Текст выступления:

Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы
1. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы туралы жалпы шолу

Бұл баяндамамызда қазақ автономиялық республикасының құрылуына қатысты тарихи негіздер мен оның маңыздылығын жан-жақты қарастырамыз. Бұл кезең Қазақстанның саяси және әлеуметтік дамуында жаңа белес болды, сондықтан оның шығу тарихына терең үңілу маңызды.

2. XX ғасыр басындағы Қазақстан: тарихи алғышарттар мен өзгерістер

XIX ғасырдың соңында қазақ жері Ресей империясының құрамына енді. Осыдан кейін ұлттық сана-сезімнің артуы байқалып, азаттыққа ұмтылған қозғалыстар белсенді дами бастады. Қоғамда жаңару, тәуелсіздікке деген талпыныстар пайда болды, бұл өз кезегінде қазақ қоғамының қалыптасуы мен дамуына үлкен әсер етті.

3. Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары мен 1916 жылғы көтеріліс

XX ғасырдың басында қазақ халқы ұлт-азаттық күресінің белсенді кезеңіне қадам басты. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс қазақтардың Ресей империясының қатаң саясатына қарсы шыққан алғашқы ірі әрекеті болды. Бұл көтеріліс халықтың ұлттық санасының көтерілуі мен азаттыққа деген ұмтылыстың көрінісі ретінде тарихта қалды. Көтерілістің салдары елдің саяси өміріне айтарлықтай ықпал етті.

4. 1917 жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерінің Қазақстанға ықпалы

1917 жылы Ресейде орын алған Ақпан және Қазан төңкерістері қазақ даласына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Ақпан төңкерісі патша өкіметінің құлауына әкеп соқты, бұл қазақтардың өз саяси құқықтарын талап етуіне жағдай жасады. Қазан төңкерісі кейін халықтық биліктің орнауына мүмкіндік берді, қазақ интеллигенциясының және революциялық күштердің белсенділігі артты. Бұл төңкерістер Қазақстандағы саяси құрылымдардың қайта ұйымдастырылуын тездетті.

5. Алаш қозғалысы және Алаш Орда үкіметінің мәні

Алаш қозғалысы қазақ халқының ұлттық тәуелсіздігі мен өзін-өзі басқару құқығын қорғау бағытында маңызды қадам болды. Алаш Орда үкіметі қазақ автономиясының алғашқы нышаны ретінде қалыптасты. Бұл үкімет ұлттық мәдениетті сақтап қана қоймай, қазақ қоғамын саяси тұрғыдан қалыптастыруға және өз алдына басқару жүйесін дамытуға ерекше көңіл бөлді. Алаш қозғалысынын идеялары кейінгі кезеңде кеңес дәуіріндегі автономия құрылымдарының негізі болды.

6. Кеңестік биліктің орнығуы және алғашқы саяси реформалар

1919-1920 жылдары Кеңес үкіметі Қазақстанның саяси өміріне белсенді араласып, өзінің билігін нығайта бастады. Сол кезеңде ұлттық автономия идеясы кеңінен талқыланды және оның ұстанымдары мемлекеттік саясаттың негізіне айналды. Қазақ зиялылары кеңес билігімен келісім жасап, ұлттық мүдделерді қорғау жолында әрекет етуге тырысты. Бұл өз кезегінде қазақ қоғамының жаңа саяси құрылымдарға бейімделуіне себеп болды.

7. 1920 жылғы Қазақстанның этникалық құрамы

1920 жылғы деректерге сәйкес, Қазақстан халқы 5 миллионнан асты және этникалық тұрғыдан көптүрлі болды. Қазақтар басым халық болғанымен, әр түрлі ұлттар мен ұлыстар бір аумақта өмір сүрді. Бұл көпұлтты құрам республиканың мәдениетін және әлеуметтік құрылымын байытты. Осы бағыттағы статистика Қазақстанның болашақтағы саяси және әлеуметтік саясатында маңызды рөл атқарды.

8. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ын құрудағы негізгі қадамдар

1920 жылғы құжаттарға сүйенсек, Қазақ АКСР-ын құру бірқатар маңызды кезеңдер арқылы жүзеге асты. Алдымен ұлттық сәйкестік пен тарихи атаулар талқыланды, содан кейін саяси құрылымдар қалыптастырылды. Құрылымдық өзгерістер мен басқару органдарының ұйымдастырылуы республика құрылысының негізін қалады. Осындай тәртіппен көшбасшылар ұлттық мемлекеттілік идеяларын іске асыруға кірісті.

