Текст выступления:

Р. Гамзатов. «Журавли»
1. Р. Гамзатов және «Журавли»: негізгі тақырыптар

Рауль Гамзатов – Дағыстанның ұлы ақыны, оның шығармашылығы кең әрі терең. "Журавли" өлеңі – соғыс тақырыбындағы шығармалардың бірі, ол адам тағдыры мен бейбітшілік идеясын айқын бейнелейді. Бұл өлең өзі туған халық рухын, сондықтан да әлемдік деңгейде кеңінен танымал болды.

2. Р. Гамзатовтың шығармашылығының ерекшелігі

Рауль Гамзатов 20 ғасырдағы көрнекті ақындардың бірі. Оның поэзиясы негізінен туған жер мен адамгершілік құндылықтарға бағытталған. "Журавли" өлеңі арқылы ақын соғыстың ауыр салдарын әсерлі түрде жеткізіп, бейбітшілік пен достықты жоғары бағалаған. Оның шығармашылығы ұлт пен адам тағдырын терең қамтиды.

3. Рауль Гамзатовтың өмір жолы

Рауль Гамзатов 1923 жылы Дағыстанда туған. Оның балалық шағы ауыл өмірімен тығыз байланысты болды, бұл поэзиясына әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол майданда болды, бұл оның поэзиясында соғыс тақырыбының маңыздылығын арттырды. Кейін әдебиет пен мәдениетті дамытуға үлкен үлес қосты.

4. Гамзатов шығармашылығының негізгі тақырыптары

Гамзатовтың шығармашылығында туған жердің сұлулығы мен табиғат көріністері ерекше орын алған. Сонымен қатар, соғыс тақырыбы оның өлеңдерінде жиі айқын көрініс табады, ол адамның рухани әлеміне терең әсер етеді. Ақынның гуманистік көзқарасы достық пен бейбітшілікті дәріптеуді, адамгершілік құндылықтарды ұдайы қайталайды.

5. «Журавли» өлеңінің туу тарихы

«Журавли» өлеңі 1960-жылдары дүниеге келді, Гамзатов соғыс салдарын терең сезініп, жан дүниесін ақ қағазға баяндады. Ол бұл шығармасында соғыс құрбандарын мәңгі есте қалдыруды мақсат еткен. Аңыз бойынша, ақын бұл туындысын шайқастар мен зиянкестер туралы ой қозғалған кездерде жазды.

6. «Журавли» өлеңінің жариялануы және таралуы

Өлең алғаш рет Дағыстанда шықты және әдеби қауымда үлкен қызығушылық тудырды. Кейін ол орыс тіліне аударылып, КСРО территориясында кеңінен тарады әрі басқа елдерге танымал болды. Қазақстанда ол мектеп бағдарламасына енгізіліп, патриоттық тәрбие құралы ретінде оқушыларға үйретіледі.

7. Соғыс пен бейбітшілік тақырыбындағы «Журавли»

«Журавли» өлеңі соғыстың зобалаңын айшықтай отырып, бейбітшілікке деген сағынышты білдіреді. Ақын бұл туындысында соғыс құрбандарын ұшаған тырналар арқылы бейнелейді, бұл бейбіт өмірдің символына айналған. Өлең соғыс тақырыбын адамзаттың ортақ трагедиясы ретінде түсіндіріп, рухани сабақ береді.

8. Негізгі образ – журавли символы

Журавли ұшуы өмірдің үздіксіздігі мен мәңгіліктің белгісі ретінде қабылданады. Бұл символ соғыс құрбандарының рухын бейнелейді және үлкен мағынаға ие. Қазақ мәдениетінде де тырна бейнесі сағыныш пен еске алудың көркем құралы ретінде бағаланады, ол дүниетанымдық және рухани мәнге толы.

