Текст выступления:

Сәулет өнері (X–XIII ғасырдың басы)
1. Сәулет өнері: X–XIII ғасырдың басының басты ерекшеліктері

X–XIII ғасырлар кезеңі Қазақстанның сәулет өнерінде ерекше маңызға ие болды. Осы дәуірде түрлі стильдердің тоғысуы байқалып, құрылыс саласында жаңа материалдар мен технологиялар пайда болды. Қазақстан жерінде өрбіген сәулет өнері тек ғимараттардың дизайны мен құрылысында ғана емес, сонымен бірге қоғамдық және рухани өмірдің көрінісі ретінде дамыды. Бұл кезеңдегі сәулет мұрасы бүгінгі күнге дейін елдің мәдени, тарихи байлығын айшықтап тұрады.

2. Сәулет өнерінің тарихи негіздері

Қазақстанның сәулет өнерін қалыптастырған негізгі факторлардың бірі – түркі халықтарының ежелгі дәстүрлері және Ислам дінінің ықпалы болды. Исламның қабылдануы құрылыс стиліндегі өзгерістерді туындатты, әсіресе діни ғимараттарда. Сонымен қатар, Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда мен мәдениет көпірлері жаңа құрылыс әдістерін пайдалануға ықпал етті. Осы жолдар арқылы түрлі халықтардың мәдениеті мен сәулеттік тәжірибесі қазақ даласына енді.

3. Сәулет өнерінің негізгі бағыттары

Бұл кезеңдегі сәулет өнері үш негізгі бағытта дамыды. Біріншісі — діни сәулет, оның ішінде мешіттер мен кесенелер ерекше орын алды; олар әсем ою-өрнектермен безендірілді. Екіншісі — қоғамдық ғимараттар: базарлар, моншалар сияқты орындар құрылып, олар діни ғимараттардан стиль мен материал жағынан ерекшеленді. Үшіншісі — тұрғын үйлер, онда жергілікті материалдар кеңінен қолданылып, дәстүрлі ою-өрнектер үйлердің сәнін ашты, сондықтан жеке тұрмыс пен мәдениет көрініс тапты.

4. Кірпіш қолдану мен құрылыс материалдары

Құрылыс саласында негізгі материал ретінде күйдірілген кірпіш кеңінен пайдаланылды. Оның беріктігі ғимараттардың ұзақ уақыт сақталуына көмектесіп, сәндік қасиеті де жоғары болды. Сонымен қатар, саз балшықтан жасалған кірпіштер түрлі пішіндерде шығарылып, ғимараттардың сәндік элементтеріне айналды. Ағаш пен тас та құрылыста қосымша материалдар ретінде қолданылады, олар сәулет өнеріне әртүрлілік пен салмақтылық қосады.

5. Кесенелердің маңыздылығы мен сәулеттік ерекшеліктері

Кесенелер — діни және тарихи маңызы зор сәулет ескерткіштері. Олар көбінесе белгілі тұлғаларды еске алу, сол дәуірдің рухани құндылықтарын көрсету мақсатында салынды. Мұндай ғимараттардың архитектурасы ерекше мәнге ие, сол дәуірдің технологияларын, эстетикалық талаптарын көрсетеді. Әсіресе кесенелердегі күрделі ою-өрнектер мен күмбездердің көлемі олардың сәулет тұрғысынан қаншалықты айрықша екенін дәлелдейді.

6. Ислам дінінің сәулет өнеріне ықпалы

Ислам діні Қазақстандағы сәулет өнеріне терең ықпал етті. Оның негізінде мешіттер мен кесенелердің құрылыс стилі қалыптасты, онда араб әліпбиінен алынған жазулар мен күрделі геометриялық өрнектер кеңінен қолданылды. Бұл ғимараттар рухани орталық ретінде қалалар дамуына ықпал етіп, халықтың бірлігін арттырды. Сонымен қатар, Ислам дәстүрлері құрылыс әдістерімен қатар, сәндік элементтер мен декорацияда да өз үлесін қосты.

7. Сәулет ескерткіштерінің географиялық таралуы

Қазақ даласындағы сәулет өнерінің үздік ескерткіштері негізінен Түркістан, Тараз, Отырар және Сауран сияқты тарихи қалаларда шоғырланған. Бұл төрт қала ортағасырлық мәдени және саяси орталықтар болды. Мысалы, Түркістанның сәулет мұрасы бай, ол оның мәдени және рухани маңыздылығын көрсетеді. Археологиялық зерттеулер дәлелдеуі бойынша, бұл қалаларда мәдени мұра тартымды әрі сақталған.