9. «Қырғыз» және «Қазақ» атауының тарихи ерекшеліктері

Советтік кезеңге дейін қазақтар ресми түрде көбінесе «Қырғыз» деген атаумен танылды, бұл тарихи құжаттарда жиі кездеседі. Бұл термин XVIII-XIX ғасырлардағы әкімшілік құжаттар мен халықаралық қатынастарда кеңінен қолданылған. Кейіннен «Қазақ» атауы кеңінен таралып, ұлттық өзіндік сананың нығаюы мен қазақ халқының тарихи-мәдени ерекшелігін дұрыс көрсетуге жол ашты.

10. Орынбор — автономияның алғашқы астанасы

Орынбор қаласы Қазақ автономиясының алғашқы астанасы ретінде маңызды рөл атқарды. Мұнда ұлттық басқару органдары құрылып, саяси кеңестер мен шешімдер қабылданды. Бұл қала қазақ зиялыларының бас қосу орны болып, ұлттық мәдениеттің орталығына айналды. Орынбор автономияның құрылу жолындағы маңызды тарихи нүкте ретінде есте қалды.

11. 26 тамыз 1920 жыл — ресми қаулы қабылдануы

1920 жылдың 26 тамызында Қазақ АКСР-ын құру туралы ресми қаулы қабылданды. Бұл шешім қазақ халқының саяси тәуелсіздігіне бағытталған маңызды қадам болды. Қаулы республиканың әкімшілік құрылымын бекітіп, кеңестік басқару жүйесін енгізуді көздеді. Бұл күн қазақ автономиясының құрылу тарихында айтулы дата ретінде есте қалды.

12. Қазақ жерлерінің бірігу процесі

Қазақ жерлерін біріктіру бірнеше кезеңнен өтті және саяси, әлеуметтік талаптарға сай жүзеге асырылды. Бұл процесс ұлттық территорияларды біріктіріп, басқарудың біртұтас жүйесін орнатуға бағытталды. Бірігу барысында жергілікті халықтың мүдделері ескеріліп, экономикалық және мәдени ынтымақтастық дамытылды. Бұл республиканың тұрақтылығы мен дамуына ықпал етті.

13. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның әкімшілік құрылымы, 1920 жыл

1920 жылғы мәліметтерге сүйенсек, республика бірнеше облыстардан тұрды, олардың әрқайсысында ауылшаруашылығы негізгі экономикалық саланы құрады. Орталық қалалар халықтың тығыз орналасқан жерлері болды, жалпы басқару бір орталықтан жүргізілді. Бұл құрылым экономикалық даму мен халықты тиімді басқару үшін ұтымды ұйымдастырылды.

14. Автономия басшылығындағы негізгі тұлғалар

Бұл кезеңде қазақ автономиясын дамытуда Сәкен Сейфуллин, Әлихан Бөкейхан және Тұрар Рысқұлов сияқты көрнекті тұлғалардың рөлі ерекше болды. Сәкен Сейфуллин мемлекеттік құрылымды қалыптастыруда бастамашы болды. Әлихан Бөкейхан ұлттық тәуелсіздік идеяларын насихаттап, саяси ортаға ықпал етті. Ал Тұрар Рысқұлов халық комиссары ретінде әлеуметтік және ұлттық саясатты жүргізуге жетекшілік жасады. Олардың еңбектері ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуына зор үлес қосты.

15. Қоғамдық және мәдени өмірдегі жаңғырулар

Автономия кезеңінде қазақ қоғамында қоғамдық және мәдени өмірдің жаңғыруы байқалды. Бұл кезеңде білім, әдебиет және өнер салаларында елеулі жетістіктер болды. Ұлттық мәдениетті дамытуға, халықтың рухани деңгейін көтеруге бағытталған әрекеттер жүзеге асырылды. Осындай жаңалықтар қоғамның дербестігі мен өзін-өзі тануына үлкен ықпал етті.

16. Экономикадағы өзгерістер мен дамудың жаңа кезеңі

1920-1930 жылдар аралығы Қазақстан экономикасының едәуір өзгеріске ұшыраған кезеңі болды. Ауыл шаруашылығында мал шаруашылығы мен егіншілік Қазақстанның негізгі экономикалық тірегіне айналып, өнімділік айтарлықтай өсті. Бұл сол кездің өзінде ауыл шаруашылығының дәстүрлі түрлері жаңарды әрі кеңейді. Сонымен қатар, алғашқы өнеркәсіп зауыттары мен фабрикалар құрылып, өндірістің дамуы басталды. Бұл Қазақстан экономикасының индустриялануына алғашқы қадам болды. Аймақтық экономикалық саясат осы кезеңде өңірлік дамуға және ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталып, әртүрлі аймақтардың ерекшеліктері мен мүмкіндіктері ескеріле бастады. Осы шаралардың нәтижесінде Қазақстан экономикасында жаңа даму кезеңі орнап, елдің жалпы экономикалық әлеуеті артты.

