Текст выступления:

Наймандар, керейіттер, жалайырлар (ХІ–ХІІІ ғасырдың басы)
1. Наймандар, керейіттер, жалайырлар: негізгі тақырыптар мен шолу

XI–XIII ғасырлардағы ірі көшпенді тайпалардың ұлы тарихына саяхат қыламыз. Бұл кезең Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі тайпалардың қалыптасу мен өркендеу дәуірі болды.

2. Тарихи контекст және кезең ерекшелігі

XI–XIII ғасырлар шамаласында Орта және Шығыс Қазақстанда әр түрлі көшпенді мемлекеттер құрылған. Бұл уақыт Түркі-моңғол тайпаларының саяси ықпалын күрт арттыруымен және Ұлы Жібек жолы арқылы сауда жолдарының ерекше маңызға ие болуы арқылы мағыналы болды. Осылайша, бұл мемлекеттер арасында саяси күрес те, экономикалық байланыс та өрши түсті.

3. Наймандар: шығу тегі мен орналасуы

Найман тайпасы Ертіс пен Орхон өзендерінің аралығында орналасқан. XI ғасырда олар қазіргі Батыс Моңғолия аймағына көшіп барды, бұл олардың тарихи қозғалысын көрсетеді. Олардың есімі түркі тілінде «сегіз» деген мағынаны білдіреді, бұл тайпаның сегіз тармақтан құрылғанын білдіреді. Осылайша, наймандар көп тармақты құрылымға иеленді, көптеген рулар мен тармақтар бірлесіп өзара тығыз қарым-қатынас жасаған.

4. Наймандардың қоғамдық-саяси құрылымы

Наймандар қоғамы тайпааралық күрделі саяси құрылымдарға ие болды. Олардың басқару жүйесі әдетте бірнеше рудың басшыларының кеңестерінен қалыптасқан. Әр ру өз ішінде өзара заңдылықтарды құрды, ал тапсырыс беру және шешім қабылдау барысында бұл басқару институттары бірігіп, тайпаның ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етті. Әскери жетекшілер мен ақсақалдар маңызды шешімдер қабылдауда басты рөл атқарды, бұл наймандарды аймақтық ықпалға жетелей түсті.

5. Наймандардың шаруашылығы

Мал шаруашылығы наймандардың экономикалық негізін құрады. Олар қой, жылқы және түйені бағып, көшпелі өмір салтын ұстанды. Бұл малдары олардың күнделікті тұрмысы мен әскери әлеуетіне қажетті ресурстар берді. Егіншілік көшпелілер арасында шектеулі деңгейде дамығанымен, негізгі азық-түлік көзі емес еді. Жібек жолының солтүстік тармағы арқылы наймандар көрші мемлекеттермен сауда қатынастарын кеңейтіп, экономикалық байланыстарын нығайтты, бұл олардың байлығы мен саяси ықпалын арттырды.

6. Наймандардың мәдениеті мен діни сенімдері

Наймандардың мәдениеті руникалық жазулар мен сәндік қолданбалы өнер арқылы айқын көрінді. Олар түрлі көркем шығарма мен зергерлік бұйымдар жасауда шебер болды. Діні шаманизм мен буддизмнің элементтерін біріктіріп, ерекше сенім жүйесін қалыптастырды, бұл олардың рухани әлемін байытты. Киіз үйлер мен әскери сауыт-саймандар мәдени мұра ретінде жоғары бағаланды және шеберлікпен жасалды. Саяси және дипломатиялық қарым-қатынаста тайпалар арасындағы сый-сияпат дәстүрлері қарым-қатынасты нығайтуда маңызды рөл атқарды.

7. Керейіттер: аймақтық орналасу және шығу тегі

Керейіттер XI–XIII ғасырларда қазіргі Қазақстанның орталық және шығыс аудандарында кеңінен тарады. Олар моңғол және түркі тайпаларымен байланыста болып, аймақтық саяси күрестің негізгі қатысушылары болды. Керейіттер тайпалық одақ құрылымын дамытып, өздерінің басқару жүйесін қалыптастырды, бұл оларға саяси тұрақтылық пен әскери күшті қамтамасыз етті.

8. Керейіттердің мемлекеттік құрылымы

Керейіттерде орталықтандырылған хандық билік болған, оның басшысы ретінде Ван хан, немесе Тоғрыл хан танымал болды. Бұл хан билігі саяси шешімдерді бір орталықтан қабылдауға мүмкіндік беріп, тайпалық аристократияның ықпалын нығайтты. Әскери құрылымдар ерекше дамыған, бұл оларды аймақтық күш ретінде күшейтті және Тайпааралық күресте негізгі орынды иеленді.

