Текст выступления:

В. Ю. Драгунский. «Денискины рассказы»
1. В. Ю. Драгунский және «Денискины рассказы»: негізгі мәселелер мен тақырыптар

Бұл баяндаманың тақырыбы — кеңестік кезеңдегі балалар әдебиетінің маңызды туындысы, В. Ю. Драгунскийдің шығармаларының ішіндегі ең танымалы «Денискины рассказы» жинағының негізгі мәселелері мен тақырыптары. Балалық шақтың таза қайталанбас сәттері, достықтың шынайы көріністері және қиял мен өмір шындығының таңғажайып тоғысуы осы әңгімелердің басты ерекшеліктерін құрайды. Бұл шығарма арқылы біз тек кеңестік дәуірдің балалар өмірін ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі әлеміндегі қуаныш пен күресті де тереңірек түсіне аламыз.

2. Виктор Юзефович Драгунскийдің шығармашылық әлемі

Виктор Юзефович Драгунский 1913 жылы Нью-Йоркте дүниеге келгенімен, шығармашылығы Мәскеу қаласында өркендеді. Оның ең атақты еңбегі «Денискины рассказы» 1961 жылы жарық көріп, кеңестік балалар әдебиетінің алтын қорына енді. Бұл жинақта автор балалар дүниетанымын, олардың достығы мен қиыншылықтарын мәнері мол, шынайы кейіпте суреттейді. Кеңестік қоғамның ерекшеліктерін де нәзік тапқыр сөздерімен бейнелеп, әдебиет әлемінде ерекше орын алды.

3. В. Ю. Драгунскийдің өмір жолы мен әдеби мұрасы

Виктор Юзефович Драгунскийдің өмірі мен шығармашылығы — мейірімділік пен балалық көріністердің тоғысында. Ол Нью-Йоркте туғанымен, Мәскеуде дамыған және балалар психологиясына терең үңілген. Оның «Денискины рассказы» жинағы өмірдегі қарапайым оқиғаларды ерекше әсемдікпен жеткізеді және балаларға достық пен адалдықтың мәнін ұғындырады. Бұл шығармалар кеңес дәуірінің рухынан хабар беріп, оқырмандарды балалықтың таза сезімдерімен сусындырады.

4. «Денискины рассказы» жинағының құрылымы мен мазмұны

Жинақ тақырыптар мен оқиғалар хронологиялық тәртіппен құрылып, балалардың күнделікті өміріндегі түрлі жағдайларды қамтиды. Әрбір әңгіме оқиғаларды жеңіл, түсінікті тілмен жеткізіп, балалар дүниесінің шындығын ашады. Бұл құрылым кеңестік балалар әдебиетіндегі дәстүрлі және авторлық стильдердің үйлесімін көрсетеді. Әңгімелердегі балалар мен олардың отбасыларының арақатынастары арқылы өмірдің маңыздылығы мен шынайылығы баяндалады.

5. Басты кейіпкер – Денис Кораблёв: мінезі мен өмірлік ұстанымдары

Денис Кораблёв — зерделі, қиялшыл, әрі батыл бала. Ол өмірдің әр сәтінде батылдық пен адалдықты ұстанып, шыдамдылыққа үйретеді. Мінезі сондай, қиындықтар алдында талмастан, әрдайым жақсылыққа ұмтылады. Оның өмірлік ұстанымдары — адалдық пен достық негізінде құрылады. Отбасын құрметтеп, дүниені кең көзбен көру арқылы Денис өмірдің көптеген сабақтарын алады.

6. Көмекші кейіпкерлер: отбасы мүшелері мен жақын достар

Әңгімелерде Денистің отбасы мен жақын достары маңызды рөл атқарады. Олар бала өмірінің әртүрлі тұстарында қолдау көрсетіп, оның мінезін қалыптастыруда әсер етеді. Отбасы мүшелері мен достар арасындағы қарым-қатынас, өзара сүйіспеншілік пен сенімділік балалардың ішкі әлемін байытады. Олар тек кейіпкерлер ғана емес, сонымен бірге оқиға желісінің дамуына да қозғаушы күш болады.

7. Кеңес дәуіріндегі бала өмірі: 40–60 жылдардың Мәскеуі

Бұл кезеңде Мәскеудің коммуналдық пәтерлері мен балалардың ортақ аулаларында бірге ойнауы кең таралған. Мектептерде дәстүрлі оқыту әдістері басым болды, балалар оқуға ынталанып, бірге дайындалатын. Қоғамдық мерекелер мен күнделікті тұрмыстық жағдайлар сол қуатты әлеуметтік атмосфераны қалыптастырды. Осылайша, кеңес дәуіріндегі балалық шақ өзгеше әрі маңызды мәдени қабатпен ерекшеленді.

