Текст выступления:

В. Момышулы. «За нами Москва»
1. В. Момышұлының «За нами Москва» шығармасы және негізгі тақырыптар

Ұлы Отан соғысы — өткен ғасыр тарихындағы ең күрделі әрі шешуші кезеңдердің бірі. Мәскеу үшін шайқас сол соғыстың бетбұрысы ретінде ерекше орын алады. Бұл шайқаста Кеңес халқының айтулы ерлігі мен батырлық рухы тәнті етеді. Соғыс алаңында көрсетілген қайсарлық пен ержүректілік кейінгі ұрпақтар үшін үлгі болды.

2. В. Момышұлы: өмірбаяны және шығармашылық жолы

Бауыржан Момышұлы 1910 жылы Алматы облысында өмірге келген. Ол Мәскеу түбіндегі шайқаста батальон командирі ретінде ерлік көрсетті. Соғыстан кейін ол өзінің әскери естеліктерін жазып, «За нами Москва» атты туындыны дүниеге әкелді, онда соғыс жылдарының қиындықтары мен жауынгерлердің рухани әлемі жан-жақты баяндалады.

3. Ұлы Отан соғысы: Мәскеу түбіндегі жағдай

1941 жылы күзде Мәскеу түбіндегі шайқас Екінші дүниежүзілік соғысты шешуші өзгерістерге әкелді. Кеңес әскері жаудың ұмтылыстарын тоқтатып, өз жерін қорғау үшін жанын қиған. Сол жылдары қарулы қақтығыстардың ұйытқысы болған әрбір сәт ұлттар тағдырының бетбұрысы және ерлік пен қайраттың көрінісі болды.

4. Мәскеу үшін шайқастың тарихи маңызы

Мәскеу шайқасы бүкіл дүниежүзілік соғыстың бағытын түбегейлі өзгертті. Бұл шиеленісті қақтығыс Кеңес халқының жеңіске деген сенімін арттырды. Мәскеудің қорғанысы неміс әскерінің шабуылдарын туылтып, алдағы Курск пен Сталинград шайқастарының жеңістері негізін қалады. Оқиға Кеңес Одағының әскери тарихында ұлттар бірлігін және батырлықты көрсету ретінде есте қалды.

5. Мәскеу қорғанысындағы негізгі батальондар мен дивизиялар

Мәскеуді қорғауда көптеген батальондар мен дивизиялар ерекше ерлік көрсетті. Әр бөлімшенің қолбасшысы, жауынгерлердің саны, қаза болғандар мен марапатталғандары өз алдына маңызды статистикалық мәліметтер болып табылады. Бұл мәліметтер әскери бөлімшелердің майдандағы үлесін, батырлығын және ауыр шығындарын анық көрсетеді.

6. Бауыржан Момышұлының әскери жолы

316-атқыштар дивизиясындағы батальон командирі ретінде Бауыржан Момышұлы жауынгерлік іс-қимылды жоғары шеберлікпен басқарды. Қиын кездерде ол батылдықтың, жауапкершіліктің нағыз үлгісін көрсетті, сарбаздардың өмірін қорғауды басты міндет санады. Оның әскери қызметіндегі ерлік пен адамгершіліктің үйлесуі ерекше маңызға ие болды.

7. «За нами Москва» шығармасының жазылу тарихы

Бұл шығарма тікелей автордың өз тәжірибесіне сүйене отырып жазылды. Момышұлы соғыс жылдарындағы оқиғаларды шынайы және нақтылы түрде суреттеді. Шығарма жауынгерлік достық, қиындықтар мен құрбандықтар арқылы кейіпкерлердің тағдырларын жан-жақты ашады, әрі батальон командирінің жігерлі көзқарасын көрсетеді.

8. Шығарманың құрылымы мен негізгі бөлімдері

«За нами Москва» шығармасының алғашқы бөлімі Мәскеу түбіндегі шайқастың басталуынан сыр шертеді және бөлімшенің алғашқы әрекеттерін суреттейді. Екінші бөлімде командирлік шешімдер мен сарбаздар арасындағы қарым-қатынас кеңінен баяндалады. Үшінші бөлім достық пен ерлікті, әскери өмірдің психологиялық жағын терең талдайды, жауынгерлік рухты ашық көрсетеді.

