Текст выступления:

Террорлық қауіп-қатер кезіндегі тұрғындардың қауіпсіздігі
1. Террорлық қауіп-қатер кезіндегі тұрғындардың қауіпсіздігі: негізгі ұғымдар мен мақсаттар

Қазіргі таңда терроризм – бұл әлемнің көптеген елдерінде, оның ішінде Қазақстанда да өзекті мәселе болып табылады. Терроризмнің қоғамға ықпалы орасан зор, себебі ол тек физикалық зиян келтіріп қана қоймай, адамдардың психологиялық жағдайына және мінез-құлықтарына да әсер етеді. Адамдардың қауіпсіздігі мен тыныштығын қамтамасыз ету мәселелері бүгінгі заман талабына сай қарастырылуы тиіс.

2. Терроризм: тарих пен заманауи жаһандық қауіптер

Терроризм – өзінің мақсатына зорлық-зомбылық арқылы жетуді көздейтін күрделі құбылыс. Оның тарихи тамыры өте тереңде, XVI-XVII ғасырдағы саяси және діни қақтығыстардан бастау алады. Қазақстан мен бүкіл әлемде терроризмнің дамуы әр түрлі кезеңдерден өтті, ал соңғы жылдардағы статистика қауіптің жаһандық екенін дәлелдейді. Әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан алғанда, терроризмнің салдары экономикалық қиыншылықтар, қоғамдық сенімнің төмендеуі және тұрақсыздыққа әкеледі.

3. Терроризмнің негізгі түрлері және қоғамдық белгілері

Терроризмнің бірнеше түрі бар, олардың әрқайсысының өз ерекшелігі мен қоғамға тигізетін әсері бар. Біріншіден, діни терроризм дін негізінде зорлық-зомбылық жасай отырып, сенімдерді пайдаланып, қоғамды үрейлендіреді. Мысалы, кейбір радикалды топтар діни идеологияларды қолдана отырып, қоғамды бөлшектеп сала алады. Екіншіден, саяси терроризм билік пен саяси жүйеге қысым жасауға бағытталады, көбінесе күш көрсету арқылы ықпал етуді мақсат етеді. Үшіншіден, этникалық терроризм ұлттық мүдделерді қорғау атымен зорлық-зомбылық қолданады, ал кибертерроризм электронды шабуылдар арқылы инфрақұрылымды зақымдауға ұмтылады. Осылардың барлығы қоғамның қауіпсіздігіне тікелей қауіп болып табылады.

4. Қазақстан мен әлемдегі терроризм оқиғаларының мысалдары

Қазіргі әлемде терроризмнің түрлі оқиғаларын кездестіруге болады. Мысалы, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі АҚШ-тағы терактілер жаһандық қауіптің масштабын көрсетті. Қазақстанда да 2016 жылы Алматыдағы ұсталған террористік топ елдің қауіпсіздігі үшін қаншалықты маңызды екенін дәлелдеді. Осы оқиғалар қоғамды сақтыққа шақырып, терроризмге қарсы күрестің маңыздылығын арттырды.

5. Тұрғындарға төнетін террорлық қауіп түрлері

Террорлық қауіптің әр түрі тұрғындарға әрқалай әсер етеді. Жарылғыш заттар, көбінесе халық көп жиналатын жерлерде жасырын қолданылып, тікелей адамдардың өміріне қауіп төндіреді. Химиялық және биологиялық қауіпті заттардың әсері одан әрі ауыр, себебі олар денсаулыққа зиян келтіреді және қоғамдық қауіпсіздікті күрделендіреді. Сонымен қатар, кибершабуылдар ақпараттық жүйелерге зиян келтіріп, жалған ақпарат таратса, қоғамдық орындардағы қасақана шабуылдар тұрғындардың үрейін арттырады. Осындай қауіптерге дайын болу және алдын алу шаралары – қоғамның тұрақтылығының кепілі.

6. Қазақстандағы терроризммен күрес құрылымдары мен міндеттер

Қазақстанда терроризммен күрес бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асырылады. Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитеті террорлық актілердің алдын алу, ақпарат жинау және құқық қорғау шараларын ұйымдастыруға жауапты. Бұған қоса, арнайы дайындықтар мен халықаралық тәжірибе алмасу арқылы жүйелі және кешенді күрес жүргізу міндеті қойылған. Бұл құрылымдар елдің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтау мақсатында белсенді қызмет атқарады.