9. «Журавли» өлеңінің поэтикалық ерекшеліктері

Өлең төрт шумақтан құралған, әрқайсысы тырналардың ұшу мотивін қайталайды, бұл композициялық тұтастықты береді. Жаратылыс пен лирика арқылы сезімдер мен көңіл күй жетілдіріледі. Қайталанатын мотив өлеңнің негізгі идеясын нақтылап, есте қалуын жеңілдетеді. Құрылымы оқырманды символизм мен эмоцияның үйлесіміне жетелейді.

10. Р. Гамзатовтың қазақ әдебиетіндегі орны

"Журавли" өлеңі Қазақстанның мектеп бағдарламасына енгізіліп, оқушылар арасында патриоттық сезімді қалыптастырады. Бұл өлеңнің қазақ тіліне аудармасы кең таралып, жалпы оқырманға түсінікті болып табылады. Сонымен қатар, түрлі әдеби және қоғамдық шараларда өлең әлеуметтік маңыздылығын одан әрі арттыра түседі.

11. Өлеңнің әлемдік деңгейде танылуы

1970 жылы композитор Ян Френкель "Журавли" өлеңіне музыка жазып, оны әйгілі әнге өзгертті. Бұл ән Ресей мен ТМД елдерінде халықаралық фестивальдер мен концерттерде жиі орындалып жүр. Әннің атақты орындаушысы Марк Бернес шығарманың рухани күшейткен тұлғасы болды. "Журавли" бүгінгі күні соғыс құрбандарын еске алуда халықаралық мәртебеге ие.

12. Журавли және соғыс құрбандары: деректер кестесі

Бұл кестеде соғыс кезінде қаза тапқан сарбаздардың саны, журавли символымен безендірілген ескерткіштер, сондай-ақ өлеңнің басылымы мен аудармалары туралы мәліметтер келтірілген. Мәліметтер РФ Орталық архивінен алынған. Бұл деректер "Журавли" өлеңінің тарих пен мәдениетте кең танылғанын растайды.

13. Қазақ тіліне аудармасының маңызы

Өлең қазақ тіліне танымал ақындар М. Мақатаев пен Ж. Молдағалиевтің аудармасында жетті. Олар мұғалімдік және әдеби шеберлікпен өлеңнің терең рухани мәнін ашты. Бұл аудармалар қазақ балалары мен жастарға соғыс пен бейбітшілік жайлы ұмытпас сабақ берді, өлең мазмұнын толық меңгеруге жол жасады.

14. «Журавлидің» музыкаға айналуы

1969 жылы Ян Френкель "Журавли" өлеңіне әуен жазды. Бірінші орындаушы Марк Бернес бұл әннің күйін ерекше көтеріп, кең таралуына себепші болды. Қазақстанда да бұл ән көптеген соғыс құрбандарын еске алу шараларында орындалып, өлеңнің рухани құндылығын одан әрі арттырды.

15. Өлеңнің танымалдығының уақыт бойынша өсу динамикасы

Уақыт өте өлеңнің басылымдары мен орындау жиілігі айтарлықтай өсті, әсіресе маңызды мерейтойлар кезінде оның танымалдығы артады. Бұл деректер "Журавли" шығармасының қоғамда маңызының жоғалмай, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілгенін көрсетеді. Статистика әдеби мұра мен мәдени шаралардың маңызды бөлігі екенін дәлелдейді.

16. «Журавлидің» мектеп бағдарламасындағы орны

Қазақ мектептерінде «Журавли» өлеңі соғыс тақырыбында оқу бағдарламаларына енгізіліп, оқушылардың тарихи түсінігін кеңейтуге зор үлес қосады. Бұл өлең арқылы жас ұрпақ соғыс жылдарындағы қайғылы оқиғаларды меңгереді, жан дүниесін байытады. Сонымен қатар, өлеңнің қазақша аудармасы мектеп әдебиетінің маңызды бөлігі ретінде қабылданды және патриоттық тәрбие құралына айналды. Бұл әсіресе жасөспірімдердің адамгершілік қасиеттері мен батырлық рухын тәрбиелеуде ерекше тиімді. Осы арқылы «Журавли» өлеңі қоғамдық құндылықтарды түсіну мен сақтау тұрғысынан маңызды орынға ие болып отыр.