8. Ғимараттардағы ою-өрнек пен сәндік элементтер

Сәулеттік өрнектер мен сәндік элементтер ғимараттардың көркін айрықша безендірді. Геометриялық пішіндер мен өсімдік мотивтері олардың эстетикалық және мағыналық мәнін арттырды, сол дәуір сәндік дәстүрін көрсетті. Сонымен бірге, терракота мен майолика керамикасы қолданып, фасадтарды ерекше әсемдеді. Бұл материалдар ғимараттың сәнқойлығын арттырып, оның визуалды әсерін күшейтті.

9. Негізгі сәулет құрылыс объектілері

Ортағасырлық Қазақстанның басты сәулеттік объектілері діни және қоғамдық бағытта салынды. Мешіттер, кесенелер, базарлар мен моншалар олардың құрамына кірді. Олар өз функциясына қарай әр түрлі сәулет стильдері мен материалдарын пайдаланды. Бұл объектілердің орналасуы мен жобалануы сол кездегі қала құрылысын, пайдаланушыларының қажеттіліктерін жақсы көрсетеді. Сондықтан олар қазақ даласының тарихы мен мәдениетін бейнелейді.

10. Қалалардың қалыптасуындағы сәулет өнерінің рөлі

Сәулет өнері ортағасырлық қалалардың дамуында басты рөл атқарды. Ғимараттар қаланың көркін айқындап, мәдени деңгейін көрсетті. Қорғандар мен қала қақпалары тұрғындарды қорғаумен қатар, қаланың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Моншалар мен базарлар әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырып, қоғамдық өмірге серпін берді. Сонымен қатар, сауда және қоғамдық орталықтар экономикалық және мәдени дамуды жеделдетті.

11. Кесене салу үдерісі

Кесене салу – бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Алдымен жобалау кезеңі өтеді, онда арнайы мамандар ғимараттың жалпы ұстанымын анықтайды. Содан соң материалдар таңдалып, құрылысқа кіріседі. Құрылыстың әр сатысы мұқият бақыланады, сонымен қатар безендіру жұмыстары жүргізіледі. Барлық кезеңдер бір-бірімен байланысты және үлгілі кесенелердің пайда болуына жол ашады.

12. Түркістан қаласының сәулет мұралары

Түркістан – Қазақстандағы рухани және мәдени орталық, онда ортағасырлық мешіттер мен кесенелер сақталған. Ахмет Ясауи кесенесі – бұл қаланың басты жауһары, мұнда ислам мәдениетінің көркемдік үлгілері айқын көрініс тапқан. Бұл кесене ұзақ ғасырлар бойы түркі әлемінің мәдени және рухани буыны ретінде қалыптасты, оның маңызы бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ.

13. Тараз қаласының орта ғасырлық сәулет ерекшеліктері

Тараз – ғылыми, мәдени дамуы бай қала ретінде белгілі. Оның сәулет өнері Тұрақты ғимараттар, кесенелер мен сауда орталықтарынан тұрады. Қаладағы ғимараттардың ерекше ерекшелігі – дәстүрлі түркі және ислам элементтерінің үйлесімі. Ою-өрнектер мен құрылыс әдістері қаланың тарихи кезеңдердегі рухани және экономикалық дамуын айшықтап көрсетеді.

14. Айша Бибі кесенесінің көркемдік ерекшеліктері

Айша Бибі кесенесі өзінің терракота плиталарымен танымал, онда 60-тан астам түрлі ою-өрнек түрлері кездеседі. Бұл өрнектер гүлді және геометриялық мотивтерге негізделген, ол кесенеге ерекше көркемдік мән береді. Көпқырлы күмбез босағалардың үстіне орналасқан, бұл оның құрылымдық үйлесімділігі мен беріктігін қамтамасыз етеді. Айша Бибі – Қазақстандағы ең әдемі ортағасырлық сәулет үлгілерінің бірі болып саналады.

15. Ахмет Ясауи кесенесі – ислам архитектурасының жауһары

Ахмет Ясауи кесенесі XIV ғасырдың басында Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастады. Бұл сәулет ескерткіші Орталық Азиядағы ең үлкен күмбездердің біріне ие болып, оның құрылысы дәстүрлі әдістермен жүзеге асырылған. Кесененің декорациясында көгілдір және көкшіл қыштар кеңінен қолданылды, олар мұсылман мәдениеті мен қазақ сәулет өнерінің символы ретінде ерекше орын алады.

16. Сырдария бойындағы сәулет ескерткіштерінің тарихы

Сырдария өңірі - ежелден Қазақстанның тарихи және мәдени дамуының ерекше орталығы. Мұнда сәулет өнерінің тамаша үлгілері пайда болып, ғасырлар бойы өзгере, дамып, ерекшеленіп отырды. Бұл аймақтың сәулет тарихы туралы нақты кезеңдерді атау қиын болса да, оның гүлденуі ортағасырлардан бастау алады. Мемлекеттер мен мәдениеттер қақтығыстары, сауда жолдарының бойында орналасуы, үндестік пен күрделі әсерлер бұл өңірдің сәулет ерекшеліктерін байыта отырып, бірегейлікпен толтырды. Осылайша, Сырдария бойындағы ескерткіштер тек ғимараттар ғана емес, сонымен қатар тарихи, рухани мұралардың көрінісі болды.

