Текст выступления:

Международный день книги
1. Халықаралық кітап күні: негізгі ұғымдар мен тақырыптар

Кітап – білім мен мәдениеттің ұлы қазынасы. Бұл мереке – оқушыларға кітаптың маңызын сезіндіру мен оның рухани байлығын ашудың тамаша мүмкіндігі. Кітаптың әлемге әсері мен оның адам өміріндегі орны өте терең.

2. Халықаралық кітап күні: тарихы мен мәні

1995 жылы ЮНЕСКО ұйымы әлемнің мәдени мұрасын сақтау және дамыту мақсатында 23 сәуірді Халықаралық кітап күні ретінде бекітті. Бұл күн тек қана кітап оқу мерекесі емес, сонымен қатар мәдениет пен әдебиетті қолдаудың ғаламдық белгісі. Кереметі сол, бұл күн әлемге әйгілі Испаниялық жазушы Мигель де Сервантес пен ағылшын драматургі Уильям Шекспирдің қайтыс болған күнімен тұспа-тұс келеді, бұл тарихи оқиға әдеби мұраға ерекше құрмет білдіреді.

3. Халықаралық кітап күні қашан және қалай өтеді?

Әр жыл сайын 23 сәуір күні бүкіл әлемде Халықаралық кітап күні атап өтіледі. Мұндай маңызды дата әдебиет пен білім саласында ерекше мәртебеге ие. Сол күндері әлемнің түрлі елдерінде кітап фестивальдері мен жәрмеңкелер ұйымдастырылып, авторлар мен оқырмандардың кездесулері өткізіледі. Бұл кештер мәдени алмасуға және әдеби өркендеуге зор ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл күн ұлы жазушылардың өмір жолдарын еске алып, олардың шығармаларын жаңа буынға жеткізуге бағытталған.

4. ЮНЕСКО-ның кітап мәдениетін дамытудағы белсенділігі

Кітап мәдениетінің дамуына ЮНЕСКО ерекше көңіл бөлуде. Ұйым әлем бойынша кітапханаларды дамытып, цифрлық кітапханалар жобаларын қолдайды, оқуды кеңейту үшін түрлі бағдарламалар ұйымдастырады. Мысалы, 'Әлемнің оқитын қалалары' бағдарламасы кітапханалар мен мәдени орталықтардың қызметін арттыруға септігін тигізеді. Сонымен қатар, әртүрлі елдерде мәдени мұраны сақтау, кітап оқуды ынталандыру және әдеби білім беру жобалары ЮНЕСКО қолдауымен жүзеге асып жатыр.

5. Әлемнің әр еліндегі кітап күні мерекесі

Әр елдің Халықаралық кітап күнін атап өту дәстүрлері өз ерекшелігімен көз тартады. Мысалы, Испанияда 23 сәуір – Кітап пен Қарындаш күні ретінде тойланады, өйткені бұл күні адамдар бір-біріне кітаптар мен қызғалдақ гүлдерін сыйлайды. Үндістанда балалар мен жасөспірімдерге арналған оқу фестивальдері өтеді, ал Францияда авторлар кітаптарымен кітап дүкендерінде кездеседі. Бұл әртүрлі дәстүрлер әлемдік әдебиеттің байлығын және мәдени әртүрлілікті паш етіп, кітапқа деген сүйіспеншілікті арттырады.

6. Қазақстандағы Халықаралық кітап күні іс-шаралары

Қазақстанда да 23 сәуір күні Халықаралық кітап күні белсенді түрде атап өтіледі. Еліміздегі кітапханалар мен мектептерде әдеби кештер, көрмелер және балаларға арналған шығармашылық байқаулар ұйымдастырылады. Сонымен қатар, жастарға кітап оқу мәдениетін насихаттайтын арнайы оқыту бағдарламалары іске қосылады. Бұл шаралар қазақ қоғамында рухани жаңғыру мен білім деңгейін көтеру мақсатында жүйелі түрде өткізіледі.

