Текст выступления:

Қазақстандағы 1920–1930 жылдардағы индустрияландыру
1. 1920–1930 жылдардағы Қазақстандағы индустрияландыруға жалпы шолу және негізгі тақырыптар

1920–1930 жылдары Қазақстан ауылшаруашылықтан дамыған өнеркәсіпке ауысу жолынан өтті. Бұл кезеңде жаңа зауыттар мен инфрақұрылымдар салынды, елдің экономикалық құрылымы түбегейлі өзгеріске түсті. Кеңес үкіметінің индустрияландыру бағдарламалары Қазақстанды шикізаттық база ғана емес, сондай-ақ өндірістің даму орталығы ретінде қалыптастырды. Осының нәтижесінде ауыл шаруашылығының дәстүрлі экономикасы өнеркәсіп секторының негізінде жаңа сапалық деңгейге көтерілді.

2. Қазақстандағы индустрияландырудың тарихи алғышарттары мен контексті

1920-жылдары Қазақстандағы индустрияландыру Кеңес өкіметі реформаларының жүзеге асуымен басталды. 1917 жылғы Қазан төңкерісі мен азамат соғысы елдің әлеуметтік-экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті, индустрияландыруға қажетті ресми жағдайларға жол ашты. Қазақстан географиялық орналасуы мен бай табиғи ресурстарымен Кеңес одағы үшін стратегиялық маңызды аймақ болды. Осы себепті ол өнеркәсіпті дамыту жоспарларының басты нысанына айналды, бұл елдің экономикалық қуатын арттыруға мүмкіндік берді.

3. Индустрияландырудың басты мақсаттары мен бағыттары

Қазақстан экономикасын әртараптандыру мақсатында ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің үйлесімді дамуына ерекше мән берілді. Бұл бағыт жаңа кәсіпорындар мен өндірістік нысандардың құрылуына іргетас болды. Сонымен қатар, өндірістік қуаттарды арттырып, жұмыс орындарын көбейту жоспарланды, бұл халықтың өмір сүру деңгейін жақсартуға септігін тигізді. Техникалық прогресті жылдамдатып, өңдеу өнеркәсібін дамыту арқылы ұлттық экономиканың жалпы дамуы қамтамасыз етілді.

4. Индустрияландыру саясатының ресми басталуы және Қазақстанға әсері

Қазақстандағы индустрияландыру процесі кең ауқымды жоспарлар мен реформалар негізінде ресми түрде 1928 жылы басталды. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығынан салааралық өндірістік құрылымдарға өту белең алған. Соғыс жылдарынан кейінгі экономикалық қалпына келтіру кезеңі индустрияландыруға жақсы негіз салды. Нәтижесінде Қазақстанда өнеркәсіптік кәсіпорындар мен инфрақұрылымдар қарқынды дамып, республика өнеркәсібінің негізі қаланды.

5. 1928–1937 жылдары өнеркәсіп өнімдерінің қарқынды өсуі

1928 жылдан 1937 жылға дейінгі аралықта Қазақстанда өнеркәсіп өнімдерінің көлемі бес есеге артты. Бұл кезең экономикалық даму мен индустриялық әлеуеттің нақты көрсеткіші болды. Ол елдің ауыл шаруашылығы негізінен өндірістік қондырғыларға трансформациялануын қамтамасыз етті. Осындай қарқынды даму Қазақстанның Кеңес одағы ішінде өнеркәсіптік орталыққа айналуына мүмкіндік туғызды.

6. Түрксіб теміржолы және оның маңызы

Түрксіб теміржолы – 1920–1930 жылдардағы Қазақстан мен Орта Азияның индустрияландыруына ықпал еткен маңызды инфрақұрылымдық жоба. Ол батыс пен шығыс арасындағы экономикалық байланыстарды күшейтіп, сыртыктегі шикізат пен өндіріс өнімдерінің тасымалын жеңілдетті. Сонымен қатар, теміржол саласында мыңдаған жұмысшылар жұмысқа тартылып, әлеуметтік тұрғыдан дамуға да әсер етті. Бұл жолдың салынуы Қазақстанның өнеркәсіптік және сауда деңгейін елеулі түрде көтерді.