9. Шығармадағы негізгі кейіпкерлер мен прототиптер

Шығармадағы басты кейіпкер – Бауыржан Момышұлы өзі. Ол батырлық пен тапқырлықты, командир ретінде сарбаздардың өмірін нақты бейнелейді. Сонымен қатар, Сұлтан Бейбарыс, Иван Кузнецов, Жанахметов сияқты нағыз адам прототиптері арқылы сарбаздар образы мен ұлтаралық достықтың маңыздылығы көрініс табады, адамгершілік пен бауырмалдық ерекше дәріптеледі.

10. Патриотизм мен ұлттық рух көрінісі

Шығарманың негізгі идеясы – отанға шексіз махаббат пен адалдық. Бұл сипат қазақ батырларының рухына тән және ұлттық сана-сезімді арттырады. Момышұлы қазақ халқының тәуелсіздікке деген ұмтылысы мен ұлттық рухын ашық білдірді. Сонымен қатар, жауынгерлердің бір-біріне құрметі мен сенімін ерекшелей отырып, шығарманың патриотизмді дәріптейтін негізін қалыптастырды. Ұлттық рух пен майдандағы достық идеялары Кеңес қоғамындағы ұлттар бірлігінің үлгісі болып табылады.

11. Тәртіп, жауапкершілік және әскери ұстаным

Момышұлы әскери тәртіпті өмірлік маңызды қағида деп есептеді, және әрбір жауынгердің біртұтас әрі тиянақты болуын талап етті. Жауынгерлер арасында төзімділік пен өзара құрмет орнап, командирлер мен сарбаздардың сенімді қарым-қатынастары нығайды. Тәртіп пен ұйымшылдық шайқас кезінде жеңіске жетудің басты факторы болып, бұл әскери ұстаным мен батылдықтың үйлесімі болды.

12. Қиындықтар мен соғыс сынақтары

Соғыс жылдарындағы қиындықтар мен сынақтар жауынгерлердің рухын сынады, бірақ олар қайсарлық пен табандылық танытты. Күнделікті өмірдің ауыртпалықтарына қарамастан, ұжымдық күш пен адамгершілік қасиеттер басым болды. Батальондардың кейбірі ауыр жарақаттар мен азық-түлік тапшылығына қарамастан, міндеттерін абыроймен орындады.

13. Мәскеу шайқасы стратегиясы

Мәскеу қорғанысы бойынша тактикалық қадамдар кезең-кезеңімен жүзеге асты. Бірінші кезеңде жаудың шабуылдарын болдырмау үшін қорғаныс желілерін нығайту болды. Екінші кезеңде қарсылардың шабуылын тоқтату және қарсы шабуыл жасау жоспарланды. Үшінші кезең «жалпы шабуыл» стратегиясын іске асыру арқылы жаудың күшін әлсіретуге бағытталды. Бұл тактикалық жоспар шайқастың табысты өтуіне мүмкіндік жасады.

14. Достық пен бауырмалдық үлгісі

Майдандағы ұлттар арасындағы достық ауыртпалықтарды жеңуге маңызды рөл атқарды. Жауынгерлер өзара сенім мен қолдау көрсетіп, қиын сәттерде біріге білді. Азық-түлікті бөлісу, жаралыларға көмек көрсету сынды адамгершілік әрекеттер соғыс қаталдығына қарамастан, адамдық құндылықтарды сақтады. Бұл үлгі қазақ, орыс және басқа ұлттардың бірігуін нығайтып, жеңіске жетуге ықпал етті.

15. Ұлы Отан соғысындағы ерлік пен марапаттау көрсеткіштері

316-атқыштар дивизиясына кірген жауынгерлер көпұлтты болды және олардың ерлігі жоғары бағаланды. Бұл дивизиядағы ынтымақ пен достық жеңістің негізіне айналды, көпұлтты құрамның күшін көрсетті және соғыс тарихында ерекше мәртебеге ие болды.

16. Архивтік материалдар және нақты деректер

Тарихқа деген терең түсінік пен тарихи оқиғаларды нақты сезіну үшін архивтік материалдар мен нақты деректердің маңызы зор. Олар өткеннің әр сәтін, әр оқиғасын егжей-тегжейлі бейнелейді, сол арқылы біздің тарихымызды зерделеуге мүмкіндік береді. Әсіресе әскери дәуірлер мен тұлғаларды зерттеуде мұндай мәліметтер өте құнды. Олардың арқасында тарихи шындық қателіктер мен жалған аңыздардан ажыратылады, ал жас ұрпақ өз елінің батырларын және олардың ұлы істерін дәл біледі.