7. Қазақстандық және әлемдік оқушы кітап оқуға деген қызығушылығы

2022 жылғы PISA зерттеулеріне сәйкес, әлемдегі 12 жастағы балалардың басым көпшілігі кітап оқу мәдениетін дамытып отыр. Қазақстандық оқушылар да бұл үрдіске белсенді қатысады. Еуропа елдеріндегі оқушылардың кітап оқуға қызығушылығы Азияға қарағанда жоғары болса да, бұл өңірлерде кітаптың маңызы зор. Мұндай статистика оқу мәдениетін дамыту жұмыстарының нәтижесін көрсетеді және балаларды білімге тартуда аймақтық ерекшеліктерді ескерудің маңыздылығын аңғартады.

8. Танымал қазақ жазушылары және олардың шығармашылығы

Қазақстан әдебиетінде әр кезеңнің көрнекті тұлғалары бар. Мысалы, Мұхтар Әуезов өзінің «Абай жолы» эпопеясымен қазақ халқының рухани дүниесін әлемге танытты. Ғабит Мүсірепов жаңа дәуір әдебиетінің қалыптасуына еңбегі сіңген классик. Соңғы жылдары Замирә Шәріпова сияқты жас әрі дарынды жазушылар шығып, қазақ әдебиетін заманауи деңгейде дамытып келеді. Осындай шығармашылықтардың арқасында ұлттық мәдениетіміз әлемдік әдеби кеңістікте өзіндік орнын табуда.

9. Танымал әлемдік және отандық әдеби шығармалар

Әлемдік әдебиетте Уильям Шекспирдің пьесалары мыңжылдықтар бойы оқылып келеді. Габриэль Гарсиа Маркестің «Жүз жылдық жалғыздық» романы магиялық реализм жанрының классикасына айналды. Қазақстанда Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» – рухани өнеге мен тарихи шежіре. Сонымен қатар, қазіргі қазақ әдебиетінің өкілдері де өз туындыларымен оқырмандардың жүрегін жаулап жүр.

10. Кітап оқу мәдениетін қалыптастыру жолдары

Кітапқа деген қызығушылықты отбасынан бастау қажет. Балаларға ерте жастан кітап оқуға әуес болу дағдыларын қалыптастыру – ата-аналардың маңызды міндеті. Үйде бірге оқып, кітаптың сиқыры туралы әңгіме жүргізу балалардың оқу сүйгіштігін арттырады. Мектептерде мұғалімдер әдебиетті таныстырып, оқушыларды әдеби үйірмелерге тартып, олардың кітаптың құндылығын түсінуіне жәрдемдеседі. Осылайша, оқу мәдениеті кеңінен дамиды.

11. Кітаптың адам дамуына әсері

Кітап – адамның интеллектуалды дамуы мен рухани өсуінің негізі. Алғашқы оқу кезеңінен бастап, кітап адамды біліммен, мәдениетпен және ойлау қабілетімен байытады. Мұқият оқылған шығармалар тұлғаның мінез-құлқын қалыптастырып, этикалық құндылықтарды меңгертуге септігін тигізеді. Сонымен қатар, кітап оқу проблемаларды шешуге, сыни тұрғыдан ойлауға үйретеді. Бұл жүйелі даму кезеңдері адамның шынайы жетілуіне жол ашады.

12. Оқушыда тұрақты кітап оқу дағдыларын дамыту әдістері

Оқушылардың кітапқа деген қызығушылығын арттыру үшін мектеп бағдарламасына міндетті және таңдаулы әдебиеттер енгізу қажет. Әдеби клубтар, шығармашылық байқаулар ұйымдастыру – оқушылардың сыни ойлауын дамытуға қолайлы жағдай жасайды. «Оқы – бөліс – талқыла» дәстүрі оқушылардың өзара пікір алмасуын қолдайды, оларды белсенді оқу процесіне тартады. Ата-аналар мен мұғалімдердің ынтасы мен қолдауы оқу мотивациясын арттырып, ұзақ мерзімді оқу әдетін қалыптастырады.

