Текст выступления:

Теріні қорғаудың жеке құралдары
1. Теріні қорғаудың жеке құралдары: негізгі ұғымдар мен мәні

Теріні қорғаудың жеке құралдары өндіріс, әскери және төтенше жағдайларда адамның басты қорғаныс желісі болып табылады. Бұл құрылғылар теріні механикалық, химиялық, биологиялық қауіптерден, сондай-ақ жоғары температура мен басқа да зиянды әсерлерден қорғауға бағытталған. Қазіргі заманның дамуымен бірге, жеке қорғаныс құралдарының ролі артып, олардың технологиялық үлгілері мен сапасы үздіксіз жетілдірілуде. Бұл құралдар қауіпсіздік пен адамның өмір сапасын сақтау мақсатында маңызды компонент саналады.

2. Теріні қорғау құралдарының даму тарихы мен маңызы

XIX ғасырдың соңында өнеркәсіптік өндірістің қарқындауы еңбек қауіптерін көбейтті. Сол кезде арнайы теріні қорғау құралдары пайда болып, жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталды. 1960-1980 жылдары халықаралық және ұлттық стандарттар енгізіліп, еңбек қауіпсіздігі мәдениеті кездейсоқтықтан жүйелі тәсілге айналды. Қазіргі уақытта қолданыстағы заңнама мен технологиялар жұмыс орнындағы қауіптерге тиімді жауап беруді қамтамасыз етеді, бұл адам өмірін қорғауда маңызды рөл атқарады.

3. Теріні қорғаудың негізгі түрлері

Теріні қорғау құралдары бірнеше негізгі түрге бөлінеді: химиялық, механикалық, биологиялық және жоғары температурадан қорғайтын құралдар. Әр типтің ерекшеліктері мен артықшылықтары нақты қауіпті жағдайларға сай таңдалады. Мысалы, химиялық қорғау құралдары қорғаныс комбинезондары мен арнайы қолғаптардан тұрады, ал механикалық қорғау құралдары қатты заттардан, шаңдардан және жарақаттан қорғау үшін қолданылады. Биологиялық қорғаныс негізінен инфекциялардан, ал жоғары температурадан қорғау арнайы термоқұрылғылардан құралған.

4. Химиялық заттардан қорғайтын құралдар сипаттамасы

Химиялық қорғаныс құралдары резеңке және полимерлік материалдардан жасалған комбинезондардан тұрады, олар химиялық бу мен сұйықтықтардың теріге енуін толықтай бөгейді. Қолғаптар мен бахилдер химиялық заттарға төзімді болып, олардың сіңуін және тері бетіне таралуын болдырмайды. Бұл құралдар өнеркәсіп пен әскери салада, әсіресе химиялық апаттар қаупі жоғары жерлерде кеңінен қолданылады, өйткені олар адам денсаулығын сақтау және қауіпті жағдайлардың алдын алу үшін өте маңызды.

5. Механикалық жарақаттардан қорғайтын құралдар

Механикалық жарақаттарға қарсы қорғаныс мәнерінде, арнайы берік материалдардан жасалған қолғаптар, манжеттер және тіпті толық қорғаушы киімдер қолданылады. Мысалы, құрылыс саладағы жұмысшылар қатты заттардың құлауынан немесе кесетін құралдың жарақатынан сақталу үшін металл немесе арнайы талшықтан жасалған қорғаныс құралдарын пайдаланады. Бұл құралдар адамның қозғалу еркіндігін шектемей, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, түрлі спорт түрлері мен әскери іс-шараларда да механикалық қорғаныс маңызды орын алады.

6. Биологиялық қатерлерден қорғану құралдары

Биологиялық қауіптерге қарсы қорғанысқа арналған құралдар вирус, бактерия және басқа микроорганизмдердің таралуын тоқтату мақсатында жасалады. Мысалы, медициналық қолғаптар, маскалар, қорғаушы костюмдер жұқпалы аурулардан қорғаудың басты элементі болып табылады. Олар әсіресе эпидемия немесе пандемия кезеңінде, инфекциялық аурулармен күресуде аса қажет. Қазіргі таңда биологиялық қауіпке қарсы құралдардың сапасы мен тиімділігі ғылыми зерттеулер негізінде жетілдіріледі.