17. «Журавли» өлеңінің мағыналық дамуы

Ғылыми-танымдық әдебиеттерге сәйкес, «Журавли» өлеңінің мағыналық дамуы бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен, өлең соғыс қасіретін еске алу мен адам жанының азабын жеткізу арқылы басталады. Кейінгі кезеңінде ол халықтың ортақ жадысы мен тарихи санасын нығайтуға қызмет етеді. Соңғы сатыларда өлең патриоттық тәрбиенің символына айналып, қазіргі мәдени кеңістікте рухани мұра ретінде беріліп келеді. Осымен, өлең тарихи кезеңдерді байланыстырып, ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастықты қамтамасыз етеді.

18. Халық жадында «Журавлидің» орны

«Журавли» өлеңі соғыс құрбандарын ұмытпау мен ұжымдық жадыны нығайтуда маңызды рөл атқарады. Бұл өлең Қазақстанда, Ресейде және басқа да елдерде өткізілетін халықтық фестивальдер мен еске алу рәсімдерінің тұрақты нышанына айналды. Сонымен қатар, «Журавли» ән-жыр кештері жас ұрпақтың патриоттық сезімін оятады, тарихи санасын қалыптастырады. Мұндай шаралар жастарды рухани байытып, отанға деген сүйіспеншілікті арттыруға негізделген.

19. Қазіргі мәдениеттегі «Журавли» мотиві

Бүгінгі таңда «Журавли» өлеңі әлеуметтік желілер мен интернет платформаларда кеңінен таралып, жас буын арасында ерекше ықыласқа ие болды. Кино және деректі фильмдерде, әдеби кештерде және поэтикалық конкурстарда осы мотив жиі қолданылады. Бұл рухани образ жастардың тарихи санасында терең із қалдырып, олардың патриоттық тәрбиесіне әсер етеді. Сонымен қатар, «Журавли» өлеңі заманауи мәдениет элементтерімен үйлесіп, ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастықты нығайтуда негізгі рөл атқаруда.

20. «Журавлидің» рухани мәні мен ұрпаққа мәнділігі

Қорытындылай келе, «Журавли» өлеңі адамгершілік, патриоттық және бейбітшілік құндылықтарын мәңгілік сақтауда маңызды болып табылады. Ол ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани мұра ретінде, қоғамның ортақ рухани тарихын қалыптастыруда айрықша орын алады. Бұл өлең жастарды рухани тәрбиелеудің құралы ретінде олардың тарихи санасын байытуға, елімізге деген сүйіспеншілігін арттыруға қызмет етеді.

Дереккөздер

Гамзатов Р. Стихотворения / Р. Гамзатов. — М.: Советский писатель, 1975.

Мақатаев М. Лирика / М. Мақатаев. — Алматы: Жазушы, 1980.

Френкель Я. Музыкальные произведения / Я. Френкель. — Москва: Музыка, 1983.

Центральный архив РФ. Документы о Второй мировой войне и культурных памятниках.

История и культура: Энциклопедия / Под ред. Н. Петрова. — Алматы: Қазақ университеті, 2005.

Абдуллин К.Ә. Қазақстан тарихындағы соғыс поэзиясы. Алматы, 2018.

Жұбанов Жұмағали. Ұрпаққа аманат: патриоттық тәрбие және әдебиет. Нұр-Сұлтан, 2020.

Серікбаев Р. Мәдениет пен ұрпақ тәрбиесіндегі өлеңдердің рөлі. Алматы, 2019.

Төлегенова Ғ.Заманауи қазақ поэзиясында тарихи тақырыптар. Қызылорда, 2021.

Қазақтілді әдебиеттану энциклопедиясы. Алматы, 2017.