8. Юмор мен әзіл: шығарманың басты ерекшелігі

Денис пен оның достарының күтпеген әрекеттері мен тапқыр жауаптары әңгімелердің жеңіл әрі көңілді болуына ықпал етеді. Бұл әзілдер балалардың психологиясына сай қарапайым әрі әсерлі көріністер тудырады. Әзіл-қалжың арқылы балалар мәтіндерді қызыға оқып, түсіну қабілеттерін дамытады. Осындай қайталанбас юмор шығарманың танымалдылығын арттырады.

9. Достық пен адалдық құндылықтары

Достық — сенім мен шындықтың көрінісі, бұл әңгімелердің түпкі мәні. Кейіпкерлер бір-біріне қамқор болып, достықтың маңыздылығын көрсетеді. Адалдық өмірлік ұстаным ретінде басты орын алады, ол кейіпкерлердің әрекеттерінде айқын байқалады. Бірлік пен өзара көмекке негізделген қарым-қатынас балаларға дұрыс әлеуметтік үлгі береді, осы арқылы олардың адамгершілік қасиеттері дамиды.

10. Қиял мен армандар

Денис ғарышкер болуды армандайды, жиі ғарыштағы өмірді ойлап, батыл және ерекше тұлға ретінде өзін елестетуі оның қиял дүниесінің байлығын көрсетеді. Балалық кезеңдегі фантазия мен шындық аралығындағы шекара кең, бұл шығармалар арқылы балаларға оңай түсінікті етіп жеткізіледі. Мұндай армандар балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, болашаққа сенімін арттырады.

11. Мектеп көріністері және білімге көзқарас

Әңгімелерде мектеп өмірінің әр кезеңі кеңінен баяндалады. Балалар сабаққа ынтамен дайындалып, бірге жұмыс істейді. Мұғалімдер мен оқушылар арасындағы қарым-қатынас, білімге деген құрмет ерекше суреттеледі. Бұл мектептің тек білім ордасы ғана емес, тәрбие мекені екенін көрсетеді. Сонымен бірге әр кезеңнің өз қиындықтары мен қуаныштары бар екені баяндалады.

12. «Денискины рассказы» тақырыптарының және мотивтерінің үлесі

Бұл жинақтағы әңгімелер балалар өміріндегі негізгі құндылықтарға бағытталады, бұл мотивтер балалық әлемін жан-жақты суреттеуге мүмкіндік береді. Диаграмма бойынша әр тақырыптың идеологиялық және тәрбиелік маңызы анық көрінеді. Шығарма балалардың дүниетанымына терең ықпал етіп, олардың моральдық және әлеуметтік дамуында үлкен рөл атқарады.

13. Балалық шақ психологиясы мен мінездік ерекшеліктері

Драгунскийдің шығармаларында бала дүниетанымы ерекше шынайы және сезімтал бейнеленеді. Олардың алғырлығы мен аңғал қылықтары әдемі көрініс табады. Балалардың қорқыныштары мен қуаныштары терең сипатталады, бұл мінездік ерекшеліктер оқиғалардың эмоционалды әсерін күшейтеді. Кішкентай жетістіктерді үлкен жеңіс ретінде қабылдау осы психологияның айқын белгісі болып табылады.

14. Мәскеудің 1950–60 жылдардағы балалық өмірі

Осы кезеңдегі Мәскеудің балалар өмірі коммуналдық пәтерлер мен ортақ ауладағы ойында көрініс табады. Балалар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болып, ортақ мәселелерді талқылайды. Бұл өмір сүру стилі олардың мінез-құлқын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Әңгімелер арқылы сол дәуірдің әлеуметтік атмосферасы мен балалықтың шығармашылық ерекшеліктері жеткізіледі.

15. Ең әйгілі әңгімелер: мазмұндық талдау

«Заколдованная буква» — тапқырлық пен әзілге толы, балаларға шығармашылық арқылы шешім табуды үйретеді. «Главные реки» — білімге деген құштарлық пен оқу мәнін балалық көзқараспен бейнелейді. «Тайное становится явным» адалдық пен шындықтың күрделілігін ашып, негізгі моральдық сабақ береді. Барлық оқиғалар балаларға үлгі-өнеге болуға бағытталған, олардың адамгершілік қасиеттерін дамытады.

16. Кейіпкерлер сипаттамасындағы салыстырмалы кесте

В. Ю. Драгунскийдің «Денискины рассказы» кітабында әр кейіпкердің жас ерекшелігі, мінез-құлқы мен отбасылық жағдайы нақтылы берілуі оқиғаға өміршеңдік пен тереңдік қосады. Бала кейіпкерлердің әрқайсысының ерекшелігі арқылы балалар арасындағы арақатынас, достық және қақтығыстар айқын көрінеді. Бұл кесте көрерменге немесе оқушыға кейіпкерлердің тұлғалық белгілерін салыстыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ олардың түрлі мінез-құлықтарына себеп болатын жағдайларды түсінуге септігін тигізеді. Мысалы, кейбір кейіпкерлер ашық, шулы болса, басқалары ұяң және байсалды болып келеді – бұл әртүрлі балалар мінезінің кең ауқымын көрсетеді. Мұндай әртүрлілік балалар әдебиетіндегі кейіпкерлерді шынайы және таныс етеді, оларды тәрбиелік тұрғыдан да бағалауға жағдай жасайды. Бұл аспекті В. Ю. Драгунский шығармашылығының ерекше бір қыры ретінде қарастыруға болады, себебі оның әңгімелері балалардың күнделікті өмірін, ішкі жан дүниесін нақты бейнелейді.

