Текст выступления:

Қазақстандағы ұжымдастыру
1. Қазақстандағы ұжымдастыру: Тарихи үдерістің мәні мен өзекті тақырыптары

1928-1940 жылдар аралығындағы ұжымдастыру – Қазақ елінің тарихындағы күрделі әрі қайшылықты жағдайлар легінің бір бөлігі. Бұл кезең зорлық пен өзгерістерге толы болды, соның салдарынан халық өмірінің барлық саласына айтарлықтай ықпал етті. Ұжымдастыру тек экономикалық ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени трансформациялардың бастауы болды.

2. Ұжымдастыру алдындағы жағдай және өзгеріс қажеттілігі

XX ғасырдың басында Қазақстан халқының 90 пайызы ауылды жерде тұрды, негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды. Бұл дәуірде ауыл шаруашылығы әлі де дәстүрлі түрде жүргізілді және кіші шаруашылықтарға негізделді. Кең өріс пен тың жерлерді игеру қажеттілігі индустрияландыруды қолдау үшін ауылдық өнімдерді көбейтуді талап етті. Алайда ауыл халқының тұрмыстық қиындықтары мен экономикалық артта қалушылық социалистік реформалардың қажеттігін туғызды.

3. Ұжымдастыру идеясының пайда болуы мен негіздері

1927 жылы КСРО коммунистік партиясының XV съезінде ұжымдастыру міндеті ресми түрде бекітілді. Бұл шешім ауыл шаруашылығында жеке меншікті жоюға бағытталды. Сол арқылы әлеуметтік теңсіздікті азайту және өндірісті ірі көлемде ұйымдастыру көзделді. Ұжымшарлар мен кеңшарларды құру арқылы ауылды монополиялы әлеуметтік құрылымға айналдыру жоспарланды. Индустрияландыруды қарқынды дамыту үшін мал және астық өндірісін тиімді басқару ерекше маңызға ие болды.

4. Қазақстандағы ұжымдастырудың басталуы және алғашқы қадамдары

Қазақстанда ұжымдастыру 1928 жылы ресми түрде басталды. Бұл кезеңде алғашында ауыл шаруашылығы бойынша жоспарлар құрылып, ұжымдасқан шаруашылықтар қалыптасты. Ең алғаш ұжымшарлар мен кеңшарларды ұйымдастыру жұмыстары жүргізілді. Бұл шаралар арқылы ауылды жаңғыртуға және социалистік өндіріс тәсілдерін енгізуге талпынды. Алғашқы қадамдар қатал әрі күрделі болды, себебі халықтың көп бөлігі бұл өзгерістерге дайын болмады.

5. Күштеп ұжымдастыру және тәркілеу әдістері туралы

Күшпен ұжымдастыру барысында көптеген қазақ ұлтынан шыққан тәуелсіз шаруалар өз мүліктерінен айырылды. Мемлекет тәркілеу мен күштеп ұжымдастыру саясатын қолданды, нәтижесінде мал-мүлік тәркіленіп, олардың иелері қуғын-сүргінге ұшырады. Бұл әдістер халықтың наразылығы мен қарсылықтарын тудырды және әлеуметтік шиеленістерге себеп болды. Көптеген отбасылар тұрмыстық жағдайының нашарлап, орындарын тастап көшуге мәжбүр болды.

6. Байлар мен кулактардың жағдайы және қуғын-сүргін шаралары

1928-1932 жылдар арасында шамамен 6000 бай мен кулак Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан жер аударылды. Олардың мүлкі тәркіленіп, мал-мүлік толықтай қайтарып алынды. Қуғынға ұшыраған отбасылардың әлеуметтік мәртебелері күрт төмендеп, олардың қоғамдық қатынастардағы орны өзгерді. Жер аударылғандар жаңа мекендерде ауыр өмір сүрді, материалдық жағдайлары барлық жағынан нашарлады. Бұл кезеңде ауылдағы қуғын-сүргін мен қысым күшейіп, оның салдары ұзақ уақыт бойы сезілді.