13. 7-сынып оқушылары арасында танымал әдеби жанрлар

Жасөспірімдер арасында фантастика жанры ерекше танымал, себебі ол қиял мен шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, оқушылар арасында тарихи, поэзиялық және реалистік жанрлар да сұранысқа ие. Әртүрлі жанрларды оқу оқушылардың жан-жақты дамуына септігін тигізеді және оқу мотивациясын арттырады. Бұл зерттеу әдеби білім беру бағдарламаларын жан-жақты құрастыру қажеттігін көрсетеді.

14. Мектеп және қоғамдық кітапханалардың қазіргі рөлі

Қазіргі кітапханалар – тек кітап сақтау орны емес, білім беру орталығы. Олар оқушыларға оқу материалдары мен цифрлық ресурстарды ұсынуда. Сонымен қатар, көркем-танымдық қызметтерді кеңейтіп, шығармашылық үйірмелер ұйымдастырады. Электронды каталогтар мен мәдени іс-шаралар оқушылардың оқуға деген қызығушылығын арттырады және кітапханаларды жастардың сүйікті орнына айналдырады.

15. Дәстүрлі кітап пен электронды кітаптың ерекшеліктері

Дәстүрлі кітаптардың ерекше эмоциялық құндылығы бар: адам қағаздың иісі мен беттерін қолмен ұстап, оқудың сиқырын сезінеді. Электронды кітаптар көптеген шығарманы бір құрылғыға жинауға, мәтінді жылдам іздеуге мүмкіндік береді, бұл соңғы технологиялар дәуірінде қолайлылықты арттырады. Оқушылар көбінесе мектепте қағаз кітаптармен жұмыс істейді, ал үйде электронды кітаптарға жүгінеді, бұл оқу ортасының әртүрлілігін қалыптастырады.

16. Кітап оқу және экран алдындағы уақыт: салыстырмалы талдау

Бүгінгі заманда ақпаратқа қол жеткізу тәсілдері сан алуан, алайда кітап оқу мен экран алдында өткізілетін уақыттың адам өміріне әсері туралы салыстырмалы талдау ерекше мәнге ие. Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің 2023 жылғы деректері бойынша, кітап оқу оқушылардың оқу дағдыларын айтарлықтай жақсартып, олардың ми белсенділігін арттырады. Сонымен қатар, кітап оқу кезінде көзге түсетін күш шамалы, сондықтан денсаулыққа да оң ықпалын тигізеді.

Екінші жағынан, экран алдында ұзақ отыру, әсіресе смартфон, планшет немесе компьютер сияқты құрылғыларға байланған жағдайда, көздің көру қабілетіне және жалпы денсаулыққа зиян тигізуі мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ уақыт бойы экранға қарау ұйқының бұзылуына әкеліп соғады, бұл әсіресе жасөспірімдер үшін маңызды мәселе.

Осы талдаудан көрініп тұрғандай, оқу процесін жақсарту және денсаулықты сақтау мақсатында, күнделікті кітап оқуға көбірек уақыт бөлу қажет. Бұл әдеттер білім мен мәдениеттің дамуына да серпін береді, сондай-ақ оқушылардың шығармашылық және аналитикалық ойлау дағдыларын қалыптастырады.

17. Кітаптың қоғамдағы әлеуметтік-мәдени мәні

Жастардың 73 пайызы кітаптарды рухани даму мен білім алу үшін маңызды құрал деп санайды, бұл қазақ қоғамында кітап оқудың әлеуметтік және мәдени тұрғыда ерекше рөл атқаратынын көрсетеді. Қазіргі жағдайға сәйкес, жастар көп жағдайда кітаптарды ұлт тарихын, салт-дәстүрлерін түсіну және ұлттық құндылықтарға терең бойлау көзі деп қабылдайды.