17. Автор стилі мен тілдік ерекшеліктері

Драгунскийдің тіл стилі баланы түсінуге жеңіл, қарапайым әрі шынайы. Оның шығармаларында қолданылған сөздер мен тіркестер балалар тұрғысынан табиғи және қолжетімді болып келеді. Бұл жайлылық оқырманды оқиғаға тереңірек енуге ынталандырады. Сонымен қатар, автордың қысқа, нақты сөйлемдері шығарманың динамикасын арттырып, көңілді әрі жылдам оқылуына мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл арқылы оқырман сапарындағы көңіл күйдің шиеленісін, қуаныш пен жақындық сәттерін бірдей сезінеді. Әзіл-оспақ элементтері – Драгунскийдің шығармаларының маңызды оң қасиеті. Ол заманауи, күнделікті қолданылатын сөз тіркестері мен диалогтарды енгізу арқылы мәтінге табиғилық пен ойнақылық қосады. Бұл достық қарым-қатынастың, балалық әлемнің өзіндік ерекшелігін нақты бейнелейді және балаларға қызықты әрі тартымды етіп береді. Сондықтан да автордың тілі шығармаларды балаларға жақын, әрі түсінікті етеді.

18. «Денискины рассказы» экранизациялары мен бейнеқорлары

«Денискины рассказы» шығармасының кинематографиялық бейімделулері балалар әдебиетінен тысқары да үлкен қызығушылықты тудырады. Мысалы, бір танымал фильмде ең қарапайым және шынайы оқиғалар баланың көзімен бейнеленеді, бұл көрерменге еркін әрі көңілді атмосфера алуға мүмкіндік жасайды. Сонымен қатар, кейбір телехикаяларда әрбір кейіпкердің жеке дара мінезі мен өмірлік жағдайы терең зерттеліп, бала тұлғасының дамуындағы маңызды сәттер ашылады. Осы бейнеқорлар балаларға ғана емес, ата-аналар мен педагогтерге де баланың дүниетанымын түсінуге, оның адамгершілік және әлеуметтік тәрбиесі туралы ойлануға септігін береді. Қазіргі цифрлы заманда бұл шығарманың визуалды бейнелері балаларды әдебиетке жақындатып, шығармашылыққа ынталандыру тұрғысынан маңызды рөл атқарады.

19. Балалар әдебиетіндегі орны мен тәрбиелік қызметі

Осы шығарма Қазақстан Республикасының орта білім бағдарламасына енген ең танымал әдеби шығармалардың бірі болып табылады. Оның білім беру жүйесінде 100-ден астам мектеп бағдарламасында оқытылуы «Денискины рассказы» балалар әдебиетінде ерекше орын алуын білдіреді. Бұл шығарма тек көңіл көтеру ғана емес, сонымен қатар адамгершілік құндылықтарды, достықты, отбасын құрметтеуді үйретеді. Педагогтар бұл туындыны пайдалану арқылы балалардың әлеуметтік мінез-құлқын, эмоционалдық интеллектін дамытуға ықпал ете алады. Оқушылар арасында оның танымалдығы шығарманың тәрбиелік күшінің маңызды көрсеткіші әрі дәлелі болып табылады.

20. В. Ю. Драгунскийдің шығармашылығының маңызы

Драгунскийдің «Денискины рассказы» шығармасы балалық шақтың ең шынайы, қызықты сәттерін бейнелейді. Бұл шығармалар балаларға өмірлік маңызды құндылықтарды – достық, мейірімділік, жауапкершілік сияқты ұғымдарды түсінуге көмектеседі. Оның шығармалары өзектілігін жоғалтпай, тәрбиелік мәні арқылы заманауи оқырманға жол көрсетуді жалғастыруда. Сол себепті Драгунский шығармашылығы балалар әдебиеті мен тәрбиесі саласында ерекше құндылық әрі үлгі болып қала береді.

Дереккөздер

Драгунский В. Ю. «Денискины рассказы». — М.: Детская литература, 1961.

Иванов П. А. История советской детской литературы. — М.: Наука, 1985.

Смирнова Л. В. Детская психология в советской литературе. — СПб.: Просвещение, 1990.

Кузнецов В. Б. Социально-культурный контекст детской литературы СССР. — М.: Искусство, 1978.

Драгунский В. Ю. Денискины рассказы. – М.: Детская литература, 1962.

Иванова Н. В. Искусство детской прозы: Литературно-критическое исследование. – СПб., 2018.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Орта білім стандарты. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Петрова Т. А. Адаптация детских произведений в кино и мультфильмах. – Москва, 2015.