7. Жеке қорғаныс құралдарының қолдану салалары мен сипаттамалары

Жеке қорғаныс құралдары әр түрлі салаларда: өндірісте, құрылыс пен медицинада қолданылады. Олардың құрылымы, қолданылатын материалдары мен төзімділік деңгейлері осы салалардың ерекшеліктеріне сәйкес дайындалады. Мысалы, химиялық өндіріс орындарында пайдаланылатын құралдар герметикалық және жуылмайтын материалдардан жасалса, медицина саласында еңгізілген материалдар жеңіл әрі стерильді болуы тиіс. Қауіпсіздік стандарттарына сәйкес құралдардың сапасы тұрақты бақылауда ұсталып, қорғаныс тиімділігі қамтамасыз етіледі.

8. Қазақстанда жеке қорғаныс құралдарын қолдану, 2023

2023 жылы Қазақстанда жеке қорғаныс құралдарын ең көп қолдану өндірістік секторда байқалды, ал құрылыс және медицина салалары да бұл көрсеткіш бойынша алдыңғы қатарда тұр. Әр саланың қажеттілігі мен пайдалану ерекшелігіне байланысты құралдардың әртүрлілігі мен түрлері қолданылады. Бұл деректер өндіріс орындары мен медициналық мекемелердің жұмысшыларға қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ерекше мән беріп жатқанын көрсетеді. Бұл түптеп келгенде қаланың және елдің еңбек қауіпсіздігі деңгейінің өсуіне үлкен ықпал етеді.

9. Стандарттар мен сертификаттау талаптары

Қазақстанда жеке қорғаныс құралдарына қойылатын талаптар EN 340, ГОСТ 12.4.103-83 және ISO 13688 халықаралық стандарттарына сәйкес болады. Сертификаттау құралдардың сапасын, олардың қауіпсіздігін және жарамдылығын ресми түрде растауды қамтамасыз етеді. Бұл талаптар еңбек қауіпсіздігін жақсартуға бағытталған шаралардың бірі болып табылады. Сол сияқты, Еуропа елдерінде де аталмыш стандарттар қатаң түрде сақталады, бұл сапаның халықаралық деңгейін көрсетеді. Құралдардың стандарттар негізінде пайдалануы қауіпсіздік мәдениетінің негізі саналады.

10. Қолданыстағы материалдар мен олардың қасиеттері

Қорғаныс құралдары резеңке және полимерлерден кеңінен жасалады. Мысалы, резеңке, ПВХ және полиэтилен жинақы әрі түрлі химиялық, механикалық әсерлерге төтеп бере алатын материалдар. Олар әсіресе химиялық қорғауда маңызды. Сонымен қатар мақта мен нейлон жеңіл әрі ауа өткізетін қасиеттерімен ерекшеленеді, олардың артықшылығы – теріні тыныштандырып, ыңғайлы болуын жасау. Алайда кей жағдайларда оларды қосымша өңдеу қажет, себебі олар химиялық және механикалық әсерлерден қорғанысты төменірек көрсетеді.

11. Қарапайым және күрделі жеке қорғаныс құралдарының айырмашылықтары

Қарапайым жеке қорғаныс құралдары — жеңіл әрі ыңғайлы, олар әдетте төмен немесе орташа қауіп деңгейлерінде қолданылады, мысалы, жұқа қолғаптар, жеңіл бахилдер мен халаттар. Ал күрделі құралдар толық және герметикалық қорғаныс ұсынады, мысалы, арнайы комбинезондар, берік қорғаныс етіктері және бас киімдер. Құралды таңдау қауіптің түрі мен дәрежесіне байланысты жүргізіледі, әрбір құрал нақты қауіптен қорғану мақсатында жасалған. Бұл айырмашылықтар қауіпсіздік қағидаларын сақтауда маңызды рөл атқарады.

12. Теріні қорғау құралдарын таңдау және пайдалану процесі

Жеке қорғаныс құралдарын пайдалану барысында бірінші қадам – қауіптілік түрін анықтау, содан соң дұрыс құралды таңдау. Таңдау кезінде материалдардың қасиеттері мен құралдардың функционалдылығы ескеріледі. Құралды дұрыс кию және герметикалық қадағалау арқылы максималды қорғаныс қамтамасыз етіледі. Пайдалану кезінде ерекше сақтық пен санитарлық нормаларды сақтау қажет, ал аяқта құралды дұрыс шешу және тазалау маңызды. Бұл ретте қауіпсіз еңбек қағидаларын сақтау қорғаныс деңгейін жоғарылатып, адам денсаулығын тұрақты күтуге көмектеседі.

