Текст выступления:

XV–XVII ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениеті
1. XV–XVII ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениетіне жалпы шолу

XV–XVII ғасырлардағы қазақ халқының рухани мәдениеті ерекше дамыған дәуір болды. Бұл кезеңде қазақтардың рухани өмірі дін, әдебиет, дәстүр, өнер салаларында айқын көрініс тауып, олардың ұлттық болмысы мен мәдениеті қалыптасты. Қазақ хандарының билігімен қатар, көшпелі өмір салты қоғамның барлық саласына әсер етіп, рухани құндылықтардың дамуына жол ашты. Бұл кезең – қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңі ретінде ерекше мәнге ие.

2. XV–XVII ғасырлардағы тарихи-әлеуметтік жағдайлар

XV ғасырда Қазақ хандығы құрылды, бұл қазақ халқының саяси және әлеуметтік өмірінде үлкен өзгерістерге себеп болды. Көшпелі өмір салты қоғамды ұйымдастырудың негізгі тәсіліне айналып, халқымыздың күнделікті тұрмысын, экономикасын, мәдениетін анықтады. Жошы әулеті билігі қазақ хандығын басқаруда маңызды рөл атқарды және ислам діні кеңінен таралып, қоғамның рухани өмірінің іргетасын қалады. Сонымен бірге, көрші мемлекеттермен мәдени және сауда қатынастары белсенді дамыды, бұл өзара ықпалдастықты арттырып, қазақ мәдениетінің түрлі қырларын байытты.

3. Ислам дінінің орны және қоғамдық өмірге ықпалы

XV–XVII ғасырлар аралығында ислам діні қазақ қоғамында негізгі сенім жүйесі ретінде орнығып, оның рухани мәдениетіне терең ықпал етті. Мешіттер мен медреселер салынып, діни білім беру ісі жандана түсті. Имамдар мен дін қызметкерлері қоғамда құрметті тұлғаларға айналып, халықтың рухани тәртібі мен моральдық нормаларын қалыптастыруда жетекшілік етті. Ислам әдет-ғұрыптары мен моральдық қағидалар қазақтың ежелгі ұлттық дәстүрлерімен үйлесіп, әсіресе намаз оқу мен ораза ұстау сияқты діни рәсімдер кеңінен қабылданды. Бұл үрдіс қазақ халқының рухани өміріне ұйытқы бола отырып, оларды бірлікке және сенімге жұмылдырды.

4. Тәңіршілдік пен дәстүрлі наным-сенімдер

Ислам діні қазақ қоғамында басым болды, дегенмен тәңіршілдік сияқты ежелгі нанымдар да өз маңызын сақтап қалды. Бұл сенімдер халықтың дүниетанымының терең тамырлары болып есептеледі және ұлттық мәдениетте маңызды орын алды. Аруақтарға табыну, табиғат элементтерінің қасиеттілігі туралы рәсімдер қазақтардың өмір салтына сіңіп, оларды рухани жағынан байытты. Сонымен қатар, шаманизм мен айырбас салттары күнделікті тұрмыста қолданылып, дін мен дәстүрдің өзара байланысын көрсетті. Осындай мәдени қосыңқылық қазақтардың рухани әлемінің көпқырлы екенін дәлелдейді.

5. Қазақ ауыз әдебиетінің көрнекті туындылары

XV–XVII ғасырлар қазақ ауыз әдебиетінің ерекше өрлеу кезеңі болды. Бұл дәуірде жыраулар, батырлар, ақындар халық тарихын, тағылымды оқиғалар мен әдеп-ғұрыптарды поэзия мен әңгімелер арқылы ұрпаққа жеткізді. Мысалы, жырлар мен эпостарда батырлық ерліктер, халықтың жанқиярлық күресі көрініс табады. Мұндай туындылар қазақтар арасында рухани ынтымақтастықты нығайтып, ұлттық сана мен мәдениетті сақтаудың маңызды құралы болды. Әдебиет арқылы қазақ халқының табиғатпен, тарихымен, тағдырымен байланысы тереңдей түсті.

