Текст выступления:

Экстремизм және терроризмнің ұлттық қауіпсіздікке тигізетін салдары
1. Экстремизм және терроризм: Ұлттық қауіпсіздік мәселелері және негізгі тақырыптар

Экстремизм мен терроризм қазіргі заманның ең өзекті қауіптері ретінде мемлекеттің тұтастығы мен қоғамның тыныштығын қатерге тіге отырып, ұлттық қауіпсіздіктің басты мәселесіне айналды. Бұл залалды құбылыстар белсенді түрде зерттеліп, олардың сырқаттылығы мен таралуының алдын алу жолдары барынша қарастырылады.

2. Экстремизм мен терроризмнің қоғамдық негіздері

Экстремизм мен терроризм – бұл тек заңсыз әрекеттер ғана емес, әлеуметтік, саяси дағдарыстардан, дін мен ұлт мәселелерінен туындайтын күрделі құбылыстар. Олардың пайда болуы мен таралуы ХХ ғасырда әлемдік аренада белең алып, Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық қауіпсіздіктің басты мәселелерінің біріне айналды. Әсіресе, посткеңестік кеңістікте жаһандық трансформациялардың әсерімен бұл сын-қатерлер күн тәртібіне шықты.

3. Экстремизм түсінігі және оның түрлері

Экстремизм – қоғамдағы заң нормаларынан аттап өтіп, радикалды іс-әрекеттер мен көзқарастар жүйесін қалыптастыратын құбылыс. Оның бірнеше түрлері бар. Мысалы, діни экстремизм дін атынан зорлық пен төзімсіздікті насихаттаса, саяси экстремизм билікті күшпен ауыстыруға ұмтылады. Ұлттық және идеологиялық экстремизм қоғам ішінде этникалық және идеологиялық кикілжіңдер туғызып, әлеуметтік тұтастыққа зиян келтіреді. Бұл қатерлердің әрқайсысы жеке-қоғамдық кеңістіктердің тұрақтылығына қауіп төндіреді.

4. Терроризмнің басты белгілері мен мақсаттары

Терроризм – зорлық-зомбылық арқылы қорқытып-үркіткен қоғамда хаос пен дүрбелең туғызатын әдіс. Оның негізгі мақсаты – мемлекеттің ішкі және сыртқы тұрақтылығын бұзып, саяси немесе идеологиялық мақсаттарға қол жеткізу. Террористік әрекеттер әдетте ұқыпты ұйымдастырылған және жоспарлы түрде іске асырылады, саяси немесе діни идеяларға негізделеді. Сонымен қатар, терроризм әлеуметтік және саяси шиеленістердің өршуіне деструктивті ықпал жасап, қоғамда қорқыныш пен сенімсіздік құруға ұмтылады.

5. Әлемдік террорлық шабуылдардың өсу және төмендеу тенденциясы

Таяу Шығыс пен Орталық Азия аймақтарында террорлық шабуылдардың жиілігі айтарлықтай жоғары болды, бұл аумақтардағы тұрақсыздық пен саяси қайшылықтарға байланысты. 2014 жылы шабуылдар саны максималды деңгейге жетіп, бұл бүкіл әлемдік қауіпсіздікке елеулі соққы болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының және халықаралық қауымдастықтың осы мәселеге назар аударуы террорлық актілердің таралуын тоқтату үшін маңызды болды. Бұл тарихи деректер жағдайдың күрделілігін және терроризмге қарсы күрестің маңыздылығын айқын көрсетеді.

6. Экстремизм мен терроризмнің ұлттық қауіпсіздікке әсері

Экстремизм мен терроризм экономиканың дамуынан бастап мәдениет пен қоғамдық тыныштыққа дейінгі салаларға кері ықпал етеді. Бұл құбылыстар кәсіпкерлік белсенділікті төмендету, инвестициялық климатты нашарлату және халықтың әлеуметтік көзқарасын өзгертумен қатар саяси тұрақсыздыққа да әкеледі. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің деректері бұл қауіптердің кең ауқымды екенін көрсетеді және олармен күресу үшін кешенді шараларды қажет етеді.