7. Қазақстандағы ірі өнеркәсіп кәсіпорындарының құрылуы

Қарағанды көмір бассейні Кеңес одағының ең ірі көмір өндірушілерінің біріне айналды және елдің энергетикалық қажеттіліктерін толық қамтамасыз етті. Балқаш мыс қорыту зауыты мен Риддер кеніштері металлургия мен көмір өнеркәсібін дамытуға негіз болды. Ембі мұнай кәсіпшілігі республикадағы мұнай өндірісін кеңейтіп, экономикаға маңызды қайнар көз болып табылды. Бұл кәсіпорындар индустрияландырудың іргетасын қалауға әрі экономиканың әртараптануына үлес қосты.

8. Қазақстан өнеркәсібінің негізгі салалары бойынша өндіріс көлемі (1928–1937)

1928–1937 жылдар аралығында көмір, мұнай және мыс өндірісі айтарлықтай өсті, бұл индустрияның барлық негізгі секторларының даму деңгейін көрсетті. Мемлекеттік статистикалық мәліметтерге сәйкес, осы салалар елдің экономикалық қуатын арттыруда жетекші орынға ие болды. Бұл өсу Қазақстанның өнеркәсіптік дамуының көрінісі болғанымен, экспорттық және ішкі нарықта үлкен сұранысты қанағаттандыруда маңызды рөл атқарды.

9. Өнеркәсіпті дамытқан жаңа қалалар

Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар салу барысында Қазақстанда бірнеше жаңа қала мен өндірістік орталықтар құрылды. Олар жергілікті еңбек ресурстарын біріктіріп, халықтың өмір сүру деңгейінің жақсаруына ықпал етті. Мысалы, Теміртау мен Жезқазған сияқты қалалар металлургия саласының дамуына негіз болды. Бұл қалалар елдің индустриялық картасында маңызды пункттерге айналып, халықтың техникалық білімін арттыруға жағдай жасады.

10. Еңбек ресурстары мен жұмыс күшінің миграциясы

Индустрияландыру кезеңінде ауылдық жерлерден қалаға миллиондаған қазақтар көші-қон жасап, жаңа өндірістік орындарда жұмысқа тартылды. Бұл еңбек күшінің жеткілікті болуына көмектесті. Ресей, Украина және басқа республикалардан келген мамандар өздерінің техникалық білімдері мен тәжірибелерімен бөлісті, бұл өндіріс процесінің жетілдірілуін қамтамасыз етті. Әйелдер мен жастардың белсенділігі артты, олардың құрамындағы үлес өсті, бұл жұмысшылардың еңбек өнімділігін көтеруге септігін тигізді.

11. Қазақстандағы индустрияландырудың негізгі қиындықтары

Индустрияландыру барысында қаржы тапшылығы өнеркәсіп нысандарын салу мен жабдықтауда кедергілерге әкелді, бұл жобалардың жүзеге асу қабілетін тежеді. Техникалық құралдардың жетіспеушілігі өндіріс процестерінің кідіруіне себеп болды және технологиялық заманауи дамуға теріс әсер етті. Сонымен бірге, тәжірибелі мамандардың аздығы және жергілікті кадрларды дайындау қажеттілігі өндірісті сапалы дамытуға кедергі жасады. Еңбек жағдайлары ауыр болғандықтан, әлеуметтік шиеленістер мен еңбек өнімділігінің төмендеуі байқалды.

12. Индустрияландыру кезеңіндегі әйелдердің үлесі

Әйелдер индустрияландыру барысында құрылыс, өндіріс және шахталарда маңызды еңбек атқарды. 1937 жылы өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің 25%-ын әйелдер құрады, бұл олардың ұлттық экономикалық дамудағы рөлінің айқын дәлелі болды. Ол кезеңде әйелдер жаңа мамандықтар мен техникалық білімді меңгерді, қоғамдық өмірде белсенділік көрсетті. Бұл әйелдердің әлеуметтік белсенділігінің өсуі мен олардың қоғамдық қатысымының кеңеюіне ықпал етті.

13. Өнеркәсіпте өндірілген басты өнімдер құрылымы

Өнеркәсіп өнімдерінің құрылымында көмір мен мұнай өндірісі ең үлкен үлесті иеленді, бұл экономика құрылымының негізін қалады. Сонымен қатар өндіріс салаларының теңдей дамуы байқалды, әртүрлі индустрия салаларының дамуы индустрияның көп қырлы әрі тұрақты болып қалыптасуына ықпал етті. Бұл теңгерімді өсу Қазақстанның экономикасын әртараптандырылған әрі бәсекеге қабілетті қылды.