7. Ұжымшарлар мен кеңшарлардың ұйымдастырылуы және ерекшеліктері

1932 жылы Қазақстанда 3700-ден астам ұжымшар құрылды, олар ортақ меншік негізінде жұмыс істеді. Әрбір ұжымшар жұмысшылар мен шаруа қожалықтарының бірлескен өнім өндіруін ұйымдастырды. Кеңшарлар мемлекеттік меншікпен байланысып, еңбек ақысын өнім түрінде төлеу дәстүрі қалыптасты. Бұл құрылымдар социалистік экономикаға көшу бағдарламасының негізі болып, ауылдың жаңа экономикалық моделін көрсетті.

8. Мал басының күрт кемуі (1928–1933)

1928-1933 жылдар аралығында қой мен жылқы саны айтарлықтай азайды, бұл халықтың күнкөрісіне ауыр соққы болды. Мұндай күрт төмендеу ауыл шаруашылығының негізгі салаларының бірі үшін үлкен соққы болды. Мал басының азаюы ауыл тұрғындарының ашаршылыққа ұшырауына және әлеуметтік тұрақсыздықтың артуына әкелді. Қазақстан мемлекеттік статистика комитетінің 1934 жылғы деректері бұл жағдайды растайды.

9. Ұжымдастырудың салдары: Ашаршылықтың себептері мен масштабы

1931-1933 жылдардағы ашаршылық кезеңінде миллиондаған адам қаза тауып, жүздеген мың адам өзге елдерге қоныс аударды. Бұл кезеңде 1,5-1,7 миллион адамның өмірінен айырылғаны анықталды. Ашаршылық салдарынан қазақ халқының әлеуметтік және демографиялық құрылымы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Қазақ тарих институтының 2020 жылғы деректері осы қайғылы оқиғаның салдарын дәлелдейді.

10. Ашаршылық кезеңіндегі демографиялық шығындар

1926-1939 жылдар аралығында қазақ халқының саны күрт азайып, көптеген адам аштық пен көші-қонға ұшырады. Бұл кезеңдегі демографиялық өзгерістер халықтың құрамы мен санына елеулі әсер етті. Ашаршылық салдарынан халықтың туу көрсеткіші төмендеп, өлім саны артты. Қазақстан Ұлттық статистика агенттігінің 1939 жылғы деректері бойынша, этникалық құрылым айтарлықтай өзгергені байқалады.

11. Аштық кезіндегі босқындық және көші-қон үдерістері

1931-1933 жылдары 1,3 миллионнан астам қазақ отбасыларымен бірге Қытай, Иран, Ауғанстан және Моңғолияға қоныс аударды. Бұл көші-қон көбінесе аштық пен репрессиядан қашқан халықтың әрекеті болды. Көпшілігі жаяу немесе батпақ жолдармен шекараны кесіп өтті, бұл жолдар олардың қатты ауырлығына және қауіптілігіне байланысты болды. Кейбіреулері сапар жолында құрбан болды. Көші-қоннан кейін қайтып оралмағандар көп, бұл қазақ халқының әлеуметтік және демографиялық құрылымына ұзақ мерзімді әсер етті.

12. Отбасылардың күйреуі мен балалардың тағдыры

Ұжымдастыру мен ашаршылық салдарынан көптеген отбасылар күйрей бастады. Әрбір отбасының тағдыры ауыр қиындықтарға толы болды, балалар көбінесе сироталық жағдайға тап болды. Балалардың денсаулығы мен білім алу мүмкіндіктері шектеулі болды, бұл ұлттың болашағына теріс әсер етті. Осындай оқиғалар ел қоғамында ұзақ уақыт есте қалды.

