Текст выступления:

Жергілікті жерде картасыз бағдарлау
1. Жергілікті жерде картасыз бағдарлау: негізгі ұғымдар мен маңызды бағыттар

Картасыз бағдарлау – табиғи ортада ағзаларды бағыттау мен қозғалу дағдысы туралы сөз қозғағанда, адамзат тарихындағы ең ежелгі және маңызды қабілеттердің бірі еске түседі. Ежелгі көшпелілер мен табиғат аясында өмір сүрген адамдар үшін бұл қабілет тіршілік үшін қажетті болды. Қазіргі заманғы техниканың толығымен жетілмеген кезеңдерінде адам өз орнын, бағытын табиғи белгілерге қарап — күннің, жұлдыздардың, желдің бағыты, жер бедерінің ерекшеліктері арқылы анықтауды меңгерді. Осы сөздер арқылы картасыз бағдарлаудың негізгі ұғымдарына кіріспе жасай отырып, бүгінгі сөйлесуде оның маңыздылығы мен дамуы жайлы тоқталамыз.

2. Бағдарлаудың тарихи және тәжірибелік мәні

Көшпелі халықтар мен әскери топтарда картасыз бағдарлау — өмір сүрудің негізгі құралы болды десек, артық айтпаймыз. Мысалы, қазақ халқының далалық кеңістігін меңгеруі, дала мен таулы елді мекендердегі ұзақ сапарлары осындай қабілетке негізделген. Әсіресе Совет дәуірінде география мен табиғаттану бойынша мектеп бағдарламаларына картасыз бағдарлау әдістері кіріп, балаларға табиғат белгілері арқылы өзін-өзі бағыттау дағдылары үйретілді. Бұл тарихи әдістер бүгінге дейін өзектілігін сақтап, туристер мен әскери қызметкерлер үшін маңызды болып қала береді.

3. Бағдарлаудың негізгі әдістері

Картасыз бағдарлау әдістерінің әрқайсысы жеке тарихы мен қолдану ерекшеліктерін қамтиды. Біріншіден, астрономиялық бағдарлау — күннің және жұлдыздардың қозғалысын бақылау негізінде. Екіншіден, жергілікті табиғи белгілер: өсімдіктер мен жан-жануарлардың қозғалысы, су айдындарының орналасуы секілді факторлар. Үшіншіден, ауа райы мен жел бағыттарына қарай бағдарлау. Бұл әдістердің бәрі кешенді түрде бірлесе қолданылғанда бағдарлау дәлдігі артады. Ежелгі уақытта мұндай әдістер адам өміріне тікелей әсер еткен, ал бүгінгі таңда туризм және табиғатпен жұмыс істейтін мамандар үшін маңызды құралға айналды.

4. Картасыз бағдарлаудың қажеттілігі туатын жағдайлар

Тауда адасу немесе техника ақауы тәрізді жағдайларда картасыз бағдарлау мәжбүрлі болып табылады. Қазақстанда жүргізілген 2019 жылғы сауалнамаға сәйкес, респонденттердің шамамен он сегіз пайызы осындай қиындықтарда картасыз бағдарлаудың маңыздылығын мойындаған. Бұл сан адам өмірінің қауіпсіздігі мен табиғаттағы өзін-өзі ұстау қабілеті үшін қаншалықты қажетті дағды екенін көрсетеді. Мұндай дағдыны дамыту әсіресе таулы немесе шөлейт жерлерде өте маңызды.

5. Аспан денелері арқылы бағдарлау

Аспандағы денелер – күн, ай, жұлдыздар – картасыз бағдарлау үшін ежелден ғылыми және тұрмыстық маңызы бар құрал болды. Қарап отырсақ, күннің қозғалысы сізге таңнан кешке дейін жолды көрсетеді, ал түнде жұлдыздардың орналасуына қарап бағыт алуға болады. Мысалы, Солтүстік жұлдызға қарап солтүстікті анықтау әдісі – ежелгі навигаторлардың негізгі әдістерінің бірі. Мұндай астрономиялық бақылау дағдылары Қазақстан даласындағы көшпелі тайпалар мен шаруалардың да күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарған.