7. Қазақстандағы террорлық оқиғалар саны (2010-2023 жылдар)

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін террорлық оқиғалардың көрсеткіші әр түрлі жылдарда өзгеріп отыр. Айрықша 2011, 2016 және 2020 жылдары оқиғалардың саны жоғары болды, бұл елдегі әлеуметтік-саяси жағдайлар мен халықаралық ахуалға байланысты. Жалпы алғанда, оқиғалардың ауытқуы саяси және әлеуметтік жағдайлардың тұрақсыздығымен тығыз байланысты, бұл терроризмнің күрделі және өзгермелі сипатын көрсетеді.

8. Жастардың терроризмге қарсы ақпараттандыру деңгейі

Жастар арасында терроризмге қарсы ақпараттандыру маңызды рөл атқарады. Заботсыздық пен ақпараттық сауатсыздық қауіптерді түсінбеуге әкеледі. Сондықтан жастарды терроризмнің қауіптілігі туралы хабардар ету, оларды дұрыс ақпаратпен қамтамасыз ету, сондай-ақ жастар арасында радикалданудың алдын алу шаралары қамтамасыз етілуі қажет. Бұл арқылы қоғамның ертеңгі қауіпсіздігі нығаяды.

9. Террорлық шабуыл кезіндегі қауіптер мен әрекеттер

Террорлық шабуыл кезінде түрлі қауіптер мен салдарларды ескеру маңызды. Оған жарылғыш заттардың қауіптілігі, химиялық және биологиялық қауіптілік, сондай-ақ кибершабуылдардың әсері кіреді. Осындай жағдайда тұрғындар мен құтқарушылардың жедел әрі дұрыс әрекеті зардаптардың алдын алуға көмектеседі. Мысалы, қауіптің нақты сипатына байланысты эвакуация, алғашқы көмек көрсету және ақпаратты беру процедуралары белгіленген.

10. Терроризм қаупі туындағанда алғашқы әрекеттер

Терроризм қаупі туындаған жағдайда бастысы – сабырлы болу және жылдам шешім қабылдау. Біріншіден, адам көп жиналған жерден қауіпсіз жерге жылжып, ресми ақпарат көздеріне сену керек. Екіншіден, құқық қорғау органдарына дереу хабарласып, эвакуацияға дайын болу маңызды. Қажет болғанда алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын қолданып, өзіңізді және айналаңызды қорғауға тырысыңыз.

11. Террорлық оқиға кезіндегі іс-әрекеттің кезеңдері

Террорлық оқиғаға тап болған жағдайда әрекеттер нақты кезеңдер бойынша жүзеге асады. Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрлігінің нұсқаулығына сәйкес, бірінші кезекте оқиғаны анықтау мен бағалау жүргізіледі, содан кейін жедел әрекет ету, зардаптарды төмендету және халықты ақпараттандыру басталады. Осы кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысып, қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

12. Мемлекеттік бағдарламалар арқылы терроризмнің алдын алу

Қазақстанда терроризмнің алдын алу үшін бірнеше мемлекеттік бағдарлама бекітілген. Олар аясында ақпараттық-түсіндіру жұмыстары тұрақты түрде жүргізіліп, қоғам қауіптер туралы хабардар етіледі. Сонымен қатар, әлеуметтік тұрақтылық пен жастар арасындағы радикалданудың алдын алу мақсатында арнайы тренингтер мен симуляторлар қолданылады. Осы бағдарламалардың нәтижесінде терроризм қаупі азайып, қоғамдық сенімділік артып келеді.

13. Қоғамдық қауіпсіздікті арттырудағы тұрғындардың белсенділігі

Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде тұрғындардың белсенділігі маңызды. Олар полиция және басқа да қауіпсіздік құрылымдарымен ынтымақтаса отырып, күдікті жағдайлар мен адамдар туралы хабарлайды. Мысалы, жергілікті тұрғындардың бірі қауіпті бұйымды байқап, жедел түрде құқық қорғау органдарына хабарлауы террорлық актілерді болдырмауға септігін тигізді. Бұл азаматтардың қоғамдық қауіпсіздікке қосқан үлесі үлкен екенін көрсетеді.