13. Ұжымдастыру мен ашаршылықты зерттеу: негізгі көзқарастар

Бүгінгі зерттеулер ұжымдастыру мен ашаршылық кезеңінің күрделі әрі қайшылықты аспектілерін жарыққа шығарады. Мамандар оның әлеуметтік-экономикалық тұтастай өзгерістерге алып келгенін айтады. Мұндай тарихты зерделеу халықтың тағдыры мен ұлттың дамуындағы маңызды сәттерді түсінуге мүмкіндік береді. Көптеген бағыттар бойынша сараптамалар тарихи шынайылықты сақтап, әділ бағалау жасайды.

14. Кеңестік идеология және ұжымдастыру туралы ресми ақпараттың сипаты

Кеңес үкіметінің насихаты ұжымдастыруды ауыл шаруашылығын жаңғыртудың ұлы жетістігі ретінде көрсетті. Колхоздар құрылып, өндіріс көлемдерінің өскені туралы үздіксіз мәліметтер берілді. Ресми ақпаратта ашаршылық жайлы нақты мәліметтер жасырылды немесе «ауылдағы қиыншылықтар» ретінде бейтарап сипатталды. Бұл идеологиялық көзқарас ұжымдастырудың жағымды жақтарын алға тартып, әлеуметтік мәселелер мен халықтың қиналысын жасырып қалды.

15. Шаруалар қарсылығы мен көтерілістер толқыны (1929–1932 жж.)

1929-1932 жылдар аралығында Қазақстанның әртүрлі аймақтарында 400-ден астам шаруалардың көтерілісі орын алды. Көтерілістердің басты себептері қатал ұжымдастыру саясаты және мал мен мүлікті тәркілеу болды. Халықтың 80%-ға жуық бөлігі осы көтерілістерге қатысты, бұл ауыл шаруашылығындағы күйзелісті және халықтың наразылығын көрсетті. Алайда бұл қозғалыстар биліктің қуғын-сүргінімен нәтижесіз аяқталды.

16. Ұжымдастыру үдерісінің негізгі сатылары мен оқиғалар барысы

1928 жылдан 1933 жылға дейін Қазақстандағы ұжымдастыру үрдісі кең көлемде жүргізілді және оның бірнеше маңызды кезеңдері болды. Бұл процесс Кеңес өкіметінің ауыл шаруашылығын жедел әлеуметтік-мемлекеттік өзгерістерге ұшырату мақсатында жүргізілген. Алғашқы кезеңде ауыл шаруашылығын ұйымдастыру мен мал шаруашылығын ұжымдастыруға бағытталған шаралар қолға алынды. Әлеуметтік және экономикалық құрылымды өзгерту – жеке шағын шаруашылықтарды жойып, колхоздар мен совхоздар құру басты мақсат болды. Бұл үрдіс кезең-кезеңімен, белгілі кезеңнен кейінгі жағдайларға қарай өзгеріп отырды, оның барысында көптеген ауыл тұрғындары өз жерлерінен құрықталып, ұжымдастырудың механизмі күшейді. Мұның нәтижесінде ауыл шаруашылығы жүйесі реформалардың күрделенген, кейде қатаң заңдылықтарын басынан өткізді. Осындай күрделі өзгерістердің барысы мен кезеңдерінің толық көрінісі осы слайдта берілген.

17. Қоғамдық және әлеуметтік зардаптар

Ұжымдастыру халық өміріне ауыр әрі қайғылы салдарлар әкелді. Қазақ халқы үлкен демографиялық шығынға ұшырады, онда көп адамдар қайтыс болды немесе қауіпсіз орындарға көшуге мәжбүр болды. Бұл кезеңде ұлттық дәстүрлер мен мал шаруашылығындағы мәдениет күрт бұзылды, бұның салдары ауылдық қоғамдағы әлеуметтік құрылымға ауыр соққы болды. Кеңестік өкіметтің саясатына деген сенім қысқарды, адамдар арасында әлеуметтік және психологиялық жарақаттар пайда болды. Сонымен қатар, ұжымдастыру қазақ қоғамының мәдени және рухани дамуында терең дағдарыстың белгісі болып, кейінгі ұрпақтардың тарихи санасына терең әсерін тигізді. Бұл ауыр кезең ұлттық бірегейлік пен дәстүрлердің сақталуына үлкен қауіп-қатер төндірген еді.