7. Қазақстандағы экстремизм мен терроризм жағдайы

Қазақстанда экстремизм мен терроризмнің жағдайы үнемі бақылауда және зерттелуде. Бұл құбылыстардың алдын алу бағытында нақты жетістіктер мен қиындықтар бар. Елде көп діни және этникалық топтар үйлесімді өмір сүруге ұмтылады, бірақ радикалды топтардың әрекеттері қауіп төндіреді. Ұлттық қауіпсіздік органдарының белсенді жұмысымен қатар, қоғамның әртүрлі салалары бірлесіп экстремизм мен терроризмге қарсы күресті күшейтуге бағытталған бастамаларды дамытып келеді.

8. Ұлттық қауіпсіздіктің дамуы мен негізгі бағыттары

Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік жүйесі тәуелсіздік алған күннен бастап тұрақты дамып келеді. Бастапқы кезеңдерде құқық қорғау органдарының құрылуы, заңнамалық базаның жетілдірілуі жүргізілді. Кейінгі жылдары ақпараттық қауіпсіздік және кешенді қауіпсіздік стратегиялары қабылданып, олар елдегі радикалдық идеологияларға қарсы тиімді шараларды қамтамасыз етті. Осы бағыттағы жұмыстар болашақта да жалғасын тауып, қауіпсіздік саласының интеграциясы мен халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған.

9. Терроризм мен экономиканың өзара байланысы

Терроризм экономикалық дамуға кері әсер етеді: инвестициялардың төмендеуі, инфрақұрылымдардың бұзылуы және туризм саласының құлдырауы байқалады. Қазақстан экономикасы бұл қатерлерге сезімтал болса да, мемлекет халықтың тұрмысын жақсартуға арналған бағдарламалар арқылы тұрақтылықты сақтауға ұмтылады. Экономикалық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету терроризмге қарсы тиімді күрестің бір бөлігі болып табылады.

10. Экстремизмнің әлеуметтік-психологиялық әсерлері

Экстремизмнің қоғамдағы әсері сенімнің азаюына және қорқыныштың көбеюіне әкеледі, бұл әлеуметтік бөлінушілікті күшейтіп, тұрақсыздыққа себеп болады. Сонымен қатар, жастар арасында радикалды идеяларға бейімділік өсіп келеді. Бұл, өз кезегінде, болашақта қауіптің одан әрі алатындығын көрсетеді. Сондықтан, экстремизмнің алдын алу және оның таралуын тежеу маңызды мемлекеттік және қоғамдық міндет ретінде қарастырылуда.

11. Қазақстандағы бақылауға алынған экстремистік және террористік топтар

Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметі бойынша, елдегі экстремистік және террористік ұйымдардың әрқайсысы белгілі бір аймақтарда белсенділік көрсетеді. Бұл топтардың сипаты радикалданудың әртүрлі бағыттарын қамтиды және олардың тұрақты бақылауда болуы, алдын алу шараларын жүйелі түрде жүргізуді талап етеді. Бұл жағдай еліміздің қауіпсіздігін сақтау үшін кешенді және үйлестірілген жұмысты қажет етеді.

12. Ақпараттық қауіпсіздік және интернеттегі экстремизм

Қазіргі заманғы ақпараттық технологиялар экстримистік идеологиялардың таралуы үшін қолайлы алаңға айналды. Интернет пен әлеуметтік желілер арқылы фейк жаңалықтар мен экстремистік контент белсенді түрде таралып, қоғамда алаңдаушылық туғызады. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және интернеттегі деструктивті контентті бақылау – ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

13. Экстремистік және террористік қауіптің таралу механизмі

Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік зерттеулері бойынша экстремистік және террористік қауіптің таралу сатылап жүзеге асады. Бастапқы кезеңде әлеуметтік шиеленістер мен ақпараттық әсерлер арқылы радикалдану процесі жүреді. Кейін ықпал етуші топтардың ұйымдастырылуы, жарақтануы және теріс мақсаттағы әрекеттерге көшуімен қауіп пайда болады. Бұл ұтымды және жан-жақты зерттеуді, сондай-ақ әр деңгейде тиімді алдын алу шараларын әзірлеуді талап етеді.

