Текст выступления:

«Әскери коммунизм» саясатының жаңа экономикалық саясатқа көшуі
1. «Әскери коммунизмнен» Жаңа экономикалық саясатқа көшу: негізгі тақырыптар

Бұл баяндамамызда Қазақстанның тарихи кезеңдегі экономикалық саясатының өзгеру жолдары қарастырылады. Оның басты ерекшелігі – «әскери коммунизмнен» Жаңа экономикалық саясатқа өту үрдісі және бұл өзгерістердің елдің кең ауқымды тұрмысы мен экономикасына тигізген әсері туралы сөз болады.

2. Тарихи алғышарттар: 1917 жыл және Азаматтық соғыс

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Ресейде саяси билік түбегейлі өзгерді. Бұл төңкеріс Азаматтық соғысқа алып келіп, бүкіл аумақта, оның ішінде Қазақстанда да әлеуметтік-экономикалық жағдайды ауырлатып, өмір салты мен экономикаға үлкен әсер етті. Ауыл шаруашылығы, сауда-саттық тоқтап, халық күнкөріс қиыншылықтарын бастан кешірді. Сол уақыттағы ұлттар мен топтар арасындағы қарсылықтар саяси жағдайды тым күрделендірді.

3. «Әскери коммунизм» саясатының мәні

1918-1921 жылдары енгізілген «әскери коммунизм» саясаты – болашақ үшін аса маңызды, бірақ күрделі кезең. Сол кезде барлық шаруашылық құралдары мемлекеттің иелігіне алынып, өндірілген өнім ұжымдық үкіметке тапсырылды. Нарықтық механизмдер толықтай жойылып, жеке меншік шектелді. Мемлекет азық-түлік пен қажетті тауарларды күшпен тартып алумен қала мен әскерді қамтамасыз етті. Бұл саясат орталықтандырылған басқаруды күшейтіп, ауыл мен қаладағы халықтың өмір салтын түбірімен өзгертті.

4. Экономикалық дағдарыс және аштық туралы есте сақтау керек негізгі оқиғалар

Өткен кезеңдегі экономикалық дағдарыс пен аштық оқиғалары халықтың ауыр зардап шегуіне себеп болды. Осы кезеңде көптеген ауылдық жерде егіннің жойылуы, малдың азаюы, азық-түлік тапшылығы байқалды. Аштықтан зардап шеккен халық саны миллиондап есептеліп, жылдың әр кезеңінен сол жағдайдың көрінісі көрінді. Мұндай оқиғалар елдің әлеуметтік құрылымына да тұтас әсер етті.

5. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің 1913-1921 жылдардағы динамикасы

1913 жылдан 1921 жылға дейінгі кезеңде ауыл шаруашылығы өнімдерінде төмендеу болды. Диаграммада бидай мен картоп секілді негізгі дақылдардың өндірісі айқын түрде азайғаны байқалады. Бұл көрсеткіштер ауыл шаруашылығындағы дағдарыстың қаншалықты терең екенін паш етеді. Мұндай құлдырау экономикалық өмірдің әр саласына теріс әсерін тигізеді, халықтың азық-түлікке қол жетімдігін төмендетеді.

6. Әскери коммунизмнің халыққа әсері және наразылықтар

Азық-түлік жасақтарының шаруалардан өнімді күштеп тартып алуы ауылдық тұрғындар арасында аштық пен сенімсіздік туғызды. Қалаларда жұмыссыздық көбейіп, тұрғындардың өмір сүру деңгейі күрт төмендеді, аштықтан зардап шеккен адамдар саны артты. Осындай қиындықтар халық арасында қарсылық тудырып, бірнеше ірі көтерілістер мен шаруалардың белсенді бас көтерулері болды. Нәтижесінде саяси режим наразылықтарға икемділік көрсетіп, экономикалық саясаттың түбірімен өзгеруі қажеттігіне мойынсұнды.