14. Жалған террорлық ақпараттың қоғамға және заңға әсері

Жалған террорлық ақпарат қоғамда дүрбелең мен үрей туғызады, бұл шынайы қауіптердің алдын алу мүмкіндігін қиындатады. Қазақстан заңнамасында мұндай ақпарат таратқандарға қылмыстық жауапкершілік қарастырылған, айыппұл салудан бастап бас бостандығынан айыруға дейін. Бұл заңдар қоғамның тұрақтылығын сақтау және жалған ақпарат таралуының алдын алу мақсатында тиімді түрде қолданылады.

15. Психологиялық қауіпсіздік және қолдау шаралары

Террорлық қауіп-қатерлерден кейінгі кезеңде психологиялық қолдау маңызды. Көптеген тұрғындар қорқыныш және күйзеліс жағдайында болады, сондықтан арнайы мамандар көмек көрсетеді. Қазақстанда республикалық және жергілікті деңгейде психологиялық көмек көрсету бағдарламалары іске асырылуда. Бұл іс-шаралар тұрғындардың қайтадан қалыпты өмірге бейімделуіне көмектеседі және қоғамдағы қауіпсіздік деңгейін көтереді.

16. Білім беру саласындағы қауіпсіздікті оқыту шаралары

Қазіргі таңда мектептер мен жоғарғы оқу орындарында терроризмге қарсы арнайы курстар мен семинарлардың өткізілуі – маңызды бағыттардың бірі. Бұл шаралар жастар санасын оятуға, олардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған. 1990-шы жылдардан бастап, әлемде терроризмнің өршуі білім беру саласында нақты қадамдар жасауды талап етті. Қазақстан да осы үрдістен тыс қалмай, арнайы оқу бағдарламаларын енгізді.

Оқу-жаттығу сабақтары мен рөлдік ойындар – бұл қауіпсіздік саласындағы білімнің практикаға айналуын қамтамасыз ететін әдістер. Бұл сабақтар қатысушылардың шұғыл реакциясын жетілдіруде шешуші рөл атқарады. Мысалы, нақты төтенше жағдайларда қалай әрекет ету керектігін пысықтау – өмірлік маңызды дағдылардың бірі.

Ал оқушылар мен студенттердің белсенді қатысуы олардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда маңызды тәжірибе жинақтауға мүмкіндік береді. Бұл тек теориялық білім ғана емес, сонымен қатар жауапкершілік пен өзара көмек көрсетуге дайындықты дамытады.

Жалпы алғанда, мұндай шаралар қоғамның қауіп-қатерге қарсы төзімділігін арттырып, ұлт қауіпсіздігін нығайтуға елеулі үлес қосады. Бұл Қазақстанның тұрақты дамуы мен халықаралық қауіпсіздік ортамен үйлесімді дамуын қамтамасыз ететін маңызды фактор.

17. Төтенше жағдайлар кезіндегі байланысу қызметтері

Төтенше жағдайларда байланыс қызметтерінің тиімді жұмысы – адамдардың өмірін сақтап қалудың басты құрамдас бөлігі. ҚР ІІМ және ҚР ТЖМ ресми деректері бойынша, әр түрлі арнайы қызметтердің шұғыл байланыс нөмірлері бар, олар арқылы жедел көмек көрсетуге қол жеткізуге болады. Мысалы, өрт, газ төгілу, және басқа да төтенше оқиғаларға байланысты қоңырау шалу үшін арнайы нөмірлер белгіленген.

Бұл байланыс құралдары тек қана қоңырау шалу ғана емес, қосымша ақпараттық ресурстар арқылы да қолдау көрсетеді. Жедел хабарласу арқылы қауіп-қатерден тиімді қорғану мүмкіндігі артады, бұл – қоғамның төтенше жағдайда төзімділігін және реакцияның жылдамдығын айтарлықтай күшейтеді.

Төтенше жағдайларда коммуникацияның үздіксіздігі мен дұрыс ұйымдастырылуы өмірді сақтаудың басты факторы екендігіне назар аудару қажет. Сондықтан осы байланыс қызметтерін білу – әр азаматтың міндеті.