6. Бағдарлауда күн сәулесінің бағытын байқау

Күннің биіктігі таңертеңнен түске дейін артып, кейін кешке қарай төмендейді, бұл процесс күннің аспандағы орнын анықтауда негізгі өлшем. Көлеңкенің ұзындығы мен бағыты уақытқа сәйкес өзгеріп, адамға уақыт пен бағытты шамамен түсінуге көмектеседі. Мысалы, кешкі уақытта ұзын көлеңке шығысқа қарай бағытталатын болса, онда батысқа қарай жүргеніңізді білдіреді. Қазақстандағы 2023 жылғы астрономиялық бақылаулар осындай құбылыстарды нақтылауда маңызды деректер берді. Күн сәулесінің бағытын дұрыс пайдалану — картасыз бағдарлауда үлкен артықшылық береді.

7. Су айдындары және өсімдіктер белгілері

Су көздері – өзен, көл, бұлақтар – табиғи оріентацияның маңызды элементтерінің бірі. Елдің көптеген аймақтарында су ағысы төмен қарай, аңғарлар мен ауылдарға бағытталады, бұл жергілікті халыққа қозғалыс кезінде навигацияға көмектеседі. Сонымен қатар, өсімдіктер — мысалы, ағаштардың оңтүстік жағындағы бұтақтардың көбірек өсуі немесе құйрықшаның солтүстікке қарай бағытталуы сияқты белгілерді байқау арқылы бағытты анықтау әдістері бар. Бұл табиғи белгілердің әрқайсысының мағыналы болуын түсіну картасыз жүрудің негізі болып табылады.

8. Жел бағыттарын анықтау әдістері

Желдің бағытын тану – картасыз бағдарлаудың маңызды құрамдас бөлігі. Мысалы, Ебі желінің шығыстан соғуы жылына 100 күннен аса байқалып, бұл табиғи тұрақты жел ретінде бағдар алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, Сайын желінің оңтүстік-батыстан соғуы құрғақ ауа райында басым болады, бұл желдің бағытын нақтылауға көмектеседі. Бұған қоса, шөптер мен бұтақтардың үнемі желдің басым бағытына иілуі, сондай-ақ топырақтағы шаң-тозаңның ұшу бағыты – барлығы да желдің бағытын анықтауда табиғи көрсеткіштер ретінде пайдаланылады.

9. Жануарлар мен жәндіктердің қозғалысымен бағдарлау

Жануарлар мен жәндіктердің қозғалысы да бағдарлаудың табиғи әдістерінің бірі. Мысалы, құстардың ұшуы белгілі бағыттарға бағытталған, әсіресе көші-қон кезінде олар аспаннан нақты жолды көрсетеді. Сонымен қатар, жердегі қоян мен тиін сияқты жануарлардың өзіне тән қозғалыс жолдары бар, оларды бақылау арқылы бағытты табуға болады. Жәндіктердің көп жиналатын бағыттары немесе ұя салатын жерлері де ортамен бағдарлауда қолданылуы мүмкін.

10. Картасыз бағдарлау қадамдары

Картасыз бағдарлау процесі табиғи белгілерді байқаумен басталып, оларды талдау мен бағытқа сәйкестендіру арқылы аяқталады. Алдымен нақты уақыт пен маусым анықталады, содан соң аспан денелері мен күн сәулесінің жағдайы қаралады. Қорытындысында өсімдіктер, жануарлар және жер бедері белгілері зерттеледі. Бұл кешенді әдістер жиынтығы адамға жолды жоғалтып алмауға көмектеседі. Әрбір қадам өзара байланысты және дұрыс орындалуы бағдарлаудың сәтті болуына негіз болады.

11. Бағдарлаудың табиғи белгілері және олардың сипаттамалары

Қазақстан Республикасының География институтының 2021 жылғы зерттеулеріне сәйкес, күн, жұлдыз, өсімдік және су белгілері арқылы бағыт анықтауда көктем мен күз маусымдарында дәлдік жоғарылайды. Қыста бұл белгілердің кейбіреулері қателіктерге алып келуі мүмкін. Мысалы, кейбір өсімдіктердің күнге бағытталуы қысқы ауа райында өзгереді, ал су көздерінің деңгейі маусымға байланысты ерекшеленеді. Осындай зерттеулер картасыз бағдарлау әдістерін жетілдіруге және қолдануды тиімдірек жасауға мүмкіндік береді.