6. Жыраулар мен жыршылық дәстүрдің маңызы

Жыраулар қазақ халқының рухани ұстаздары ретінде үлкен ықпал көрсетті. Олар халықтың арманы мен батырлық рухын жырлары арқылы жеткізіп, этникалық бірлікті нығайтуға септігін тигізді. Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет сынды жыраулардың шығармалары патриоттық пен адамгершілік құндылықтарды кеңінен таратып, ұрпаққа тәрбие берді. Жыршылық дәстүр тарихи оқиғаларды, қоғамның салт-дәстүрлерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге қызмет етті. Соның нәтижесінде халықтың рухани тұрақтылығы мен мәдени мұрасы сақталды, әділдік пен ұлттық намыс ұғымдары нығайды.

7. Жазба мәдениеттің алғашқы айқын белгілері

XV–XVII ғасырларда қазақ даласында парсы, шағатай және түркі тілдерінде жазба мұралар пайда болды. Бұл тілдер арқылы алғашқы шежірелер, тарихи жазбалар, діни және философиялық еңбектер дүниеге келіп, рухани мәдениеттің жазбаша негіздері қаланды. Сонымен қатар, қазақ қоғамында әйел және ер авторлардың шығармашылығы танылып, тарихи оқиғаларды, қоғамдық өмірдің маңызды сәттерін қағаз бетіне түсіру басталды. Бұл кезең жазба мәдениетті дамытуда маңызды дәуір болып, қазақтардың тарихы мен мәдениетін сақтау мен кеңейтуге негіз қалады.

8. Тарихи жырлар мен батырлық эпос үлгілері

Қазақ ауыз әдебиетінде тарихи жырлар мен батырлық эпостар ерекше орын алды. Бұл жырлардың кейіпкерлері – батырлар мен халықтың ардақтылары, олар қазақ халқының өзіндік рухани байлығын, ерлік пен адалдықтың үлгісін көрсетті. Әр аймақта бұл жырлардың ерекшеліктері мен таралымы әрқалай болды, соның арқасында ұлттық мәдениеттің аймақтық өзара байлануы қалыптасты. Бұл тарихи жырлар қазақ халқының патриоттық сезімін оятып, ұлттық тарихи жадының сақталуына зор үлес қосты.

9. Шежірешілер мен ұлттық тарихи сана

Шежірешілер қазақ халқының ұрпақ сабақтастығын, ата-тегі мен ру-жүздердің тарихын мұқият сақтады. Олар бұл дәстүрді ауызша және жазбаша түрде ұрпаққа жеткізіп, халықтың тарихи санасының негізін қалауға үлес қосты. Шежірешілердің қызметі қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды роль атқарды. Ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда олардың еңбегі ерекше болды, себебі шежірешілер халықтың мәдени және тарихи мұрасын сақтап, келер ұрпаққа жеткізу арқылы ұлт болмысының айқын бетін көрсетті.

10. Музыка және ұлттық саз аспаптарының маңызы

XV–XVII ғасырларда қазақ музыкасы ұлттық мәдениеттің маңызды бөлшегі болды. Домбыра, қобыз, сыбызғы сынды саз аспаптары халық өмірінің барлық саласында кеңінен қолданылды. Музыкалық шығармалар халықтың сезімін, тарихын, табиғатқа деген ықыласын білдірді. Қазақ музыкасы поэзия мен жыраулық дәстүрмен үндесіп, халықты біріктіруші күшке айналды. Осы саз аспаптарының үнін тыңдау арқылы ұрпақтар өздерінің ата-бабаларының рухани әлемімен байланысу мүмкіндігін алды.

11. Жыраулар мектебінің құрылымы және таралу сызбасы

Жыраулар мектебі қазақ рухани өміріндегі маңызды институт болды. Бұл мектеп рухани дәстүрдің ұрпақтан ұрпаққа берілу механизмін көрсетті. Жыраулардың шығармашылығы белгілі құрылым бойынша дамыды, олар белгілі бір дүниетаным мен моральдық қағидаларды ұрпаққа жеткізуге бағытталды. Жыраулық өнердің таралуы қазақ даласының әр аймағында орын алып, тілдік және мәдени ерекшеліктеріне қарай дамыды. Осы сызба арқылы жыраулар мектебінің құрылымы мен оның қазақ қоғамына әсері көрініс табады.