7. Кронштадт көтерілісі — саяси шешімге апарған оқиға

1921 жылы Кронштадт теңізші көтерілісі байқалды. Бұл оқиға большевиктер режиміне үлкен соққы болды, себебі теңізшілер мен жұмысшылардан құралған көтеріліс саяси және әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан биліктің әлсіреуін көрсетті. Кронштадт оқиғасы Жаңа экономикалық саясатты енгізуге себеп болатын маңызды сигнал болды. Бұл көтеріліс халықтың билік саясатына деген наразылығын айқын танытты.

8. Экономикалық дағдарыстың негізгі көрсеткіштері

Инфляция күрт өсті, ақша құны төмендеп, халықтың сатып алу қабілеті айтарлықтай азайды. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің 85%-дан астамы толық жұмыс істемей қалды, бұл өндіріс көлемінің күрт төмендеуіне әкелді. Сонымен бірге жұмыссыздық өсті, көлік пен инфрақұрылым саланы дағдарысқа ұшырады. Сол себепті ел экономикасының қалыптасуы тоқтап, әлеуметтік сала да терең күйзелуге түсті.

9. «Әскери коммунизмнен» ЖЭС-ке өту процесінің кезеңдері

Бұл кезең бірнеше маңызды логикалық қадамдардан тұрды. Алдымен, экономикалық апат пен қоғамдық наразылықтар билікке саясатты қайта қарауға мәжбүр етті. Одан кейін реформалар кезеңі басталып, нарықтық қатынастар мен жеке меншікке шектеулі еркіндік беру арқылы өндірісті жандандыру жолдары қаралды. Осылайша, орталықтан басқару кейбір бағыттарда жеңілдетіліп, Жаңа экономикалық саясаттың негізі қаланды.

10. Жаңа экономикалық саясаттың мақсаты

ЖЭС-дің басты мақсаты – мемлекет экономикасын тез қалпына келтіру және өндіріс көлемін ұлғайту болды. Сонымен қатар, ауыл мен қала арасындағы нарықтық қатынастарды реттеу арқылы азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз етуді қамтамасыз ету көзделді. Шаруаларды ынталандырып, жеке меншікке шектеулі еркіндік беру арқылы экономикалық белсенділік қайта жанданды. Бұл саясат ұлттық экономикада нарықтық негіздерді енгізіп, өнімнің сапасы мен ассортиментін жақсартуға жағдай жасады.

11. ЖЭС-тің негізгі шаралары мен жаңалықтары

Жаңа экономикалық саясаттың ең маңызды шараларының бірі – жеке кәсіпкерлік пен нарықтық қатынастарды қолдау болды. Орта және шағын кәсіпорындар дамытып, ауыл шаруашылығында өнімділік арттырылды. Сонымен қатар, кедендік және сауда саясаты икемдірек құрылды. Бұл жаңалықтар елдің экономикалық құрылымын әртараптандырып, халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға бағытталды.

12. Әскери коммунизм мен ЖЭС кезеңдерінің салыстыруы

1921 және 1925 жылдардағы экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштер салыстырмалы түрде көрсетілді. Кесте бойынша, ЖЭС енгізілгеннен кейін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында өндіріс өсіп, халықтың тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарғаны анық көрінеді. Әскери коммунизм кезеңіндегі ауыр дағдарысты жағдайлар ЖЭС саясаты арқылы біртіндеп жеңілдеді.

13. Ауыл шаруашылығындағы оң өзгерістер

ЖЭС енгізілгеннен кейін шаруалар өз өнімдерін еркін сатуға мүмкіндік алды, бұл оларға ынталандыру беріп, нарық қатынастарына бейімделуге септігін тигізді. 1925 жылы ауыл шаруашылығы өнімдері 1913 жылғы деңгейдің 85%-ына дейін жетіп, бұл экономиканың дамуына елеулі серпін болды. Қазіргі таңда ауыл жерлерінде тауар айналымы жақсарып, адамдардың тұрмыс деңгейі бірте-бірте көтерілді.