12. Жер бедерінің ерекшеліктерін пайдалану

Жер бедерінің ерекшеліктерін пайдалану да табиғи бағдарлаудың маңызды әдісі. Мысалы, таулар мен аңғарлар көлбеу бағытында орналасып, су ағысы төмен қарай қозғалады. Бұл табиғи арналарды анықтап, олардың бойындағы қозғалысты жоспарлауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өзендер мен көлдердің жанындағы жолдық иілу нүктелері — маршрутты жоспарлау үшін негізгі ориентиірлер. Қазақстанның кей өңірлерінде аңғарлар арқылы бағдарлау дәстүрлі түрде қолданыста болып, әсіресе туристер мен жергілікті тұрғындардың таудағы қауіпсіздігіне ықпал етеді.

13. Аймақтық өсу ерекшеліктері мен адам жасаған нысандар

Аймақтық өсу ерекшеліктері және адам жасаған құрылымдар да бағдарлауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, ауылдар мен қалалардың орналасуы, тас жолдар мен темір жолдар бағытты анықтауда жалпылама картасыз навигацияның элементтері ретінде қолданылады. Сонымен қатар, мұнаралар, электр ғимараттары мен басқа да биік нысандар кең ауқымдағы табиғи белгілермен қатар бағыт іздеуге қолайлы. Бұл әдістер қазіргі уақытта да GPS қызметтері жоқ немесе желіге қосылу мүмкіндігі шектелген аймақтарда өзектілігін сақтайды.

14. Бағдарлауда жиі кездесетін қателіктер

Картасыз бағдарлау кезінде жиі кездесетін қателіктердің бірнешеуі бар. Біріншіден, құбылнама мен күннің бағытын дұрыс түсінбеу бұлыңғыр ауа райында бағытты шатастырады. Екіншіден, мүктер мен жұлдыздардың маусымдық өзгерістерін назарға алмау адасудың себебі. Үшіншіден, жергілікті желдің өзгергіштік сипатын ескермеу, әсіресе таулы және ормандарда бағытты қате анықтайды. Төртіншіден, жер бедерінің жаңылыстырғыш ерекшеліктерін дұрыс танымай, аңғарлар мен жолдарды шатастыруға әкеліп соғады. Бұл қателіктерді түсініп, оларды болдырмау үшін кешенді тәсіл қолдану маңызды.

15. Жиі жасалатын қателіктер мен олардың салдары

ҚР ТЖМ сарапшыларының 2022 жылғы есебіне сәйкес, бағдарлаудағы негізгі қателіктер мен олардың практикалық нәтижелері картасыз жүріс кезінде қауіп-қатерге ұшырау ықтималдығын арттырады. Мысалы, күннің орнын дұрыс анықтамау сапардың бұрмалануына және адасуға әкеледі, ал табиғи белгілердің кешенді қолданылмауы бағыттың дәлдігін төмендетеді. Осы себепті тиімді навигацияны қамтамасыз ету үшін түрлі бағыттау әдістерін біріктіре қолдану қажет, бұл қауіпсіздік пен сенімділікті арттырады.

16. Бағдарлау дағдыларын дамыту жолдары

Бағдарлау дағдылары – адамның қоршаған ортаны сезінуі мен бағыт алу қабілетін білдіретін маңызды құндылықтардың бірі. Тарихи тұрғыдан алғанда, адамзаттың бағдарлау дағдылары аң аулап, тасымал жасау кезінде қалыптаса бастады. Мысалы, ежелгі ұлттар аспан денелерін, жел және жел бағытын, таулар мен өзендерді бағдарлау критерийлері ретінде пайдаланды. Ұлы географ және саяхатшы Марко Полоның 13-ғасырдағы сапары да осындай дағдылардың дамуына үлкен әсер етті. Қазіргі заманғы бағдарлау құралдары мен әдістері – GPS технологиясы мен карталар – оқушылардың білім жүйесінде енгізіліп, олардың кеңістікте тиімді әрекет ету қабілетін арттыруда. Жалпы, бағдарлау дағдыларын дамыту белсенді тәжірибеге, теориялық білімге және технологиялық қолдауға негізделеді. Бұл дағдыларды меңгеру кезеңдері тарихи тұрғыдан қарастырғанда тәжірибеден бастап заманауи цифрлық технологияларға дейін барады.