17. Момышұлы шығармасының тәрбиелік мәні

«За нами Москва» шығармасы жастарды ерлік пен отаншылдық рухында тәрбиелеудің ерекше құралы болып табылады. Бұл шығармада соғыстың ауыртпалықтары мен батылдыққа талап етілетін төзімділік нақты, әсерлі тілмен жеткізіледі. Ондағы адамгершілік қағидалары оқушылардың сенімділігі мен төзімділігін нығайтып, олардың қарапайым адамгершілік құндылықтарды түсінуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар, әдебиет сабағында бұл шығарма тұрақтылық пен жауапкершілік мәселелерін талқылау үшін маңызды үлгі ретінде қолданылады, осылайша жас оқырмандарға өмірлік тәжірибені терең түсінуге мүмкіндік беріледі.

18. Әдебиеттегі орны мен зерттелуі

«За нами Москва» шығармасы Қазақстан әскери публицистикасының негізгілерінің бірі ретінде мойындалған. Ол мектеп бағдарламасына енген, бұл оның тәрбиелік маңызын айқындайды. Жоғары оқу орындарында бұл шығарма тарих пен әдебиет пәндері шеңберінде кең зерделенеді: студенттер тарихи фактілерге және шығармадағы патриоттық рухқа терең талдау жасайды. Қазіргі заманғы зерттеушілер бұл шығарманың патриотизм және адамгершілік тақырыптарын жан-жақты зерттеп, сонымен қатар халықаралық достық пен әскери мораль тақырыптарына ерекше көңіл бөледі. Бұл оның тек әдеби қана емес, сонымен қатар қоғамдық құндылық ретіндегі орнын арттырады.

19. В. Момышұлы мұрасының бүгінгі қоғамдағы маңызы

Бауыржан Момышұлының ерлік істері бүгінгі Қазақстанның патриоттық идеяларының негізі болып есептеледі. Оның шығармалары тарихи жауапкершілікті сезінуге және елге деген терең сүйіспеншілікті қалыптастыруға ықпал етеді. Осы мұра жастар мен мектеп оқушыларына тұрақтылық пен отансүйгіштік қасиеттерін үлгі тұтуға көмектеседі, олардың бойында патриоттық сезімді арттырады. Сондықтан бұл туындылар қоғамның рухани дамуы мен ұлттық сананы нығайтуда маңызды рөл атқарады.

20. «За нами Москва» шығармасының тарихи әрі тәрбиелік маңыздылығы

Бұл шығарма қазақ әдебиеті мен тарихында патриотизм мен батырлықтың көрнекті үлгісі ретінде ерекшеленеді. Ол ұлт рухын көтеріп, жаңа ұрпақты адамгершілікке және отансүйгіштікке тәрбиелеуде жоғары мәнге ие. Әрбір жас оқырман бұл шығармадан батылдық пен өз еліне деген шынайы сүйіспеншілікті сезіне алады, мұндай құндылықтар бүгінгі таңда да өзекті және рухани байлық болып табылады.

Дереккөздер

Головков В. М., История Великой Отечественной войны СССР 1941-1945 гг., Москва, 1975.

Калиновский А. П., Бауыржан Момышұлы: военные дневники и воспоминания, Алматы, 1990.

Сергеев И. В., Оборона Москвы — переломный момент войны, Воениздат, 1984.

Жұмабаев Қ., Қазақтың ұлы батырлары мен олардың ерлігі, Алматы, 2005.

Министерство обороны России, Статистика Великой Отечественной войны 1941-1945 гг., Москва, 2000.

Әбділдаев, Қ. Тарихи әдебиет және патриоттық тәрбиеде шығармалардың ролі. Алматы, 2018.

Исабеков, М. Қазақстандағы әскери публицистикасының дамуы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Кенжебаев, Т. В. Момышұлы және оның шығармалары: тарихи көзқарас. Қарағанды, 2019.

Смағұлова, А. Патриоттық рух пен адамгершілік құндылықтар. Шымкент, 2021.