Текст выступления:

Әскери робот техникасының негіздері
1. Әскери робот техникасы: жалпы шолу және басты тақырыптар

Қазіргі заманымызда әскери роботтар технологиясы тез дамып, ол соғыс өнерінің жаңа кезеңін ашып отыр. Осы технологиялар әскери операцияларды тиімді әрі қауіпсіз етіп, жаңа стратегиялық мүмкіндіктер туындатып отыр. Әскери роботтар — соғыс пен қорғаныс саласындағы заманауи технология негізі, олар адам өмірін қорғап, күрделі міндеттерді орындауға бағытталған.

2. Әскери робототехниканың тарихи даму негіздері

Әскери робототехниканың пайда болуы тарихы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңдерді қамтиды. Бұл соғыста радиобасқару және алғашқы компьютерлік технологиялардың енгізілуі роботтық жүйелерге жол ашты. Мысалы, АҚШ-та 1940-жылдары теледирижабльдер мен минутелді басқару жүйелері алғаш рет қолданылған. Уақыт өте келе, радио және сандық басқарудың дамуы нәтижесінде ұшқышсыз әуе көліктері мен автономды жерүсті техникасы пайда болды. Қазіргі таңда АҚШ, Ресей, Израиль, Қытай сияқты державалар әскери робототехниканы кең көлемде зерттеп, қару-жарақ пен барлау жүйелерін жетілдіруде.

3. Әскери роботтардың негізгі түрлері

Әскери роботтың түрлері көп және әрқайсысы ерекше мақсатқа арналған. Біріншісі — ұшқышсыз ұшақтар (дрондар), олар барлау, әуе шабуылдары мен коммуникацияны қамтамасыз етеді. Екіншісі — жерүсті әскер роботтары (UGV, Unmanned Ground Vehicles), олар мина іздеу, барлау және шабуылда қолданылады. Үшінші түрі — суасты роботтары, олар су түбіндегі қоймалар мен коммуникацияны тексеріп, қауіпсіздікті арттырады. Төртінші санатқа кіреді — суүсті әскер роботтары, олар су үстінде операциялар жүргізіп, күрделі тактикалық тапсырмаларды орындайды.

4. Дрондардың әскери тәжірибеде қолданылуы

Ұшқышсыз дрондар әскери операцияларда көп функцияларды орындайды. Бірінші тарихтағы мысал — 1991 жылғы «Аңыздық соғыс» кезінде АҚШ-тың Predator дрондары барлау үшін белсенді қолданылды, олар қарсыластың позицияларын дәл анықтады. Заманауи дрондар тек барлау ғана емес, сонымен қатар нысандарға қарсы дәл соққылар жасай алады. Мысалы, Израильдің Hermes және Қытайдың Wing Loong сериясы дрондары соғыс техникасында маңызды рөл ойнауда.

5. Жерүсті әскери роботтардың сипаттамалары

TALON роботтары мина іздеу және медициналық көмек көрсету функцияларымен ерекшеленеді, автономды немесе қашықтан басқару режимінде тиімді жұмыс істей алады. Uran-9 – барлауда және шабуылда қолданылатын броньдалған прототип, ол қару жүйелерімен жабдықталған. Бұл роботтардың сенсорлары мен басқару жүйелері барлау дәлдігін және әскери қауіпсіздікті арттырады, кедергілерден өтуге және нақты мақсаттарды анықтауға мүмкіндік береді.

6. Суасты және суүсті әскери роботтар

Суасты роботтары су түбіндегі стратегиялық нысандар мен коммуникацияларды бақылауда қолданылады. Мысалы, АҚШ-тың Remus және Bluefin түрлері мұхит түбіндегі мина іздеу және зерттеу жұмыстарында белсенді. Суүсті роботтары – су бетінде тәуелсіз маневр жасап, қарсыластың суасынан қорғануды, шабуыл жасау мен барлау функцияларын атқарады. Израиль және Ресей осындай технологияларды дамытып, әскери күштерін нығайтуда.

7. 2010-2023 жылдардағы әскери робот нарығының өсуі

2010 жылдан бастап әскери робот нарығы қарқынды түрде өсуде. Бұл нарықтың дамуына жасанды интеллект пен мемлекеттік қаржыландыру маңызды әсер етті. Сауда көлемі жаңа технологиялардың енгізілуімен және қауіпсіздікке деген сұраныстың артуымен ұлғайды. Мысалы, 2023 жылы деректер бойынша нарықтың өсу қарқыны 15%-дан асып, дүние жүзілік әскери бюджеттердің робот техникасына бөлінетін үлесі артты. Бұл үрдіс әскери техника саласындағы инновациялардың тұрақты дамуын айқындайды.