17. Жасөспірімдер мен жастар арасында бағдарлау тәжірибелері

Жасөспірімдер мен жастар арасында бағдарлау тәжірибелері олардың тәуелсіздік пен өзін-өзі басқару қабілеттерін дамытуда маңызды орын алады. Бір жасөспірімнің орманды айналып өту кезінде рефлексиялық карта қолдана отырып, топқа қауіпсіз бағытты таңдауы оның логикалық ойлауын және мәселелерді шешу дағдыларын шыңдады. Тағы бір мысалда, студент студенттік экспедицияда GPS құралдарын тиімді пайдалану арқылы қиын жерлерден аман-есен өтіп, топтың сенімін арттырды. Сондай-ақ, мектеп жасындағы бір топ оқушылар жергілікті мәдениет пен әдет-ғұрыптарды ескеріп, адамдармен қарым-қатынас арқылы бағдарлау әдістерін жетілдірді. Осындай тәжірибелер жастарды өмірлік дағдыларға және кәсіби даму жолына дайындауда мәнді рөл атқарады.

18. Бағдарлау дағдыларын меңгеру деңгейі бойынша оқушылардың үлесі

Қазақстан Республикасы 10-сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері бағдарлау дағдыларының қаншалықты меңгерілгенін көрсетеді. Оқушылардың көпшілігі кем дегенде бағдарлау дағдыларының бір бөлігін меңгерген – бұл білім беру жүйесінің тиімділігін дәлелдейді. Дегенмен, толық меңгерген оқушылар саны 38% ғана, ал 18%-ы бұл дағдыларды білмейді, бұл саланы одан әрі жетілдіру қажеттігін білдіреді. Осы мәліметтер жастардың қауіпсіздігі мен өмірлік дағдыларын нығайту мақсатында бағдарлау әдістемесін жетілдірудің маңыздылығын дәлелдейді.

19. Картасыз бағдарлау: қауіпсіздік пен жауапкершілік ұстанымдары

Картасыз бағдарлау барысында бағыт таңдауда тәуекелдерді мұқият бағалау өте маңызды. Себебі, күтпеген жағдайларда дұрыс шешім қабылдау жауапкершіліктің жоғарылауына әкеледі. Сонымен қатар, топпен немесе жұппен қозғалу, алдағы маршрутты алдын ала жоспарлау және коммуникативтік құралдар арқылы хабарласу қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Бұған қоса, жергілікті халықпен қатынас орнатып, қауіпті учаскелерден аулақ болу төтенше жағдайларда өмірді сақтап қалуға септігін тигізеді. Бұл қағидалар жастардың өзін-өзі қорғау қабілетін арттырып, төтенше жағдайлар алдын алуға мүмкіндік береді.

20. Картасыз бағдарлаудың маңызы мен болашақтағы рөлі

Картасыз бағдарлау дағдылары жастардың өмірлік және кәсіби дамуына үлес қосады. Оларды меңгеру заманауи өмірде сенімділік пен қауіпсіздіктің кепілі болып табылады. Бұл қабілеттер жастарды қиын жағдайларда өз бетімен шешім қабылдауға дайындап, кеңістіктегі икемділік пен адаптацияны қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, олар заманауи технологиялар мен дәстүрлі әдістерді үйлестіріп, болашақта барынша тиімді және қауіпсіз бағыт алуға мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының География институты, 2021

2019 жылғы респонденттер сауалнамасы

Қазақстандағы астрономиялық бақылаулар, 2023

ҚР ТЖМ сарапшыларының есебі, 2022

А.Н. Иванов. Основы ориентирования и безопасности. — Алматы: Білім, 2020.

Білім беру саласындағы зерттеулер. Казахстан Республикасының Оқу бағдарламалары. — Нур-Султан, 2022.

Жеткіншектерді тәрбиелеу және білім беру: теория мен практика. — Алматы: Ұлттық Баспасы, 2021.