14. Конфессияаралық келісім мен діни экстремизмге қарсы күрес

Қазақстанда конфессияаралық келісімнің бірегей жүйесі құрылып, дінаралық татулықты нығайтуға бағытталған көптеген шаралар іске асырылуда. Мемлекеттік бақылау діни ұйымдардың тіркеуін, олардың қызметтерін реттеуді және дін саласындағы білім жүйесін үйлестіруді қамтамасыз етеді, бұл радикалданудың алдын алуда маңызды фактор болып табылады. Сонымен қатар, дәстүрлі және әлемдік дін көшбасшыларының жыл сайынғы съездері діни толеранттылық пен бейбітшілік идеяларын кеңінен насихаттайды.

15. Жастарды радикализациядан қорғау тәсілдері

Жастарды радикалданудан сақтау үшін көптеген елдер арнайы бағдарламалар әзірледі. Бұл жұмыс жан-жақты: білім беру, спорт, мәдени шаралар арқылы салауатты орта құру, жастардың рухани және азаматтық тәрбиесін күшейту. Қазақстанда да жастардың бос уақытын тиімді пайдалану, олардың ойын-сауық және білім саласындағы қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы радикалдық идеялардың таралуы шектелуде. Бұл бағыттағы жұмыстар қоғамдағы тұрақтылық пен сенімділікті нығайтуға бағытталған.

16. Ұлттық қауіпсіздік стратегиясындағы заңнамалық және құрылымдық шаралар

Қазақстанның қылмыстық құқық жүйесі терроризм мен экстремизмге қарсы күресте маңызды рөл атқарады. Мысалы, 2017 жылы Қылмыстық кодекске енгізілген маңызды түзетулер экстремизм мен терроризмнің алдын алу бағытындағы заңнамалық базаны күшейтті. Бұл түзетулер арқылы терроризмге қатысты қылмыстарды анықтау мен жауапкершілікті арттыру кезеңінде жаңа құралдар пайда болды. Сонымен қатар, Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігі арасында үйлестіру жүйесі құрылып, бұл органдардың тергеу және ақпарат алмасу іс-шараларының тиімділігі артты. Осылайша, мемлекеттік органдардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде қауіп-қатерді ертерек анықтап, оны жою мүмкіндігі кеңейді.

Заңнамалық негіз үнемі жаңартылып, жаңа экстремистік топтар мен терроризмнің заманауи формаларына қарсы күрес стратегиялары жасалып отырады. Бұл процеске әлемдік тәжірибелер және халықаралық құқық нормалары еніп, төтенше жағдайларға жедел әрекет етуге бағытталған кешенді шаралар әзірленуде. Сонымен қатар, мемлекеттік органдардың интервенциясы мен алдын алу, бақылау және жою бағытындағы жоспарлары жүйелі түрде жетілдіріліп келеді, бұл еліміздің ұлттық қауіпсіздігін нығайтуда маңызды фактор болып табылады.

17. Қазақстандағы антитеррористік операциялар және салдары (2011–2023)

Қазақстанда 2011 жылдан бастап 2023 жылға дейін жүргізілген арнайы антитеррористік операциялардың саны артып келеді. Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігінің ресми есебіне сәйкес, осы кезеңде мыңдаған қылмыскерлер ұсталып, бірнеше террористік әрекеттер алдын алу жүзінде сәтті жүзеге асырылған. Бұл операциялар қоғамдық қауіпсіздікті сақтау үшін аса маңызды болды.

Статистикалық мәліметтер көрсеткендей, алдын алу шараларының нәтижесінде террористік қауіп деңгейі айтарлықтай төмендеді. Бұл Қазақстанның тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Мамандар бұл жетістікті мультидисциплинарлық тәсілдер мен мемлекеттік органдар мен қоғам арасындағы тиімді ынтымақтастыққа негіздейді. Тиісті бақылау және жедел әрекет ету жүйелері терроризмнің алдын алудағы сәттілікті арттырды.