18. Ауыл шаруашылығындағы жүйелік өзгерістер мен модернизация

Ұжымдастыру кезеңінде ауыл шаруашылығында жүйелі өзгерістер мен модернизация жүргізілді. Біріншіден, жеке меншікке негізделген шаруашылықтар жойылып, орталықтандырылған колхоз бен совхоздар құрылды. Бұл ұйымдар ауыл шаруашылығының технологиялық және өндірістік көлемін арттыруға бағытталды. Сонымен бірге, жаңа техниканың енгізілуі – тракторлар мен орақбастар – ауыл еңбек өнімділігін көтерді, бірақ оларды меңгеру мен пайдалану қиындықтары да болды. Мұның барлығы ауылдағы өмір салты мен жұмыс жүйесін түбегейлі өзгертті. Өзгерістердің экономикаға тигізген әсері мен әлеуметтік аспектілері қарастырылып, ұзақ мерзімді даму стратегиялары жасалды.

19. Ұжымдастыру сабақтары: Қазіргі көзқарас пен тарихи жад

Тарихшылар ұжымдастыру мен ашаршылық оқиғаларын объективті тұрғыдан зерттеп, оларды Қазақстан тарихының маңызды эпизоды ретінде қарастырады. Бұл кезең оқушыларына терең сабақ берілуі тиіс және мектеп бағдарламаларында оған ерекше назар аударылған. Жаңа ұрпақ тарихи шынайылықпен танысып, сол кездегі қиыншылықтар мен қиындықтарды түсіну маңызды. Ұжымдастыру ұлт жадында ауыр сабақ ретінде сақталған, оның салдары мен тағылымы қоғамның сана-сезімінде, өзара құрмет пен жауапкершілікті арттыруда көрініс табады. Бұл ұрпаққа өткен тарихтан сабақ алуға шақыру.

20. Қазақстандағы ұжымдастыру: тарихи тәжірибе және сабақ

Ұжымдастыру Қазақстанның өндіріс құрылымына үлкен өзгерістер енгізгенімен, оның әлеуметтік және демографиялық шығындары айтарлықтай ауыр болды. Бұл ғылыми және мәдени тұрғыда терең тарихи тәжірибе ретінде қаралып, бүгінгі ұрпаққа маңызды сабақ болып қалды. Ұжымдастыру кезеңі ұлттық сана қалыптасуы мен тарихи түсініктің дамуында маңызды рөл ойнады, ол өткен мен бүгіннің сабақтастығын айқындап, еліміздің тарихына деген құрметті арттыра түседі.

Дереккөздер

Коллективизация в Казахстане (1928–1940): государственная политика и ее последствия. Алматы, 2005.

История сельского хозяйства Казахстана в XX веке. Алматы, 2010.

Қазақстанның ашаршылық дәуірі: тарихи зерттеулер. Нұр-Сұлтан, 2020.

Казахстанская народная энциклопедия. Алматы, 2000.

Демографические изменения в Казахстане в эпоху коллективизации. Нұр-Сұлтан, 2015.

Алтынбеков К.Ұ. Қазақстанның ұжымдастыру кезеңі: тарихи тұрғыдан қарастыру. – Алматы, 2015.

Серікбаев М. Тарихи жад және ұжымдастыру: Қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзгерістер. – Астана, 2018.

Жұмағалиев Е.Т. Ұжымдастыру мен ашаршылық: объективті талдау. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Нұрғалиев Т.Ж. Ауыл шаруашылығындағы техникалық өзгерістер және олардың әсері. – Алматы, 2019.