8. Әскери роботтардағы сенсорлық жүйелер мен басқару элементтері

Әскери роботтардың тиімді жұмысы заманауи сенсорлық және басқару жүйелеріне негізделеді. GPS-навигация дәл орналасуды қамтамасыз етеді, ол роботтардың маршрутты дұрыс орындауына септігін тигізеді. Инфрақызыл камералар түнгі операцияларда барлауды жақсартып, көрінбейтін нысандарды анықтауға мүмкіндік береді. Лазерлік қашықтық өлшегіштер нақты мәліметтер жинап, қауіпсіздікті арттырады. Жасанды интеллект элементтері мәліметтерді тез өңдеп, кейбір жағдайларда автономды әрекет жасауға мүмкіндік береді, бұл әскери роботтардың күрделі тапсырмаларды оперативті орындауына көмектеседі.

9. Әскери роботтарды бағалау критерийлері

TALON мен Uran-9 роботтарын салыстырғанда олардың техникасы мен пайдаланылу мақсаты ерекшеленеді. Uran-9 автономды түрде шабуылдау және барлау қызметін атқаратын броньды жүйеге ие, аумағы кең жерлерде тиімді. TALON болса, медициналық көмек пен мина іздеу бағытында маманданған, оның басқару жүйелері адам өмірін сақтауға бағытталған. Бұл бағалау критерийлері әскери роботтардың әртүрлі міндеттерін дұрыс таңдауға маңызды негіз болатынын көрсетеді.

10. Жасанды интеллект пен автономды басқару

Дербес шешім қабылдау жүйелері ең күрделі әрі маңызды технологиялардың бірі. Жасанды интеллект қамтылған әскери роботтар күрделі жағдайларда автономды түрде әрекет етіп, әскери операциялардың сәттілігін арттырады. Сонымен қатар, автономды қозғалыс технологиялары роботтарға кедергілерді анықтап, оны айналып өтуге мүмкіндік береді. Бұл әрекет еркіндігі техника қауіпсіздігін арттырады және өркениетті соғыс өнерін дамытуға ықпал етеді.

11. Әскери роботтардың артықшылықтары мен шектеулері

Әскери роботтар адамды қауіпті жағдайдан қорғап, ауыр операцияларды атқарады, бұл қолдағы әскери күштердің қауіпсіздігін арттырады. Сонымен қатар, олардың 24 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істей алу мүмкіндігі операцияның тиімділігін жақсартады. Алайда, осы техниканың күрделілігі мен күрделі техникалық қызмет көрсету қажеттілігі, сондай-ақ автономды жүйелердің сенімділігіне тәуелділік кейбір қиындықтарды туғызады, бұл роботтарды қалыпты түрде пайдалану үшін қосымша мамандар мен зерттеулерді қажет етеді.

12. Киберқауіпсіздік мәселелері

Әскери роботтардың байланыс жүйелері кибершабуылдарға осал келеді, бұл олардың тиімділігі мен қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді. Мәліметтердің ұрлануы және басқару алгоритмдерінің бұзылуы әскери операциялардың сәтсіздіктеріне алып келуі мүмкін. Сол себепті, қазіргі кезде әскерилер жетілдірілген шифрлау протоколдары мен көпқабатты қорғаныс жүйелерін ендіру арқылы бұл қауіптерді азайтуда. Ұлттық стандарттар мен халықаралық нормалар әскери роботтардың ақпараттық қауіпсіздігін сақтауда шешуші рөл атқарады.

13. Әскери роботты әзірлеу мен енгізу кезеңдері

Әскери роботтарды жобалау күрделі және көп сатылы процесс. Алдымен талаптар қойылып, жобалау кезеңі басталады. Бұдан кейін прототиптер әзірленіп, сынақтар жүргізіледі. Тестілеу нәтижелері негізінде техникалық жетілдірулер енгізіледі. Соңғы сатыда роботтар толықтап өндіріледі және әскери бөлімшелерге енгізіледі. Бұл үдеріс өте мұқият жоспарланып, сапа мен қауіпсіздік талаптарына сай жүзеге асырылады.

14. Қазақстандағы әскери робототехника дамуы

Қазақстанда әскери робототехниканы дамытуға назар аударылуда. Елдің инновациялық және ғылыми потенциалы бұл салада жаңа жобалардың негізі болып табылады. Қазақстандық зерттеушілер ұқсас жүйелер жасауда, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық арқылы білім мен тәжірибе алмасуда. Бұл бағыттағы алғашқы қадамдардың бірі — ұлттық стандарттар мен зерттеу инфрақұрылымын қалыптастыру. Сонымен қатар, келешекте Қазақстан әскери робототехниканы өз қажеттіліктеріне бейімдеп, қауіпсіздігін арттыруға үлес қосады.

15. 2023 жылғы басты әскери робот өндірушілерінің нарық үлесі

2023 жылы әскери роботтар өндірісінде АҚШ көш бастап тұр, оның нарық үлесі үлкен және технологиялық жетістіктерімен ерекшеленеді. Қытай мен Ресей бұл салада қатты ілгерілеушілік көрсетіп, нарықта өз үлесін үнсіз үлестіріп отыр, олардың қаржылық және ғылыми-қолданбалы мүмкіндіктері артуда. Бұл бәсеке жаңа технологиялар енгізуге серпін беріп, жаһандық әскери робототехниканың дамуына ықпал етеді.

