Текст выступления:

Как отмечают Наурыз
1. Наурыз: мерекені тойлау дәстүрінің маңызы

Наурыз – көктемнің келуімен бірге табиғаттың жаңаруын білдіретін ең көне және маңызды ұлттық мерекелердің бірі. Бұл дәстүр адамзаттың ғасырлар бойы жинақтаған мәдени мұрасының айқын көрінісі, халықтың тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымын суреттейтін ерекше заты болып табылады. Наурыз мерекесінің маңызы – ол тек табиғаттың оянуы ғана емес, сондай-ақ қоғамдағы бірліктің, достық пен татулықтың жаңғыруының белгісі.

2. Наурыз мерекесінің шығу тегі

‘Наурыз’ сөзі парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны береді. Бұл атау мерекенің көктемгі күн мен түннің теңелуімен тұспа-тұс келетіндігін көрсетеді. Ежелгі өркениеттерде көктемді қарсы алу табиғат циклінің маңызды кезеңі ретінде бағаланған, сондықтан жаңа жылдың басталуымен ұштасқан бұл мереке халқымыздың рухани мәдениетінде ерекше орын алған.

3. Наурыздың пайда болу тарихы

Наурыз мейрамы тарихы ежелгі уақыттарға жатады. Ғалымдар оның ұғымы мен тойлану салттары Месопотамия мен Орта Азия халықтарының күнтізбелеріндегі көктемгі теңелуге байланғанын көрсетеді. Бұл дәстүр таңның жарық көруі мен табиғаттың қайта тірілуін атап өтті. Сонымен қатар, қазақ халқы өзінің Наурызды тойлауда рухани құндылықтар мен отбасы құндылықтарын ұштастырды, бұл мерекенің маңызын арттырды.

4. Қазақстандағы Наурыз мерекесінің жаңғыру тарихы

Қазақстанда Наурыз мерекесі түркі халықтарының ежелгі кезеңінен бері сақталып келеді. КСРО дәуірінде кей кезде мереке азайып, кейде тыйым салынды. Дегенмен, тәуелсіздіктен кейін Наурызды қайта жандандыруға көп көңіл бөлінді. Бұл ұлттық мерекені қайта популяризациялау арқылы Қазақстан өзінің тарихи мәдени мұрасын ұлықтап, халық бірлігін нығайтты.

5. Наурыздың рәміздері мен дәстүрлері

Наурыз мерекесінің ең басты рәміздерінің бірі – жеті түрлі дән мен тағамды қамтитын Наурыз көже. Сонымен қатар, ою-өрнектермен безендірілген ұлттық киімдер мен музыкалық аспаптар салт-дәстүрдің ажырамас бөлшегі. Бұл элементтер арқылы халық өзінің табиғат пен рухани әлемге деген көзқарасын білдіреді, сондай-ақ жаңа өмірге деген үміт пен арманын паш етеді.

6. Наурыз көженің дәстүрлі құрамы

Наурыз көженің құрамында жеті негізгі ингредиент болады: су, ет, май, тұз, дән, крахмал, және арпа сияқты азықтар. Әрбір компонент өз символикасына ие – молшылық, тазалық, денсаулық пен бақытты білдіреді. Қазақ ұлттық фольклорында бұл тағам ерекше қасиетке ие деп саналады, оның әр дәмі өмірдің түрлі аспектілерін бейнелейді.

7. Наурыздағы ұлттық киім-кешек ерекшеліктері

Наурыз мерекесінде киілетін ұлттық киімдер өзіне тән ою-өрнектер мен түстерімен ерекшеленеді. Мысалы, қызыл түсті киім қуаныш пен бақытты білдіреді. Сонымен қатар, нақыштар мен мата түрлері мерекенің қасиеттілігі мен салтанатын айқындайды. Мұндай киімдер халықтың рухани байлығын көрсетіп, мәдени мұраны ұлғайтуда маңызды рөл атқарады.

8. Наурызда ойналатын ұлттық ойындар

Наурыз тойы кезінде ұлттық ойындар үлкен мәнге ие. Әсіресе, қыз қуу, көкпар, аударыспақ сынды ойындар жастардың денсаулығын шыңдап, бірлігін нығайтады. Ойындар тек көңіл көтеру ғана емес, сонымен бірге батылдық пен тапқырлық қасиеттерін дамытуға бағытталған. Бұл дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, мәдениетті сақтауда маңызды орын алады.