18. Қазақстандағы бірлік пен толеранттылықтың маңызы

Қазақстан – мәдени және ұлтаралық көптүрлі ел. Бірлік пен толеранттылық еліміздің тұрақтылығының негізі. Ел ішіндегі әртүрлі этностар мен дін өкілдері арасындағы өзара түсіністіктің нәтижесінде бейбітшілік пен келісім орнаған.

Толеранттылық идеясы білім саласында да кеңінен насихатталып, жастар арасында өзара сыйластық пен достық рухын қалыптастыруға бағытталған бағдарламалар жүзеге асырылуда. 1991 жылдан кейін Қазақстан жаңадан тәуелсіздік алған кезеңнен бастау алған бұл ұстаным қоғамның саяси және әлеуметтік құрылымына терең ықпал етті.

Бұл маңызды құндылықтар жастарға өздерін елдің толыққанды мүшесі ретінде сезінуге мүмкіндік береді, сондай-ақ Қазақстанның әлемдік аренадағы бейбітшіл және бірлігі мықты мемлекет ретінде танылуына көмектеседі.

19. Қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі жаңа технологиялар

Қазіргі қауіпсіздік саласында қолданылып жатқан жаңа технологиялар – заманауи үрдістердің айшықты көрінісі. Мысалы, видеоақпараттық бақылау жүйелері кеңінен таралған, олар қоғамдық орындардағы қауіпсіздікті арттыруға септігін тигізеді.

Жасанды интеллект пен үлкен деректерді талдау көмегімен қауіп-қатерлерді алдын ала анықтау және әрекет ету мүмкіндігі артып келеді. Бұл технологиялар құқық қорғау органдарының жұмысын тиімділеуге, ақпараттың жылдам әрі нақты берілуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, мобильді қосымшалар мен онлайн платформалар азаматтар мен құқық қорғау органдары арасындағы байланыс пен ақпарат алмасуды жеңілдетеді. Осылайша, жаңа технологиялардың енгізілуі қауіпсіздік саласындағы жауапкершілікті арттырып, кризистік жағдайларда жедел әрі үйлесімді әрекет етуді қамтамасыз етеді.

20. Әр азаматтың терроризмге қарсы күрестегі жауапкершілігі

Терроризмге қарсы бірлескен күрес – қоғамның тұрақты дамуының негізі болып табылады. Бұл күресте әр азаматтың ақпараттануы, қауіпсіздік шараларын ұстануы шешуші рөл атқарады.

Терроризмнің алдын алу тек мемлекеттік деңгейде ғана емес, жеке азаматтардың жауапкершілігінде де. Сондықтан қоғамдық сананың көтерілуі мен белсенді азаматтық ұстанымның қалыптасуы еліміздің болашағын қорғауда маңызы зор.

Қазіргі таңда білім беру мен ақпараттық технологиялардың дамуымен, қоғам мүшелері терроризммен күресу жолында біріге отырып, қауіпсіз және бейбіт ортаны сақтап қалуға қабілетті.

Дереккөздер

Атыңбаев, Қ. Терроризмге қарсы күрес: теория және практика. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі ресми статистикасы, 2023 жыл.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің терроризмге қарсы стратегиясы. Нұр-Сұлтан, 2021.

Психологиялық көмек және қоғам қауіпсіздігі. ҚазҰУ баспасы, 2022.

Әл-Мақсут, Н. «Терроризмнің әлеуметтік-экономикалық әсері» ғылыми мақала, 2020.

ҚР ІІМ ресми интернет-ресурсы. Қоғамдық қауіпсіздік пен төтенше жағдайлар қызметтері.

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі. Қауіпсіздік және төтенше жағдайлардың алдын алу шаралары бойынша статистика.

Нұрлан Әбдіров. "Қазақстандағы этностар арасындағы толеранттылықтың тарихы және дамуы". Алматы, 2018.

Асхат Қазахов. "Жасанды интеллект және қоғамдық қауіпсіздік" // Қазіргі ғылым, 2022, №4.

Айжан Төлегенова. "Терроризмге қарсы күрестегі әр азаматтың рөлі". Қазақстандық қоғамдық пікір журналы, 2023.