маусым айларында Қазақстанда ұлттық қозғалыс белсенділігі күшейіп, жергілікті халық өз құқықтары үшін күресті күшейтті. Сонымен қатар, Қазақ Алаш автономиясының идеялары кең таралып, түрлі қоғамдық ұйымдар құрылды. Осы кезеңде ел ішіндегі саяси белсенділік пен ұлттық сананың оянуы көрініс тапты, бұл қазақ зиялыларын және кең ауқымды халықты біріктіруге ықпал етті.

18. Революциядан кейінгі қоғамдық көңіл-күй, үміт пен шектеулер

Революциядан соң қоғамда жаңа еркіндікке деген үміт оянды, демократия мен ұлттық құқықтардың кеңеюі туралы армандар пайда болды. Халық саяси белсенді болып, өз ұстанымдарын білдіруге ұмтылды. Қазақ зиялылары тәуелсіздікке деген талпынысты күшейтіп, мәдени жаңғыруға айрықша көңіл бөлді, бұл ұлттық сана мен бірлік идеяларын нығайтты. Алайда, орталық биліктің отарлық саясаты кесірінен саяси дербестікке толық қол жеткізу қиындық тудырды. Бұл жағдай қоғамдағы үміт пен шектеулер арасында күрделі қайшылықтар туғызды.

19. Ақпан революциясының тарихи маңызы мен қорытындылары

Революцияның демократиялық әсері: Ақпан революциясы Ресей Федерациясы мен Қазақстандағы демократиялық идеялардың таралуын жеделдетті. Бұл кезеңде халық саяси белсенділікті арттырып, өз құқықтарын қорғауды мақсат етті. Дәстүрлі патшалық биліктің ыдырауы саяси еркіндіктің дамуына жол ашты.

Ұлттық қозғалыстардың нығаюы: Революция қазақтардың ұлттық санасының оянуына себеп болды, олар автономия мен теңдікке қол жеткізу үшін күресті күшейтті. Алаш қозғалысы сияқты ұйымдар ұлттық мүдделерді қорғауда басты рөлге ие болды, бұл ұлт өміріндегі саяси аренадағы жаңа кезеңнің басталуын белгіледі.

20. Ақпан революциясының Қазақстанға әсері мен заманауи маңызы

1917 жылғы Ақпан революциясы Қазақстанның саяси ой-сана деңгейін және ұлттық қозғалыстардың дамуын серпінге бөлеп, жаңа кезеңге қадам басуға мүмкіндік туғызды. Дегенмен, толық тәуелсіздікке қол жеткізу тағы да қиындықтарға тап болды, себебі отарлық билік ұзақ уақыт бойы өз ықпалын сақтап қалды. Бұл тарихи кезең Қазақстанның саяси және мәдени дамуында маңызды бетбұрыс ретінде саналады, қазіргі заманғы ұлттық идеялардың қалыптасуына әсер етті.

Дереккөздер

Жукова, Н.С. Россия в XX веке: История революции 1917 года. М., 2017.

Аманжолов, Т.К. Қазақстан тарихы: оқулық. Алматы, 2015.

История Казахстана в документах и материалах. Алматы, 2020.

Петров, В.В. Социально-экономические процессы России начала XX века. СПб., 2019.

1917 жылғы халық санағы деректері. Қазақстан Ұлттық Архиві.

Беркін, Ә. Қазақстандағы ұлттық қозғалыс. - Алматы, 2005.

Жұмашева, С. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихы. - Астана, 2010.

Қожабеков, А. Қазақ халқының саяси даму жолдары. - Алматы, 2012.

Төлегенов, М. Совет дәуіріндегі қазақ зиялылары. - Қызылорда, 2015.

Ұлттық сана және қоғам дамуы: зерттеулер жинағы. - Алматы, 2018.