9. Қазақстанда Наурызға қатысу үлес салмағы (2010–2023)

Үстіміздегі жылдарда Наурызға қатысу көрсеткіші едәуір артқан. Бұл еліміздегі ұлттық мерекеге деген қызығушылықтың артып, халықтың бірлікке, дәстүрге деген құрметінің жоғарылағанын дәлелдейді. Қазақстандық әлеуметтік зерттеулер орталығының мәліметтері бойынша, мерекеге белсенді түрде қатысушылар саны тұрақты өсімде, бұл ұлттық санаға жаңа серпін беруде.

10. Наурыздағы қонақжайлылық және құттықтау дәстүрлері

Наурыз мейрамында үйлер дастархан толы болады, оған көрші-қолаң, туыс-туғандар шақырылады. Бұл ежелгі салттар бірлік пен бауырмашылықты нығайтады. Адамдар «Ұлыс оң болсын!» деген жылы лебіздермен құттықтайды. Дастарханға ұлттық тағамдар ұсынылып, молшылық пен татулықтың символы ретінде бірге дәм татылады, бұл салт мерекенің рухын ашып көрсетеді.

11. Наурыз мерекесін тойлау кезеңдері

Наурыз мерекесін тойлау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен табиғаттың жаңаруы мен көктемнің келуін қарсы алу рәсімдері өтеді. Кейін ұлттық тағамдар әзірленіп, салт-дәстүрлер атқарылады. Мерекенің соңында достық пен бірлік нышаны ретінде құттықтаулар мен ойын-сауық ұйымдастырылады. Бұл кезеңдер халықтың рухани байланысын арттырып, ұлыс пен ұлттың берік болуына негіз қалайды.

12. Наурызда мерекелік алаң мен үйлерді әрлеу

Мереке қарсаңында халқымыз үйлер мен қоғамдық орындарды әдемі безендіреді. Бұл үшін табиғи материалдар мен ұлттық нақыштағы оюлар пайдаланылады. Мерекелік алаңдар гүлдер, ұлттық киімдер мен атрибуттармен таңдалады. Осылайша, барлық орта мерекенің рухын сезінуге сай аяқталады, бұл халықтың ортақ қуанышына түрткі болады.

13. Наурыз – жаңа жылдың бастауы

Наурыз – жаңа жылдың басы және үміт пен жақсылықтың символы ретінде танылған. Бұл мейрамда өткеннің қиындықтары ұмытылып, жаңаша жоспарлар жасалады. Мереке барысында адамдар жарасып, кешіруді үйренеді, татулық пен келісімге ұмтылады. Сонымен қатар, көктемнің оянуымен бірге қоғамдық өмір де жаңарып, үйлесімділік орнайды.

14. Аймақтық наурыз тойлаудың ерекшеліктері

Қазақстанның әр өңірінде Наурыз мейрамын тойлау дәстүрлері өзгеше сипатта өтеді. Оңтүстік өңірлерде дәстүрлі аспаздық кеңінен қолданылады, ал батыс өңірлерде ұлттық ойындар мен музыкалық нышандар көбейе түседі. Бұл ерекшеліктер ұлттық мәдениеттің байлығын арттырып, әр халықтың өзіндік тарихы мен дәстүрінің сақталуына әсер етеді.

15. Мектеп жасындағы балаларға арналған шаралар

Наурыз мейрамына орай мектептерде арнайы шаралар ұйымдастырылады. Балалар ұлттық ойындар мен қолөнер кружоктарына қатысып, қазақтың дәстүрімен танысады. Сонымен қатар, театрлық қойылымдар мен тәрбиелік сабақтар арқылы мерекенің маңызы түсіндіріледі. Бұл іс-шаралар жас ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыруға зор үлес қосады.

16. Наурыздағы қалалық және ауылдық мерейтойлар

Наурыз мейрамы еліміздің барша аймақтарында кеңінен атап өтіледі, әр түрлі қалалық және ауылдық жерлерде ерекше дәстүрлермен ерекшеленеді. Мысалы, Алматы қаласында ұйымдастырылған шаралар көптеген тұрғындарды жиналдырып, ашық аспан астында ұлттық өнер мен қолөнер көрмелері өтеді. Ал ауылдық жерлерде тұрғындар табиғатпен біте қайнасып, егін егуге дайындық жасап, көктемгі жаңарудан қуаныш табады. Мұндай мерекелік іс-шаралар ұлттық өнердің, музыка мен би дәстүрлерінің сақталуына және жастарға халық мәдениетін жеткізуге ықпал етеді.