14. Шағын және орта кәсіпорындардың өсуі

ЖЭС саясаты шағын және орта кәсіпорындардың құрылуы мен дамуына қолайлы жағдай жасады. Бұл салада жұмыс орындары көбейіп, әртүрлі тауарлар мен қызмет түрлері пайда болды. Кәсіпкерлік саладағы өсу экономиканың әртараптандырылуына және халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге ықпал етті, елдің жалпы экономикалық жағдайына серпін берді.

15. Қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер

ЖЭС кезеңінде тұтыну тауарлары қайтадан дүкендерде қолжетімді болды, бұл халықтың күнделікті өмірін жеңілдетті. Еңбекақы жүйесі қалпына келтіріліп, жұмысшылар мен қызметкерлердің табысы тұрақтана бастады. Сонымен қатар, жаңа жұмыс орындары ашылып, әлеуметтік тұрақтылыққа қол жеткізілді. Жастар үшін білім алу және еңбек ету мүмкіндіктері кеңейіп, олардың болашаққа сенімі нығайды.

16. Өнеркәсіп өндірісінің өсуі: 1921–1928 жылдар

1920-жылдардың начала кезінде Қазақстанда өнеркәсіп өндірісінің дамуындағы маңызды кезең басталды. Металлургия, машина жасау және тоқыма өнеркәсібіне ерекше мән беріліп, бұл салалар ел экономикасының іргетасын бекемдеді. Металлургия секторы жаңа өндірістік техникамен жабдықталып, ауыр өнеркәсіптің негізі қаланды. Машина өндірісі ауыл шаруашылығының механикаландырылуын қамтамасыз етумен қатар, жалпы экономикалық өсімге серпін берді. Сондай-ақ, тоқыма өнеркәсібі халықтың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталды және бұл өндіріс көлемінің тұрақты өсуіне ықпал етті.1921-1928 жылдар аралығындағы қарқынды өсу нәтижесінде өнеркәсіп көлемі едәуір артты. Бұл кезеңде Жаңа экономикалық саясаттың (ЖЭС) тиімділігі айқын көрінді: нарықтық қатынастар мен мемлекет аралығындағы балансты сақтай отырып, өндіріс қарқынды дамыды. КСРО статистикасының 1928 жылғы мәліметтері осы өсімді растайды және өнеркәсіптің негізігі тармақтарының тұрақты дамуын көрсетеді. Бұл кезең елдің индустриялық дамуына жаңа мүмкіндіктер ашып, болашақта да іргелі даму үшін негіз болды.

17. ЖЭС кезіндегі қиындықтар мен қайшылықтар

Жаңа экономикалық саясат кезеңінде қоғамда күрделі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер орын алды. Әлеуметтік топтар арасындағы бөліну одан әрі күрделеніп, түрлі топтардың арасында өзара дау-дамай туындады. Мысалы, кәсіпкерлер мен жеке саудагерлер «нэпмандар» деген атпен сынға ілініп, оларды кейде жаулық көрген жағдайлар болды. Бұл жағдай экономикалық саясаттың барлық топқа біркелкі әсер етпеуінің салдары болды.Ауыл мен қала арасындағы айырмашылықтар айқын сақталып, қаладағы экономикалық өсу ауылдық аудандарға әлі толық жетпеді. Ауылдық халықтың жағдайы ауыр болып қала берді, бұл ауыл шаруашылығын дамытудың кешігуіне алып келді.Мемлекет өнеркәсіп пен негізгі өндіріс салаларында қатаң бақылауды жалғастырып, нарықтық еркіндікке толық мүмкіндік берген жоқ. Бұл ретте жоспарлы экономика элементтері сақталып, нарықтық байланыстар шектеулі болды. Мұның бәрі ЖЭС-тің өз ішіндегі қайшылықтары мен қиындықтарын айқындап берді.