18. Қоғамдық серіктестік және үкіметтік емес ұйымдардың рөлі

Қазақстанда экстремизммен күресте қоғамдық ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше маңызды. Олар экстремизмге қарсы науқандарға белсенді түрде қатысып, ақпараттық кеңістікте дұрыс түсінік қалыптастыруға ықпал етеді. Діни қауымдастықтармен тұрақты диалог жүргізу арқылы қоғамның түрлі топтары арасында түсіністік орнатуға күш салынады.

Осы іспеттес шаралардың аясында отбасылар мен мектептер арасында арнайы алдын алу бағдарламалары енгізіліп келеді. Ата-аналар мен педагогтерге арналған курстар мен семинарлар жастарды радикалданудан қорғауға бағытталған. Бұл шаралар, өз тарапынан, волонтерлік бастамалар мен әлеуметтік жобалардың дамуына жол ашады. Мұндай интеграцияланған тәсіл жастар арасында экстримизм қаупін төмендетуге көмектеседі.

19. Жаһандық ынтымақтастық және халықаралық тәжірибе

Қазақстан халықаралық терроризмге қарсы күресте белсенді қатысып келеді. Ел БҰҰ-ның антитеррористік конвенцияларына мүше болып, халықаралық құқық нормаларын жүзеге асырады, бұл халықаралық қауіпсіздікті нығайтуға үлес қосады. Сонымен қатар, ТМД мен Шанхай ынтымақтастық ұйымы аясындағы аймақтық стратегиялық байланыстар экстремизм мен терроризмге қарсы бірлескен операциялар мен ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді.

Қазақстан GCTF (Global Counterterrorism Forum) және Интерпол сияқты халықаралық ұйымдармен тығыз әріптестікте әлемнің басқа елдерінде сәтті қолданылып жүрген алдын алу шараларын тәжірибеге енгізуде. Осындай жаһандық ынтымақтастық елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жаңа әдістер мен технологияларды игеруге мүмкіндік береді.

20. Ұлттық қауіпсіздік – әрбір адамның ортақ борышы

Экстремизм мен терроризмге қарсы күресте мемлекеттік, қоғамдық және жеке деңгейдегі бірлескен күш-жігер шешуші маңызға ие. Тұрақтылық пен бейбіт өмірді сақтау барлығымыздың ортақ жауапкершілігіміз болып табылады. Өзара сенім мен ынтымақтастық арқылы ғана қауіп-қатерлерге қарсы тұрып, жарқын болашаққа бет бұра аламыз. Ұлттық қауіпсіздік - бұл әр азаматтың өз өмір сүру ортасын қорғауға атсалысуы қажет ұғым, соның арқасында қоғам дамып, тұрақтылық орнайды.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті. "Экстремизм және терроризмге қарсы күрес туралы аналитикалық баяндамалар." 2023.

Global Terrorism Database. "Террорлық әрекеттердің әлемдік статистикасы." 2024.

Қырғызбаев К.А. "Қазақстандағы экстремизмнің әлеуметтік және саяси аспектілері." Алматы, 2022.

Мұхамеджанов Е.А. "Ұлттық қауіпсіздік және ақпараттық қауіпсіздік мәселелері." Астана, 2023.

Дөненбаев С. "Діни экстремизмнің алдын алу жолдары." Қоғамдық ғылымдар журналы, 2023, №1.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі: өзгерістер мен толықтырулар, 2017 жыл.

Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитеті және Ішкі істер министрлігінің ресми есептері, 2011–2023 жылдар.

БҰҰ терроризмге қарсы конвенциялары және халықаралық құқық қағидаларына енгізілген нормалар, 2000-2020 жылдар.

Global Counterterrorism Forum (GCTF) жұмыстары және халықаралық ынтымақтастық туралы баяндамалар, 2015–2023 жылдар.

ТМД және Шанхай ынтымақтастық ұйымы антитеррористік іс-қимыл хаттамалары, 2010–2023 жылдар.