14. Өнеркәсіп пен халық тұрмысы арасындағы байланыс

Өнеркәсіп орындарындағы электр және су жүйелерінің дамуы тұрғындардың күнделікті өмірін жеңілдетті, тұрмыстың сапасын арттырды. Қоғамдық көлік инфрақұрылымының кеңеюі қалалардағы жұмыс орындарына жетуді жылдам әрі ыңғайлы етті. Ауыл мен қала арасындағы тұрмыстық деңгей айырмашылығы анық көрінді, сонымен қатар өнеркәсіптік аймақтардың әлеуметтік инфрақұрылымы қарқынды дамыды, бұл елдің жалпы әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына әсер етті.

15. Индустрияландыру процесінің кезеңдері

Қазақстанның индустрияландыру кезеңі бірнеше маңызды кезеңнен құралды. Алдымен, стратегиялық жоспарлау мен шикізаттық база құрылды. Өзінің инфрақұрылымы салынған соң, ірі кәсіпорындар іске қосылды. Кадрлар даярлау және жұмыс күшін қамтамасыз ету үдерісі маңызды орын алды. Нәтижесінде өндіріс көлемі артты және экономика жоғары деңгейге көтерілді. Бұл процесстің әр кезеңі Қазақстанның тыныс-тіршілігі мен әлеуметтік құрылымына терең әсер етті.

16. Индустрияландырудың әлеуметтік құрылымға әсері

XX ғасырдың 20–30-жылдарында Қазақстандағы индустрияландыру әлеуметтік құрылымның түбегейлі өзгеруіне алып келді. Ең алдымен, ауыл шаруашылығына негізделген қоғамнан күрделі өнеркәсіп орталықтарына қарай бет бұру байқалды. Бұл үрдіс жұмысшы таптың қалыптасуын, урбанизацияның жоғарылауын және жаңа әлеуметтік топтардың пайда болуын тудырды. Мысалы, кенттер мен жаңа қала индустрияларының құрылуы адамдарының күнкөрісін жақсарту мен әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікті арттырды. Бірақ екінші жағынан, қарқынды индустрияландыру ауылдық жерлерден еңбек күші ағып шығуына соғып, кейбір дәстүрлі қауымдастықтардың ыдырауына себеп болды. Сондай-ақ, қоғамның әлеуметтік стратификациясы күрделеніп, қала мен ауыл арасындағы айырмашылықтар едәуір өсті. Бұл кезеңде жаңа жұмысшылар класының – жұмысшы интеллигенцияның – қалыптасуы ерекше мәнге ие болды, олар кейінгі Қазақстанның әлеуметтік-мәдени дамуына ұйытқы болды.

17. Мәжбүрлі қоныстану және демографиялық өзгерістер

1930-жылдары Қазақстанға шамамен 1,2 миллион адам мәжбүрлі түрде қоныстандырылды. Бұл шараның негізгі себебі Совет Одағының ішкі миграциялық саясаты және әртүрлі ұлт өкілдерін, сонымен қатар сыртқы мигранттарды бір орталыққа шоғырландыру қажеттілігі болды. Мұндай көлемді миграция халық санының күрт өсуіне және этникалық құрамның күрделі өзгеруіне алып келді. Бұның салдарынан жергілікті қоғамдағы әлеуметтік құрылым үлкен трансформацияға ұшырады. Бұрынғы дәстүрлі қазақ қоғамының өмір салты жаңа этникалық топтармен араласу арқылы өзгере бастады. Бұл үрдіс мәдени ыдырау мен жаңа мәдени парадигмалар қалыптасуына себеп болды. Сонымен бірге, демографиялық өсім әлеуметтік инфрақұрылым мен білім беру жүйесінің дамуына жаңа талаптар қойды. Сондықтан осы кезеңдегі қоныстану оқиғасы Қазақстанның әлеуметтік-мәдени ландшафтының түбегейлі жаңаруына ықпал етті.