13. Жоғары температуралардан қорғау: арнайы құралдар үлгілері

Жоғары температурадан қорғауға арналған құралдар отқа төзімді маталар мен изоляциялық материалдардан жасалады. Мысалы, арнайы комбинезондар, қолғаптар және бетперделер бұлтты ауа райы және өрт қауіпі кезінде қолдануға арналған. Осындай қорғау құралдары металлургия, оттанғыш жұмыстар және төтенше жағдайлар саласында маңызды рөл атқарады. Құралдар терінің күйіп қалуына жол бермей, жұмысшының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және қызметінің тиімділігін арттырады.

14. Жеке қорғаныс құралдарын кию және шешу ережелері

Қорғаныс киімдерін киер алдында стерильді қолғаптар қолданып, барлық қабаттарды толық жабу қажет, бұл сыртқы қауіптерден тиімді қорғанышты қамтамасыз етеді. Бекіткіштерді мықтап орнату пайдаланушының қауіпсіздігін арттырады, ішке лас заттардың және инфекцияның енуін азайтады. Құралды шешу процесінде арнайы алгоритмді ұстану керек, сонда ластану таралмай, жеке қауіпсіздік сақталады. Мұндай сақтық шаралары қорғаныс құралдарының тиімділігін барынша арттырып, денсаулыққа зиян әкелетін факторлардан алшақтатады.

15. Жеке қорғаныс құралдарына күтім мен сақтау талаптары

Жеке қорғаныс құралдарын әр қолданғаннан кейін арнайы дезинфекциялау ерітінділерімен тазалау инфекциялар мен қауіпті заттардан қорғанудың негізі болып табылады. Құралдарды құрғақ, желдетілетін және күн сәулесінен қорғалған жерде сақтау олардың қызмет ету мерзімін арттырады және материалдардың қасиетін сақтайды. Техникалық жағдайын үнемі бақылап, ақаулар анықталса, уақытында жөндеуге немесе ауыстыруға мән беру керек. Әсіресе ПВХ тәрізді материалдардан жасалған элементтер арнайы температуралық режимде сақталуы қажет, бұл олардың деформациясын және қасиеттерінің жоғалуын болдырмайды.

16. Заманауи технологиялар: инновация және жетістіктер

Бүгінгі таңда әлемдік ғылыми-техникалық прогрестің қарқыны тұтас қоғамдардың әлеуметтік және экономикалық өмірін түбегейлі өзгертуді жалғастыруда. Заманауи технологиялар – бұл жаңашыл әдістер мен құралдардың жиынтығы, олар өндірістен бастап білім беру мен денсаулық сақтауға дейінгі кең көлемдегі салаларда тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Мысалға, жасанды интеллект, робототехника, биотехнологиялар және наноөлшемді материалдар инновациялардың алдыңғы қатарында тұр. Бұл салалардағы жетістіктер ғаламдық экономикасын деформациялап, жаңа сұраныстар мен еңбек нарығындағы өзгерістер туындатып отыр. Әлемдік зерттеулер көрсеткендей, инновациялық технологияларды енгізу 30%-ға дейін өнімділіктің өсуіне және өндіріс шығындарының айтарлықтай қысқаруына септігін тигізеді. Сондай-ақ, цифрландыру мен автоматтандыру մարդկանց өмір сапасын арттырумен қатар, қауіпсіздік саласында да маңызды жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік жасайды.

17. Өндірістік жарақаттарды азайтудың практикалық нәтижелері

Өндірістік жарақаттар саланың маңызды мәселесі болып қала береді. 2022 жылы Қазақстанда жүйелі жеке қорғаныс құралдарын пайдалану нәтижесінде өндірістік жарақаттардың саны айтарлықтай төмендеді, нақтырақ айтсақ, 65%-ға қысқарды. Бұл көрсеткіш еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тиімді стратегиясын анық дәлелдейді және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудағы жаңа кезеңнің бастамасы деп бағалануда. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, жеке қорғаныс құралдарын кешенді қолдану кәсіпорындарда апаттар мен жарақаттардың алдын алуға үлкен үлес қосады. Сонымен қатар, бұл практика еңбек өнімділігін көтеріп, жұмысшылардың денсаулығын сақтауға негіз болады. Елдің еңбек қауіпсіздігі саласындағы статистикалық деректер осы бағыттағы саясаттардың дұрыс бағытталғанын айғақтайды.