9. Керейіттердегі шаруашылық түрлері

Керейіттер көп түрлі шаруашылық түрлерін дамытты. Ең алдымен мал шаруашылығы — қой, жылқы, түйе өсіру кең таралған. Сонымен қатар, олар ауыл шаруашылығын да жүргізді, бұл азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Олардың сауда байланыстары да белсенді дамыды, бұл әсіресе Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда қатынастары арқылы көрінді. Бұл шаруашылық түрлерінің әртараптылығы тайпаның тұрақты дамуына ықпал етті.

10. Керейіттер: дін мен мәдениет

XII ғасырда керейіттер арасында несториандық христиандық кең танымал болды. Бұл діни ағым олардың рухани өмірінде маңызды орын алды. Сонымен қатар, шамандық дәстүрлер де күшті сақталып, күнделікті тұрмыс пен мәдениеттің негізін құрады. Қолөнер мен ағаш шеберлігі жоғары деңгейге көтеріліп, тұрмыстық заттар мен сәндік элементтер әсем ою-өрнекпен безендірілді. Бұл мәдени байлық керейіттердің рухани әлемі мен әлеуметтік өмірін байытты.

11. Керейіттер мен наймандар арасындағы басты айырмашылықтар

Наймандар әскери хандықпен басқаратын болса, керейіттер тұрақты хандық билікті құрды. Керейіттер сауда және балық аулау салаларында белсенді болды, бұл олардың шаруашылығының көп қырлы екенін көрсетеді. Осы айырмашылықтар саяси және діни салаларда айқын көрініп, керейіттер мен наймандар арасында ерекшеліктерді айқындады. Бұл деректер ортағасырлық зерттеулерге сүйенеді.

12. Жалайырлар: қалыптасу және таралуы

Жалайырлар XI–XIII ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан аймағында қалыптасқан. Олар моңғол ұлыстарының маңызды бөлігіне айналды. Уақыт өте келе жалайырлар әр түрлі аймақтарда таралып, саяси және әлеуметтік құрылымдарды қалыптастырды. Бұл процесс олардың мемлекеттік құрылымдарын нығайтуға септігін тигізді.

13. Жалайырлардың қоғамдық ұйымдасуы

Жалайырларда билік ру басшыларының қолында болды, олар мұрагерлік арқылы сайланып, маңызды шешімдер қабылдауда бір-бірімен кеңесіп отырды. Әскери бөлімдер мен руаралық көмектесу жүйесі қоғам тұрақтылығын қамтамасыз етті. Бұл ұйымшылдық олардың этникалық бірлігін сақтап, сыртқы қауіптерге қарсы тұруға мүмкіндік берді.

14. Жалайырлардың шаруашылығы мен тұрмысы

Жалайырлардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды: олар қой, жылқы, түйе өсіріп, күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етті. Тері, жүн және былғары өңдеу өнері кең таралып, киіз басу дәстүрлі тұрмыстық өнердің ажырамас бөлігіне айналды. Ағаш шеберлігі дамиды, бұл тұрмыстық және әскери құралдарды жасауға мүмкіндік берді. Осы өнердің арқасында олардың мәдениеті мен тұрмысы байытылды.

15. Жалайырлардағы мәдениет пен діни ұстанымдар

Жалайырлар арасында шаманизм негізгі діни сенім ретінде қалыптасты, ол өмір салты мен рәсімдерін ұйымдастырды. Ру шежірелері мен дастандары аңыздар мен тарихи оқиғаларды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, этникалық мәдениетті сақтауға ықпал етті. Әскери дәстүрлер мен тайпалық одақтар әлеуметтік құрылымды күшейтіп, қоғамдағы татулық пен тұрақтылықты қамтамасыз етті. Отбасы институттары мен мойындау жүйесі руаралық байланысты нығайтып, жалпы бірлікті сақтауға мүмкіндік берді.

16. Найман, Керейіт және Жалайыр тайпаларының салыстырмалы ерекшеліктері

Орта ғасырдағы қазақ даласының көрнекті тайпалары - Найман, Керейіт және Жалайырлар - өзара ұқсастықтарымен де, ерекшеліктерімен де тарихи тұлға болып саналады. Олардың билік жүйесінде әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері байқалады. Мәселен, наймандарда ру-тайпалық құрылым сақталып, билік негізінен қауымдық сипатта болды. Керейіттерде хандық жүйе әлдеқайда дамыған, ал жалайырларда әскери елді мекендік құрылым мен руаралық одақтық сипат ерекше көзге түседі.

Шаруашылық жағынан бұл үш тайпа негізінен мал шаруашылығымен айналысқанымен, олардың мал түрлері мен құрылымдауы әрқалай дамыған. Наймандарда ірі қара мен жылқы басты мал болса, жалайырларда қой мен түйе жиі бағылған. Керейіттерде жеңгілдетілген егіншілік те белгілі дәрежеде кең таралған.