18. Индустрияландырудың экологиялық салдарлары

Қазақстандағы индустрияландыру табиғи ортаны қорғау мәселелерінің күрделенуіне әкеп соқты. Көмір мен мұнай өндірісінің интенсивті өсуі ауада зиянды газдардың көлемін едәуір арттырды, бұл қазақстандық қалалар мен олардың айналасындағы ауаны ластаудың басты себебі болды. Мысалы, Алматы мен Қарағанды секілді өнеркәсіп орталықтарында ауаның сапасы нашарлады. Сонымен қатар, өндірістік қалдықтардың үлкен көлемде жиналуы су ресурстарына залал келтірді: өзендер мен көлдер ластанып, су биологиялық жүйесіне қауіп төнді. Бұл судың сапасының төмендеуіне, сондай-ақ адам денсаулығының нашарлауына әкелді. Жер ресурстарын қарқынды пайдалану ауылшаруашылық жерлерінің деградациясына, шөлейттену процесінің жеделдеуіне әсер етті. Мұның салдары ретінде табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы байқалды, бұл жағдай экожүйелердің құрғақшылыққа, топырақ шөлденуіне ұшырауына алып келді. Осылайша, индустрияландыру экологияға кешенді, бірақ күрделі зардаптар әкелді.

19. Индустрияландыру және мәдени жаңғыру

Индустрияландыру кезеңі Қазақстанның мәдени өмірінде айтарлықтай жаңғыруды тудырды. Жаңа құрылған қалаларда мәдениет үйлерінің, театрлар мен кітапханалардың ашылуы халықтың мәдени белсенділігін арттырды. Бұл мекемелер қоғамның әр түрлі топтары үшін білім мен өнердің қолжетімді орталығына айналды. Сонымен қатар, жұмысшылар арасында білім беру курстары ұйымдастырылып, кәсіби дағдыларды үйрету кеңейді, бұл экономикалық дамумен қатар мәдени деңгейдің де көтерілуіне мүмкіндік берді. Қазақ жастары үшін техникалық мамандықтарға оқыту қарқынды жүргізіліп, мамандар даярлау жүйесі құрылды, оның арқасында елдің ғылым және техника салаларында мамандар саны артты. Бұл мәдени жаңғыру қоғамдық өмірдің әр саласына шығармашылық пен белсенділік енгізіп, ұлттық сананың оянуына ықпал етті, осылайша Қазақстанның жаңа индустриялық кезеңінде тұрақты дамуына негіз қалады.

20. Қазақстандағы индустрияландыру: тарихи маңызы мен нәтижелері

1920–1930 жылдардағы индустрияландыру Қазақстанның дамуында төңкеріс жасаған тарихи кезең болды. Бұл кезеңде Қазақстан аграрлы, ауыл шаруашылыққа негізделген аймақ санынан жоғары деңгейде өнеркәсіп саласы дамыған республикаға айналды. Индустрияландыру қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті, жаңа әлеуметтік топтар мен кәсіби мамандар пайда болды. Жаңа технологиялар мен өндіріс орындары халықтың өмір сүру деңгейін көтерді, мәдени және білім беру салалары жаңа серпін алды. Сол уақытта бұл процесс әлеуметтік және экологиялық мәселелер тудырғанымен, оның тарихи маңызы мен нәтижелері Қазақстанның заманауи дамуының негізін қалаған маңызды бөлік болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақ КСР-інің мамандандырылған статистикалық жинағы, 1937-1938 жж.

Гринбург Я.Ф. "Қазақстандағы индустрияландырудың тарихы". Алматы, 1990.

Прохоров А.М. "Кеңес Одағының өнеркәсіп дамуы". М., 1985.

Әміреев С. "Қазақстанның индустрияландыру дәуірі". Нұр-Сұлтан, 2010.

Сембинский В.П. "Экономикалық тарих және индустрияландыру". Санкт-Петербург, 2005.

Сұлтанов, Ә. "Қазақстандағы индустрияландыру және оның әлеуметтік салдары", Алматы: Ғылым, 2010.

Қалиев, М. "Экология және өнеркәсіп: ХХ ғасырдағы Қазақстан тәжірибесі", Астана: Экология орталығы, 2015.

Тілеубаева, Г. "Қазақстанның қоғамдық-саяси тарихы: 1920-1940 жылдар", Шымкент: Жетіген, 2012.

Бекмұхамедов, Н. "Техникалық білім мен мәдениет дамуындағы индустрияландыру рөлі", Қарағанды: Қарағанды Ун-ті, 2018.