17. Моншалар және қоғамдық ғимараттар

Ортағасырлық Сырдария тұрғындарының тұрмысында моншалар ерекше орын алды. Бұл моншалар тек таза болуды қамтамасыз етіп қана қоймай, арнайы жылу жүйелерімен жабдықталған, балшық пен кірпіштен соғылған ғимараттар болды. Олардың қалың қабырғалары суық аймақтарда жылылықты ұзақ сақтап, тұрғындарға жайлы жағдай туғызды. Сонымен қатар, қоғамдық ғимараттардың құрылысы да маңызды саланың бірі еді. Кең залдар, ашық аулалар ұжымдық іс-шаралар мен сауда-саттық үшін орынды қамтамасыз етіп, қоғамның ұйымдастырылуына мүмкіндік берді. Бұл ғимараттарда базарлар мен жиналыс алаңдары орналасып, қаланың әлеуметтік өмірінің күре тамыры болды.

18. Сәулет саласындағы негізгі материалдардың үлесі (%)

Сырдария өңірінде сәулет шаруашылығында күйдірілген кірпіш ең кең қолданылған құрылыс материалы болды. Бұл материал ғимараттардың беріктігі мен ұзақ уақытқа төтеп беруіне мүмкіншілік берді. Осы фактілер сәулетте кірпіштің негізгі орын алуы құрылыс технологиясының дамуын және әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделуді көрсетеді. Сонымен қатар, балшық пен ағаш сияқты басқа материалдар да қолданыста болды, бірақ кірпіштің басымдылығы ерекше еді. Бұл таңдаудың тарихи себебі – кірпіш материалдарының жеңіл жөндеуге, энергия үнемдеуге және эстетикалық ерекшеліктері арқылы рухани иірімдер қалыптастыруына байланысты.

19. Сәулет өнерінің кейінгі дәуірге ықпалы

Ортағасырлық Сырдария сәулеті өз дәуірінен тыс ықпалдарын сақтап қалды. Ол дәстүрлі элементтер мен стильдердің кейінгі ғимараттарда жиі қайталануына алып келді. Сондай-ақ, құрылыс техникасы мен материалдарды пайдалану тәжірибесі ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, құрылыс мәдениетін дамытты. Орнаменттік ою-өрнектер мен исламдық мотивтер ұлттық стильдердің қалыптасуына ықпал етті, бұл аймақтағы мәдени ерекшеліктің көрінісі болып табылады. Сонымен бірге, кесенелер мен мешіттердің құрылыс ерекшеліктері кезінде және одан кейінгі жобаларда үлгі болды, бұл архитектуралық мәдениетті сақтауға және дамытушы роль атқарды.

20. Сәулет өнері – ұлттық мәдениеттің айшықты көрінісі

X–XIII ғасырлардағы Сырдария бойындағы сәулет ескерткіштері қазақ халқының тарихы мен руханиятының құнды бөлігін құрайды. Бұл кезеңдегі ғимараттар тек құрылыстық элемент емес, өз заманындағы қоғамдық, мәдени және рухани өмірдің айнасы болды. Осы мұралар ұлттың мәдени даму жолындағы белгі ретінде сақталып, бүгінгі ұрпаққа ұлттық ерекшелікті сезіну мен тарихқа құрмет көрсетуге мүмкіндік береді. Сонымен, осы сәулет өнері ұлттық мәдениеттің айқын көрінісі ғана емес, сондай-ақ Қазақстанның тарихының алтын қазынасы болып табылады.

Дереккөздер

Жұмабаев, Н. Қазақстанның орта ғасырлық сәулеті. Алматы, 2010.

Сәуле, Ә. Түркістан және оның сәулет мұрасы. Шымкент, 2018.

Қазақстан тарихы оқулығы: 7 сынып. Алматы, 2021.

Ислам және түркі мәдениеті: энциклопедиялық анықтамалық. Нұр-Сұлтан, 2019.

Археологиялық зерттеулер нәтижелері. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясы, 2023.

Қазақстан тарихы: оқулық / Ред. Ә. Н. Сәрсенбаев. – Алматы: Атамұра, 2018.

Архитектура және сәулет ескерткіштері Алматы облысының тарихи мұражайы, 2020.

Сәулет тарихы мен мәдениеті / Қазақ ұлттық университеті баспасы, 2019.

Исламдық сәулет пен өрнек өнері / А. Қорғалбаев, 2017.