12. Білім беру және діни оқу үдерісі

XV–XVII ғасырларда қазақ даласында білім беру мен діни оқу жүйесі құрылды. Медреселер мен діни оқу орындары салынды, онда дін, грамматика және философия пәндері оқытылды. Бұл оқу орындары жастарды діни және әлемдік біліммен қамтамасыз етіп, қоғамдағы танымал тұлғалардың қалыптасуына септігін тигізді. Сонымен қатар, діни білім беру қоғамдық тұрақтылық пен моральдық тәртіпті сақтауда маңызды рөл атқарды. Осындай білім беру жүйесі қазақ мәдениеті мен руханиятының қалыптасуына зор үлес қосты.

13. Медреселер мен оқыту орталықтары

XV–XVII ғасырларда қазақ даласында бірнеше маңызды медреселер мен оқыту орталықтары құрылды. Бұл оқу орындары парсы, араб және түркі тілдерінде білім беріп, діни сауаттылық пен жазба мәдениеттің дамуына ықпал етті. Медреселерде дінтану, тіл білімі және құқық негіздері оқытылды. Орталықтар халықтың рухани дамуы мен мәдени мұраны сақтауда маңызды рөл атқарды. Осындай білім беру жүйесі қазақ қоғамында мәдениет пен білімнің дамуына және ұлттық сана-сезімнің жоғарылауына үлкен әсер етті.

14. Ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптар

XV–XVII ғасырлардағы қазақтардың ұлттық салт-дәстүрлері олардың рухани әлемінің байлығын көрсетеді. Наурыз мейрамы көктемді қарсы алып, жаңа жылдың басы ретінде халықты біріктірді. Бесікке салу рәсімі балаға амандық, сәттілік тілеп, отбасының берекесін күшейтті. Сүндет той баланың қоғамға кірісуін, азамат болуын атап өту салты болды және ұлды болуды құттықтау дәстүрі ретінде қолданыс тапты. Сонымен қатар, асық ату, қонаққа шақыру сияқты әдет-ғұрыптар ұрпақтар арасында бауырластық пен мейірімділікті ұрпақтан ұрпаққа жеткізді, ел ішіндегі әлеуметтік қарым-қатынастарды нығайтты.

15. Қолөнер және шеберлік дәстүрлері

Қазақ халқының қолөнер саласында ерекше дәстүрлері қалыптасқан. Кілем тоқу – қазақ ауылдарының тұрмысын әсемдеумен қатар, ұлттық өнердің айрықша өнімі ретінде көрінді. Ағаш және металл өңдеу шеберлері тұрмыстық мәделерді ерекше нақышпен жасауды меңгерді, бұл сол заманның эстетикалық талғамын жеткізді. Сонымен қатар, зергерлік бұйымдар мен киіз үйдің ою-өрнектері халықтың шығармашылық қабілетін, ұлттық ерекшелігін білдіріп, мәдени мұраны байытты. Осы шеберлік дәстүрлер қазақтардың рухани және материалдық мәдениеттерін нығайтып отырды.

16. Діни рәсімдер және сәулет ескерткіштері

Қазақ халқының рухани мұрасының ең айқын көріністерінің бірі – діни рәсімдер мен сәулет ескерткіштерінде көрінеді. Бұл дәстүрлер халықтың сенімі мен мәдениетінің негізін құрап, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған ерекше құндылық ретінде бағаланады. Мысалы, шырақ жағу, жыр оқу секілді рәсімдер халықтың бірлігін нығайтып, ас-салтты сақтауда маңызды рөл атқарған. Сонымен қатар, сәулет ескерткіштері — мешіттер мен медреселер — тек тіршілік ету орны ғана емес, рухани білім мен мәдениеттің сакралды орталығы болды. Олардың архитектурасында қазақ халқының шығармашылық қабілеті мен дінге деген құрметі айқын көрініс тапқан. Осылайша, діни рәсімдер мен сәулет ескерткіштері қазақ қоғамындағы рухани мәдениеттің қайталанбас негізін құраған.

17. Рухани көшбасшылар: билер мен абыздардың орны

Қазақ халқының әлеуметтік және рухани өмірінде билер мен абыздар ерекше орын алған. Олар әділ сот істерін жүргізіп, қоғамдағы тәртіп пен заңдылықтың сақталуын қамтамасыз еткен. Әділ билік негізін қалаған билер соттылық әділеттікті орнатуда халықтың сеніміне бөленіпті. Ал абыздар болса, дін мен дәстүрдің қорғаушысы ретінде халықтың рухани әлемін байытып, моралдық құндылықтарды нығайтуда маңызды рөл атқарған. Олар рухани кеңестері арқылы халық арасында бірлік пен татулықты орнатуға ықпал еткен. Ұлы ойшыл әрі дана билердің, сондай-ақ әулиелер мен абыздардың қасиетті өсиеттері қазақ қоғамының мызғымас тірегіне айналғаны анық.