17. Ұлттық және саяси маңызы

Бұл тарихи кезең қазақ халқы үшін шешуші маңызға ие болды. Қазақтар алғаш рет өздерінің ұлттық мемлекет құрылысы негізінде өзіндік басқару құқықтарын алды, бұл ұлттық дербестікке бет бұрудың алғашқы айқын көрсеткіші еді. Сонымен бірге, бұл кезең ұлттық мәдениетті жаңа тынысқа бөлеп, қазақ тілін, салт-дәстүрін, өнерін сақтап, жандандыруға жағдай жасады. Автономия саяси тәуелсіздікке алғашқы қадам болып, ұлттың біртұтастығын нығайтуға зор ықпал етті. Алайда, бұл процесте кеңес өкіметінің басқару жүйесімен интеграциялануы саяси құрылымдардың негізін қалыптастыруға үлес қосты, нәтижесінде ұлттық автономия ерекше саяси құрылыммен үйлесіп, жаңа мемлекет ретінде қалыптасу жолында маңызды роль атқарды.

18. Республика атауы мен құрылымындағы өзгерістер: 1925-1936 жылдар

Бұл кезеңде республика атауы мен әкімшілік құрылымы бірнеше рет өзгерістерге ұшырады. 1925 жылы «Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы» деп аталған республика атауы 1929 жылдан бастап қазақ ұлтына тән «Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы» атауына өзгертілді. Бұл өзгерістер ұлттық ерекшеліктерді көрсету мен оларға құрмет көрсету мақсатында жасалды. Сонымен қатар, әкімшілік құрылымына енгізілген реформалар арқылы республиканың ішкі басқару жүйесі реттеліп, экономика мен әлеуметтік даму бағыттары нақтыланды. Бұл кезең республикадағы ұлттық азаматтардың құқықтарын кеңейтумен қатар, социалистік құрылымдарға толық интеграцияға ұмтылыс қайратынан да хабар береді.

19. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның қазіргі Қазақстанға әсері

Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы мен өмір сүрген кезеңі қазіргі Қазақстанның дамуына үлкен әсер етті. Бірінші мақалада кеңестік экономикалық саясаттың ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салаларын дамытуға ықпалы қарастырылады. Бұл салалардың негізі сол кезеңде қаланды. Екінші мақалада ұлттық мәдениетті, қазақ тілін дамытудағы рөлі атап өтіледі, бұл ұлттық сананы қалыптастыруға септігін тигізді. Үшінші мақалада саяси автономияның маңызы мен ұлт біртұтастығын нығайтудағы орны туралы баяндайды. Жалпы алғанда, Қырғыз АКСР тәуелсіз Қазақстан құру жолындағы маңызды кезең болды, оның тарихи сабақтары бүгінгі мемлекеттік даму стратегиясында өз көрінісін табуда.

20. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның тарихи маңызы және қазіргі сабағы

Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы қазақ мәдениеті мен мемлекетшілдігінің нығаюына, қазіргі тәуелсіз Қазақстанның дамуына берік тарихи негіз салды. Бұл кезең ұлттық сана мен мемлекеттік басқарудың жаңа үлгілерін қалыптастырып, ұлттың болашаққа деген сенімін арттырды.

Дереккөздер

Аманжолов, Ә. Қазақ автономиялық республикасының құрылуы: тарихи зерттеу, Алматы, 2005

Қоғамдық ғылымдар журналы. Қазақстан және Ресей қатынастары, №3, 2010

Кулжанов, Б. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар, Алматы, 2012

Тарихи деректер архиві, 1920 жылдар

Рахматуллин, Н. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихы, Нұр-Сұлтан, 2018

Қазақ КСР Тарихы: 1917-1956 жж. – Алматы, 1990.

Ресей және ТМД елдерінің тарихы: Қазақстан. – Астана, 2005.

История Казахстана в документах и материалах, 1917-1940. – Алматы, 2002.

Еркінбаев Б. Қазақстанның ұлттық мемлекеті тарихы. – Алматы, 2010.