Дін саласында да айырмашылықтар болды: керейіттер қатты буддизм мен христиандықтың ықпалында болса, наймандар мен жалайырларда шамандық пен табиғатқа табыну кеңінен тараған. Бұл айырмашылықтар олардың мәдени өмірі мен рухани әлемінде терең із қалдырды.

Осындай салыстырмалы талдау арқылы орта ғасырдағы моңғол әлемінің ішкі динамикасы мен қазақтың этногенезінің маңызды кезеңдерін тереңірек түсінуге болады.

17. Найман, Керейіт және Жалайыр тайпаларының арақатынасы мен одақтастық сәттері

Орта ғасырда қазақ даласында Найман, Керейіт және Жалайыр тайпалары арасындағы қарым-қатынас көп қырлы болды. Бір жағынан олар өзара қақтығыстар мен билік үшін күрес жүргізсе, екінші жағынан түрлі одақтар жасалып, сыртқы қауіптерге қарсы тұру мақсатында ынтымақтасты.

Мысалы, XIII ғасырдың басында Найман ханы Күшлік пен Керейіт көсемі Табынның арасындағы достық бірлескен әскери кампанияларға негіз болды. Бұл одақтар бас кейіпкерлердің ақылдастық шешімдері мен ортақ мүдделер арқылы қалыптасты.

Сондай-ақ, Жалaйыр тайпасы моңғол шапқыншылары кезінде кейде Найман мен Керейіттерге қосылып, кейде бөлек күресті, бұл олардың икемді саясаты мен жағдайға сәйкес бейімделу қабілетін көрсетті. Осындай тарихи оқиғалар олар арасындағы қарым-қатынастың күрделілігін және ел тағдырындағы маңызды рөлін дәлелдейді.

18. Моңғол шапқыншылығы және тайпалардың тағдыры

XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы қазақ даласының тайпалық құрылымына үлкен әсер етті. Моңғол жауынгерлерінің ірі шапқыншылықтары Найман, Керейіт және Жалайыр тайпаларын саяси және әлеуметтік тұрғыда түбегейлі өзгерістерге ұшыратты.

1220-1230 жылдары Керейіттер дерлік моңғолдар құрамына қосылып, олардың саяси құрылымында көрініс тапты. Наймандар мен Жалайырлар арасында қарсылық күшейіп, кейбіреулері моңғол әскерлеріне қарсы күресті жалғастырды.

Бұл шапқыншылықтардың салдарынан көптеген тайпалық көшпелілер жаңа аймақтарға қоныс аударып, мәдени және этнографиялық тұтастық та өзгеріске ұшырады. Алайда, тайпалардың өзара ықпалы қазақ этногенезінің қалыптасуына септігін тигізіп, біріккен мәдени ұлттың негізін қалады.

19. Тарихтағы маңызы және болашаққа әсері

Найман, керейіт және жалайыр тайпаларының әрекеттері мен мұрасы қазақ халқының қалыптасуына күшейтуші рөл атқарды. XIII ғасыр – бұл үш тайпаның мәдени және саяси ықпалы қазақ этногенезінің негізін қалаған дәуір.

Бұл кезеңде олардың көшпелі өмір салты, басқару жүйелері мен сыртқы саясаттағы шешімдері кейінгі қазақ этникалық құрылымының қалыптасуына айрықша ықпал етті. Тайпалардың мұрасы бүгінгі күнге дейін қазақ мәдениеті мен тарихында сақталып, зерттеушілердің назарында тұр.

20. Қорытынды және бүгінгі тарихи маңыз

Наймандар, керейіттер және жалайырлар қазақ тарихындағы мемлекеттің қалыптасуына үлес қосты. Олардың мәдениеті мен тайпалық құрылымы қазақ қоғамы үшін өнеркәсіп пен мемлекеттікті зерттеудің маңызды негізі болып табылады. Осы тайпалардың тәжірибесі мен өмір салты қазақ этногенезінің тереңдігін ашып, бүгінгі ұлттық бірлікке жол салды.

Дереккөздер

Гумилёв, Л. Н. Древние тюрки. М., 1967.

Бичурин, Н. Я. Собрание сведений о народах, обитающих в средних и верхних странах Китайской империи. СПб., 1851.

Потапов, Л. П. История тюркских народов. Москва, 2010.

Козлов, В. В. Кочевники Евразии. М., 2005.

Асанов, Т. История Казахстана в средние века. Алматы, 2018.

Исламов Г. Исламов, История Казахстана, Алматы, 2020.

Қариев Т. "Қазақтың орта ғасырлық тайпалары", Нұр-Сұлтан, 2023.

Сейтжанов А.Б. "Монгол ұлыстары мен түркінің тарихы", Алматы, 2024.

Дәулетбеков С., Этнография және дәстүрлер, Алматы, 2024.