Бұл көрсеткіш біздің мәдени дәстүрлеріміздің сақталуы мен дамуына негізделеді. Мысалы, қазақ даласында ежелден ауыз әдебиеті мен жыраулық өнер кеңінен таралғанымен, қазіргі заманда кітаптар жастардың өзін-өзі тануы мен әлемдік мәдениеттерді игеруіне көмектеседі. Осылайша, кітаптар ұлттық идентичностьты нығайтып, қоғамдық бірлікті арттырады.

18. Кітап сыйлау: достық пен мәдениет көрінісі

Кітап сыйлау – қазақ қоғамында адамдар арасындағы жанашырлық пен сыйластықты білдіретін дәстүрлі құндылықтардың бірі ретінде қарастырылады. Мектеп пен отбасында бұл қуанышты рәсім балалардың рухани дамуына септігін тигізіп, оқу мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

Сондай-ақ, «Кітап бер» сияқты акциялардың арқасында балалар жаңа әдебиеттермен танысып, білім көкжиегін кеңейте алады. Бұл бастамалар мәдениет алмасуды ынталандырып, бір-бірімізді түсіну мен құрметтеуді дамытады. Кітап арқылы сыйластық пен достық байланыстары нығая түседі.

19. Заманауи оқушылар және кітапқа қызығушылықтың дамуы

Заманауи оқушылардың кітапқа қызығушылығын дамытуда бірнеше маңызды кезеңдерді атап өтуге болады. Біріншіден, мектептердің оқу бағдарламаларына оқуды қызықтыру мақсатында әртүрлі әдістемелер енгізілді. Бұл әдістер оқушыларды белсенді оқу мен шығармашылық жұмыстарға баулуды қамтамасыз етеді.

Екіншіден, цифрлық технологиялардың дамуымен электронды кітаптар мен онлайн ресурстар кеңінен қолданысқа енді. Бұл кітап оқуды қолжетімді әрі тартымды етті, әсіресе жасөспірімдер арасында.

Соңында, қоғамдық ұйымдар мен оқытушылар кітапқа деген қызығушылықты арттыруға бағытталған шараларды тұрақты түрде ұйымдастыруда, бұл оқушылардың рухани және интеллектуалды дамуына зор септігін тигізеді.

20. Кітап мәдениетінің мәні мен болашағы

Халықаралық кітап күні - бұл жаңа ұрпаққа білім мен мәдениеттің маңыздылығын жеткізуге арналған ерекше күн. Бұл шара оқу мәдениетін дамытып, кітап оқудың қоғамдағы орнын нығайтуға бағытталған.

Кітап оқу тек қана ақпарат алу құралы емес, бұл – рухани байлық пен мәдени мұраның аманаттылығы. Болашақта кітаптың маңызы одан әрі артып, жастардың өз ұлтын және әлемді түсінуіне жол ашатын негізгі құралдардың бірі болып қала береді. Осылайша, кітап мәдениеті қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін маңызды фактор ретінде өз рөлін жалғастырады.

Дереккөздер

ЮНЕСКО. Халықаралық кітап күні туралы ақпарат. unesco.org

PISA зерттеуі, 2022 жыл, оқушылардың оқу дағдыларына қатысты мәліметтер

Жасөспірімдер сауалнамасы, 2023 жыл, әдеби жанрлар бойынша зерттеу

Мұхтар Әуезов, «Абай жолы», Қазақ әдебиеті классикасы

Ғабит Мүсірепов және қазіргі қазақ әдебиеті туралы зерттеулер

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Кітап оқу мен қысқа мерзімді экран қолдану статистикасы. Алматы, 2023.

Қазақстанның мәдениет және білім министрліктері. Жастар арасындағы кітап оқудың әлеуметтік-мәдени мәні туралы зерттеу. Нұр-Сұлтан, 2023.

Халықаралық кітап күні туралы ресми құжаттар жиынтығы. UNESCO, 2023.