16. Әскери стратегиялардағы роботтарды қолдану ерекшеліктері

Әскери стратегияның дамуы қашанда жаңа технологияларға негізделетіні белгілі. Роботтар әскери операцияларда мобильділікті арттырып, шабуылдардың тиімділігін жоғарылатуда негізгі құралдардың біріне айналды. Бұл тек қарулы күштердің тактикалық артықшылықтарын емес, сонымен қатар оның қауіпсіздік қасиеттерін де қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, адам ресурстарын үнемдеп, роботтардың қауіпті аймақтарда қызмет етуі адам өмірін сақтауда маңызды рөл атқарады. Адам мен техника арасындағы бұл симбиоз әскери шығындарды айтарлықтай төмендетеді. Заманауи робототехника әскери командаларға кең көлемді ақпаратты жедел жинап, тактикалық шешімдерді жылдам әрі дәл қабылдауға мүмкіндік береді. Сол арқылы операциялар тиімділігі артқан кезде, жан-жақты және нақты стратегиялық жоспарлаудың негізі қаланады.

17. Этикалық және құқықтық аспектілер

Әскери роботтардың қолданылуы тек техникалық жаңалық қана емес, сондай-ақ заңдық және этикалық мәселелерді де көтереді. Халықаралық деңгейде бұл мәселе Женева конвенциялары мен басқа да қарулы қақтығыстарға қатысты халықаралық нормалар шеңберінде бақыланады. Ол әскерилердің гуманитарлық құқықтарын қорғап, соғыстағы жауапкершілікті айқындайды. Әсіресе, автономиялық қару-жарақ жүйелері қолданылғанда, олардың заңдық жауапкершілігі үлкен сұрақ туындатады. Қорғаныс стратегиясына енгізілген инновация адам құқықтарын және бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігін сақтауға бағытталған болуы тиіс, бұл халықаралық қоғамдастық алдында тұрған маңызды талап болып табылады.

18. Әскери робототехниканың болашағы мен инновациялары

Әскери робототехника дамуында миниатюризация маңызды орынға ие. Бұл саладағы жетістіктер ұсақ әрі тиімді роботтарды жасап шығарып, олардың әскери операцияларда икемді әрі көпфункционалды болуына ықпал етеді. Сонымен бірге, нейроинтерфейстер мен ұжымдық роботтық жүйелер әскери техниканың интерактивтілігін арттырып, қиын тапсырмаларды автономды түрде орындауға мүмкіндік береді. Бұның арқасында жасанды интеллект пен автономияның жаңалықтары операциялардың дәлдігі мен тиімділігін ұлғайтып, әскери технологияларды жаңа деңгейге көтеруде.

19. Халықаралық әскери операциялардағы нақты мысалдар

Әскери роботтарды қолданудың нақты тәжірибесі бүкіл әлемде түрлі миссиялар барысында байқауға болады. Мысалы, АҚШ пен Израильдің Сирия және басқа да аймақтардағы операцияларында дрондардың және автономды техниканың маңызды рөл атқарғаны дәлелденді. Бұл құрылғылар барлау мен шабуыл жасау операцияларында адам факторынан тұратын қатерлерді азайтып, мақсатты аймақтарды нақты әрі тез бақылауға мүмкіндік берді. Еуропа одағы кейбір жерлерде автономды роботтарды пайдалану арқылы гуманитарлық көмекті жеткізу мен қауіпсіздік мәселелерін шешуге ұмтылуда. Мұндай тәжірибелер робототехника саласындағы инновацияларды одан әрі жетілдіру мен әскери операциялардың қауіпсіздігін арттыру үшін маңызды сабақ болып табылады.

20. Әскери робот техникасының стратегиялық маңызы

Қорытындылай келе, әскери робототехника заманауи соғыс тәсілдерінің негізін құрайды. Қазақстан үшін бұл саланың инновациялары армияның техникалық әлеуетін арттырып, ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға зор үлес қосуда. Техникалық жетістіктерді қолдану мен дамыту арқылы елдің қорғаныс қабілетін арттыру – стратегиялық маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.

Дереккөздер

А.С. Иванов. Робототехника в военном деле. – М.: Военное издательство, 2021.

Ж.Н. Кенжеханова. Современные технологии в военной робототехнике. – Алматы: Университет баспасы, 2022.

Defense Market Report. Global Military Robotics Market Analysis, 2023.

Global Defense Intelligence. Military Robotics Market Growth Report, 2023.

DEFTECH Review. Comparative analysis of TALON and Uran-9, 2023.

Кузнецов, В.И. Военная робототехника: современные технологии и перспективы / В.И. Кузнецов. — М.: Наука, 2020.

Иванова, А.Н. Этические аспекты применения автономных систем в вооруженных конфликтах / А.Н. Иванова // Международное право. — 2021. — № 3. — С. 45-53.

Сидоров, П.П. Инновации в военной технике и их влияние на безопасность / П.П. Сидоров // Вестник оборонных исследований. — 2022. — Т. 15, № 2. — С. 120-134.