18. Жеке қорғаныс құралдарының техникалық және экономикалық салыстырмасы

Жеке қорғаныс құралдары – жұмысшыларды кескінді және химиялық зиянды әсерлерден қорғауда негізгі рөл атқарады. Нарықтық зерттеулерге сәйкес, қорғаныс құралдарының салмағы, пайдалану мерзімі, қорғау деңгейі мен бағасы арасында тиімді үйлесім табу еңбек қауіпсіздігін арттырудың маңызды факторы болып табылады. Мысалы, жеңіл, бірақ берік материалдардан жасалған құралдар қолайлылық пен ұзақ қызмет мерзімін қамтамасыз етеді, ал олардың бағасы орташа экономикалық шеңберде орналасады. Сонымен қатар, жоғары қорғаныс деңгейіне ие құралдар көбіне қымбат болғанымен, олардың қолданылу саласы мен қауіпсіздік маңызы жоғары. Осылайша, кәсіпорындарға тиімді шешім қабылдау үшін техникалық және экономикалық сипаттамалардың балансталуын ескеру қажет. Бұл ақпарат жұмыскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызды шешімдерді қабылдауға негіз болады.

19. Сарапшылар пікірі және өндірістегі тәжірибе

Еңбек қауіпсіздігі саласындағы сарапшылар пікірі мен өндірістік тәжірибе маңызды рөл атқарады. Көптеген мамандар жеке қорғаныс құралдарының сапасы мен дұрыс қолданылуын апаттар мен жарақаттардың алдын алудағы басты фактор деп есептейді. Одан бөлек, олар еңбек қауіпсіздігі бойынша тренингтердің, ақпараттық науқандардың маңыздылығын атап өтеді, себебі білім мен тәрбие әріптестік мәдениетін нығайтады. Өндіріс саласындағы нақты мысалдар көрсеткендей, үнемі бақылау мен жүйелі талдау жаңа қауіптерді дер кезінде анықтап, қарсы шаралар қабылдауға көмектеседі. Кәсіби қауымдастықтың айтуынша, қауіпсіздіктің тұрақты жақсаруы кәсіпорынның ұзақ мерзімді дамуы мен қызметкерлерінің денсаулығын қорғау үшін негіз болып табылады.

20. Теріні қорғаудың жеке құралдарының маңыздылығы мен болашағы

Теріні қорғаудың жеке құралдарын тиімді пайдалану еңбек өнімділігі мен қауіпсіздікті арттырады. Бұл құралдар теріні түрлі механикалық, химиялық және биологиялық қауіптерден қорғайды, адам денсаулығын сақтау шараларының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Аталған саланың инновациялары қауіпсіздік стандарттарын жаңартып, олардың тиімділігін арттыруда. Сонымен қатар, жастарды оқыту арқылы қауіпсіздік мәдениетін нығайту – бүгінгі күннің басты міндеті болып тұр. Болашақта бұл бағыттағы технологиялық жаңалықтар еңбек қауіпсіздігін мүлдем жаңа деңгейге көтеретіні сөзсіз, әрі бұл өндірістік жарақаттардың әрі қарай төмендеуіне септігін тигізеді.

Дереккөздер

ГОСТ 12.4.103-83. Средства индивидуальной защиты. Общие требования.

EN 340:2003. Protective clothing - General requirements.

ISO 13688:2013. Protective clothing - General requirements.

Қазақстан Республикасының Еңбек қауіпсіздігі стандарты, 2022.

Қазақстан еңбек статистикасы, 2023.

Статистический ежегодник Республики Казахстан — 2023, Алматы, 2023.

Е.А. Сапарбаев, "Безопасность труда и техника защиты", Алматы, 2022.

Инновации в промышленной безопасности, Журнал "Техника и Технология", №8, 2023.

Отчет по исследованию рынка средств индивидуальной защиты, Нур-Султан, 2023.