17. Наурыз – халықаралық деңгейде мойындалуы

Наурыз – көктемнің келгенін және жаңа жылды қарсы алатын ежелгі мереке ретінде 12-ден астам елде ресми түрде тойланады. Қазақстан осы елдердің бірі ретінде наурызды мемлекеттік деңгейде атап өтіп, оның мәдени және тарихи маңызы ерекше. ЮНЕСКО 2009 жылы Наурызды материалдық емес мәдени мұра ретінде мойындап, бұл дәстүрдің ғаламдық маңыздылығын растады. Бұл мойындау мерекенің тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл Орта Азия мен Кавказ, Таяу Шығыста да кеңінен таралғанын көрсетеді.

18. Наурыздағы ырым-тыйымдар мен сенімдер

Наурыз мейрамы кезінде адамдар ерекше әдеп-ғұрыптарға бағынады. Алдымен, мейрамда ренжімеуге және таза киім киюге ерекше мән беріледі, себебі бұл жақсы жаңалықтар мен берекенің кепілі болып есептеледі. Үлкендерден баталар алу дәстүрі Наурыз мерекесінің маңызды бөлімдерінің бірі, ол өмірге қуаныш пен сәттілік әкелетініне сенеді. Сонымен қатар, көктемнің жаңаруы кезінде тал отырғызу және жасыл желекке су құю сияқты қылықтар өмірдің жаңаруы мен гүлденуін білдіреді — бұл табиғат пен адамның өзара байланысын арттыратын символдық әрекеттер.

19. Қазіргі қоғамдағы Наурыздың орны мен қызметі

Наурыз мерекесі қазіргі қоғамымызда ұлттық бірлік пен татулықты арттыруда маңызды рөл атқарады. Ол адамдарды ортақ құндылықтар негізінде біріктіріп, жалпы қоғамды нығайтады. Сонымен қатар, бұл мереке ұрпақтар сабақтастығын сақтап, жастарды ұлттық мәдениетімізге баулуға арналған бірегей мүмкіндік болып табылады. Үлкендерге құрмет көрсету дәстүрі қоғамдағы ізеттілік пен қарапайымдылық деңгейін арттырады, бұл әлеуметтік қарым-қатынастарды жақсартуға септігін тигізеді. Осылайша, Наурыз ұлттық салт-дәстүрлердің жаңаруына және қоғамдық мәдениеттің дамуына серпін береді.

20. Наурыздың тәлімі мен болашаққа үміті

Наурыз — еліміздің рухани бірлігін нығайтатын ерекше мереке. Ол татулық пен үміттің символы ретінде қазақ халқының ұлттық құндылықтарын, салт-дәстүрлерін сақтап, оны болашақ ұрпаққа жеткізудің маңызды бастауы болып табылады. Осы мереке арқылы ұрпақтар арасындағы сабақтастық сақталып, ұлттық рухани мәдениетіміз дамып, өмірге деген сенім мен жан жылуы арта береді.

Дереккөздер

Абдрахманов М. Наурыз мейрамы: тарихы мен маңызы // Қазақтану журналы. – 2015. – №4.

Айтбаев Ж. Қазақстанның ұлттық мәдениеті. – Алматы: Астана, 2018.

Қазақстандық әлеуметтік зерттеулер орталығы. Ұлттық мерекелерге қатысу динамикасы. – Алматы, 2023.

Қазақ ұлттық фольклоры: Энциклопедия. – Алматы: Өнер, 2012.

Этнографиялық зерттеулер нәтижелері. – Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясы, 2019.

Асылбеков К. Ж. Қазақ ұлттық мейрамдары және олардың мәдени маңызы. – Алматы, 2018.

ЮНЕСКО. Наурыз — материалдық емес мәдени мұра. – 2009.

Иманғали Б. Наурыз дәстүрлері мен олардын қазіргі рөлі. – Астана, 2020.

Жұмабаев А. Қ. Қазақ халқының ұлттық бірлігі мен салт-дәстүрі. – Алматы, 2017.