18. Тарихи рухани тұлғалар және олардың мұрасы

Қазақ тарихында рухани мәдениеттің дамуына Асан Қайғы мен Бұқар жырау сынды ұлы тұлғалардың еңбегі зор. Асан Қайғының өлеңдері қазақтың тағдыры мен болашағын терең сезінуді, ұлттық сана мен рухани дүниені қалыптастыруды көздеген. Ол өз шығармаларында ұлттық бірлік пен патриотизмді тәрбиелеп, әділдік пен ынтымақтың маңызын жырлаған. Бұқар жырау болса, адамгершілік пен әділдік мәселелерін көтеріп, ұрпақтарға өнеге мен тәрбие қалдырып, қазақ мәдениетінің негізін нығайтты. Осы тұлғалардың қызметі қазақ халқының рухани дүниесін байытып, мәдениет пен дәстүрдің әрқашан өмір сүруін қамтамасыз етіп отырды.

19. XV–XVII ғасырлардағы рухани мәдениет элементтерінің үлес диаграммасы

XV–XVII ғасырларда қазақ халқының рухани мәдениеті түрлі элементтердің үйлесімінен құралды. Діни сенім қазақ қоғамының негізін құрап, халықтың дүниетанымын және өмір сүру мәдениетін айрықша бағыттаған. Сондай-ақ, ауыз әдебиеті – эпос пен жыраулық өнер – халықтың рухани өмірінің маңызды бөлшегіне айналды. Бұл мәдениеттердің бірігуі қазақ қоғамының қалыптасуы мен дамуына тың серпін берді. Барлық элементтер қазақ мәдениеті мен рухани дамуының маңызды аспектілерін көрсетеді. Діни наным-сенім мен ауыз әдебиеті мәдениеттің басты негізі және негізгі әсер етуші фактор болғанын айта аламыз. Мұндай рухани мұра ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қазақ халқының мәдени және рухани бірегейлігін сақтауға септігін тигізген.

20. Қазақ рухани мәдениетінің сабақтастығы мен бүгінгі мәні

XV–XVII ғасырлардағы рухани мәдениеттің негіздері бүгінгі қазақ қоғамында ұлттық бірлік пен патриотизмнің басты қайнар көзі болып сақталып отыр. Бұл дәстүрлер мен құндылықтар ұлттық сана мен мәдениетке терең енген, халықты біріктіріп, оның рухани өрлеуіне жол ашты. Қазіргі таңда қазақ рухани мәдениеті өзінің тарихи сабақтастығын үзбей, заманауи әлемде ұлттың біртұтастығын және мәдени ерекшелігін нығайтуда маңызды роль атқаруда. Осылайша, өткеннен мұра болып қалған рухани құндылықтар бүгінгі заманның талаптарына сай дамып, қазақ халқының мәдени және рухани болмысын айқындауда.

Дереккөздер

Абаева, Л. М. Қазақ халқының рухани мәдениеті: тарихи-этнологиялық зерттеу. Алматы, 2010.

Бекенов, Ж. Т. Қазақ жыраулық поэзиясы және мәдениеті. Астана, 2015.

Қожахметова, Г. Ш. Ислам діні және қазақ қоғамы. Шымкент, 2012.

Сүлейменов, T. Қ. Қазақ медреселері және діни білім. Алматы, 2018.

Тойшыбеков, А. Ұлттық салт-дәстүрлер тарихы. Алматы, 2014.

Ә.Қастеев, Қазақтың рухани мәдениеті, Алматы, 2018.

М.Әбдіков, "XV–XVII ғасырлардағы қазақ әлеуметтік құрылымы", "Тарих журналы", №3, 2020.

Ғ.Жұбанов, Қазақ әдебиеті мен мәдениеті, Алматы, 2019.

Тарихи зерттеулер және мәдени сараптама, 2024.

Рухани мұра: энциклопедия, Нұр-Сұлтан, 2021.