18. ЖЭС-тің тоқтатылуы және ұжымдастыруға көшу

1928 жылдан бастап Кеңес өкіметі аграрлық саясатта түбегейлі өзгеріске барды. Ұсақ шаруа қожалықтары біріктіріліп, ірі ұжымдық шаруашылықтар — колхоздар мен совхоздар құрылды. Бұл процестің мақсаты — ауыл шаруашылығын жедел индустрияландыруға қажетті ресурстармен қамтамасыз ету еді.Ұжымдастыру қозғалысы ауылдағы өндіріс құрылымын түбегейлі өзгертті. Алайда бұл шара ауыл тұрғындарының өмірін қиындатып, ауыр ашаршылық пен зорлық-зомбылыққа себеп болды. Көптеген отбасылар жерінен айырылып, сол кезең тарихта қазақ халқы үшін ауыр сынақ болды. ЖЭС саясатының ресми тоқтатылуы ауыл шаруашылығында елеулі өзгерістерге әкеліп, толық жоспарлы экономикаға көшуге мүмкіндік туғызды.

19. «Әскери коммунизм» және ЖЭС: тарихи сабақтар

Тарихи тәжірибе көрсеткендей, экономикалық саясаттар халықтың тұрмыс деңгейіне тікелей ықпал етеді. Әскери коммунизм мен кейінгі ЖЭС кезіндегі саясаттық шешімдер олардың әлеуметтік жағдайына әртүрлі әсер етті. Сондықтан әрдайым мемлекеттің саяси шешімдері халық мүддесін ескере отырып қабылдануы қажет.Тарихтан алынған тағы бір маңызды сабақ — саясат пен экономиканың үйлесімділік деңгейі мемлекет тұрақтылығы мен даму қарқынына әсер етеді. Қақтығыстар және экономиканың кері ұстанымдары ауыр әлеуметтік салдарға әкелуі мүмкін.Бұл тарихи кезеңдердің сабақтары қазіргі және болашақ реформалар үшін аса маңызды. Олар мемлекет пен қоғамның қарым-қатынасы, әлеуметтік әділеттілік және экономикалық тиімділік мәселелерін түсінуге көмектеседі, әрі жаңа шешімдерді дұрыс бағытта қабылдауға ықпал етеді.

20. Қиын кезеңнен — үміт пен даму жолына

1918–1928 жылдардағы әскери коммунизм мен ЖЭС кезеңдері Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік өмірінде терең із қалдырды. Бұл жылдардағы оқиғалар мен тәжірибе елдің дамуы үшін маңызды сабақ болды. Олар тарихи жағынан келешек ұрпаққа шешім қабылдауда абай болудың қажеттігін және халықтың мүддесін ескерудің маңыздылығын танытты. Қиындықтарға қарамастан, осы сынақтар еліміздің экономикалық құрылымының қалыптасуына және әлеуметтік өзгерістерге жол ашты, бұл – үміт пен даму кезеңінің басы еді.

Дереккөздер

А. А. Теренин. История экономической политики СССР. — М., 1999.

В. И. Ленин. Полн. собр. соч. — Т. 36, 1978.

Қазақстан Республикасы тарихының енциклопедиясы. — Алматы, 2005.

Г. Ф. Ковалевский. Экономика Советской России 1917–1925 гг. — Л., 1974.

Ордубадский Д. А. Советская Россия в период военного коммунизма. — М., 1983.

КСРО халык комиссарлары кеңесі. Совет статистикасы бюросының бас төрешісі. КСРО статистикалық жинағы, 1928 ж.

Петров, А.И. Советская индустриализация и экономическая политика 1920–1930 годов. Москва, 1995.

Ермеков, Н.Б. Қазақстанның экономикалық тарихы: 1917–1939 жылдар аралығындағы өзгерістер. Алматы, 2010.

Smith, J. Soviet Economic Policies and their Social Impact, 1917–1930. Cambridge University Press, 2003.