Текст выступления:

Түркілердің дүниетанымы (VI–IX ғасырлар)
1. VI–IX ғасырлардағы түркілер дүниетанымының жалпы көрінісі

Б.з.д. VI–IX ғасырлар аралығында түркі халықтарының рухани және мәдениеті ерекше дамыды. Бұл кезеңде олардың дүниетанымы қалыптаспақшы болды, рухани құндылықтар мен наным-сенім жүйесі тереңіне жетті. Түркілердің бай тарихи мұрасы, олардың сенімдері мен дәстүрлері осы ғасырларда негізделіп, келешек ұрпақтарға мұра болып жетті. Бұл ұлы дәуір түркілердің ұлттық санасын, мәдени ерекшелігін айқындап, олардың әлемдік тарихқа қосқан үлесін айқындайтын кезең болды.

2. VI–IX ғасыр: Түркі халықтарының бірігу дәуірі

VI–IX ғасырлар — Ұлы Түркі қағанатының құрылу кезеңі, бұл кезеңде түркі халықтары біріккен, этникалық тұтастық пен саяси ұйымшылдыққа қол жеткізді. Көшпелі түркілердің ұлы көштері мен этностардың өзара қарым-қатынастары Еуразия құрлығында маңызды саяси және мәдени байланыстарды нығайтты. Түркілердің этностық бірлігі және олардың өзара мәдени алмасуы әлемдік өркениет тарихында айрықша орын алды, бұл олардың дүниетанымына және қоғамдық өміріне терең ықпал етті.

3. Түркі халықтарының шыққан тегі мен таралу жолдары

VI–IX ғасырлар кезеңінде түркі тайпаларының көші-қоны кең ауқымды болды, олардың шығу тегі Орталық Азияның кең далалық аймақтарымен байланысты. Түркілердің тарихи көш жолдары батыстан шығысқа, солтүстіктен оңтүстікке дейінгі үлкен аумақты қамтыды. Бұл ұлы көштер түркілердің мәдениетін, тілін және дүниетаным ерекшеліктерін әртүрлі географиялық өңірлерде таратуға мүмкіндік берді. Түркі халықтарының этногенезі көне түркілік мәдениеттердің жалғасы және олардың түрлі этникалық топтарға бөлінуі ретінде қарастырылады.

4. Түркілердің дәстүрлі дүниетанымының басты қағидалары

Түркілердің рухани әлемі бірнеше басты қағидаларға негізделді. Ең бастысы, Тәңірге сенім — олар үшін жоғарғы күші ретінде қабылданған Тәңір әлемнің және адамның жаратушысы болатын. Табиғатпен тығыз байланыс — аспан, жер, су, от сияқты негізгі төрт элемент қасиетті саналып, олардың үйлесімділігі өмірдің бастауы деп есептелді. Сонымен бірге, ата-баба рухына деген құрмет ерекше маңызды болды: өткен ұрпақтардың рухы қоғам өмірінің тірегі ретінде бағаланып, оларды еске алу дәстүрі ұрпақтар байланысының негізі болды.

5. Тәңіршілдік сенімінің түркі қоғамындағы рөлі

Тәңіршілдік сенімі түркілердің рухани әлемінің орталығында тұрды. Тәңір жалпы ақиқат пен әлемнің бастауы ретінде құрметтеліп, өмірдің барлық саласына әсер етті. Табиғатпен үйлесімділік пен теңдік қағидасы адамдар мен қоршаған ортаның арасындағы қарым-қатынасты нығайтты. Сонымен қатар, Тәңірдің қағидалары бойынша әлеуметтік тәртіп пен әділдік қалыптастырылды: қоғамның өмір сүру нормалары мен моральдық құндылықтары тәңіршілдік сенімге сүйенген. Бұл сенім заңдар мен дәстүрлердің негізін құрып, қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етті.

6. Ата-баба рухына сенім мен жерлеу салттары

Түркілердегі ата-баба рухына сенім мәдениетінде ерекше орын алды. Олар өткен ұрпақтардың рухын жоғары құрметтеп, аталар мен әжелердің кеңестері қоғамның тірегі ретінде қабылданды. Жерлеу салттары да бұл сенімнің көрінісі болатын: сүйектерді жерлеу рәсімдері арнайы жүріп, рухтардың тыныштығы мен қорғауы үшін рухани амалдар жасалды. Бұл салттар ұрпақтар арасындағы байланысты әрі рухани тұтастықты сақтауға бағытталған еді, сондай-ақ қоғамдағы тарихи дәстүрлер мен моральдық ілімдердің жалғасуына қызмет етті.

7. Табиғатпен байланыс пен аңыздар

Түркілер әлемді табиғаттың бөлінбес бөлігі ретінде қабылдады, табиғаттың тіршілік иелері мен киелі орындарына ерекше құрметпен қарады. Биік таулар мен өзен-көлдер, ормандар олардың аңыздары мен эпостық әңгімелерінің басты кейіпкерлері болды. Бұл аңыздар арқылы табиғаттың қасиеті, оның рухы мен күші жастарға ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілді, бұл дәстүр түркілердің рухани дүниесін қалыптастырып, олардың дүниетанымына ерекше мән берді.

8. Жер-су иелері мен қасиетті орындарға табыну

Түркілердің сенімінде жер мен су иелеріне құрбандық шалу дәстүрі кеңінен таралған еді. Бұл рәсімдер табиғатқа деген үлкен құрметтің белгісі болып табылды. Су көздері, биік таулар, үлкен ағаштар сияқты қасиетті орындар ерекше қамқорлыққа ие болды. Жыл мезгілдеріне байланысты өткізілген жоралғылар мал шаруашылығында табысты арттыруға бағытталды. Осылайша, табиғат пен қоғам арасындағы үндестік сақталып, өмірлік маңызды ресурстарды қорғау мен олардың құдіретіне сену негізінде мәдени дәстүрлер дамытылды.

9. Түркі сенім жүйесінің ерекшеліктері

Бұл кестеде түркілердің негізгі нанымдары мен олардың қоғамдағы орнын көрсету арқылы олардың сенім жүйесінің көпқырлылығы байқалады. Түркі сенімі бір жағынан жоғары күштерге, Тәңірге табынудан тұрса, екінші жағынан табиғат пен ата-баба рухтарына ерекше көңіл бөлінді. Әрбір сенім түрі рухани өмірдің және әлеуметтік қатынастардың негізін құрады. Археологиялық және этнографиялық зерттеулер бұл нанымдардың қазіргі кезеңге дейін сақталып, түркі мәдениеті мен қоғамының рухани құрылымына ықпал еткенін дәлелдейді.

10. Шаманизм және шамандардың қызметі

Түркілердің рухани дүниесінде шаманизм ерекше орын алды. Шамандар – рухани көшбасшылар мен емшілер ретінде қоғамда маңызды рөл атқарды. Олар жын-жібергіштер мен киелі рухтармен арадағы байланысты қамтамасыз етті, сонымен бірге олқылықтарды, ауруларды емдеп, ғарыш пен жер арасындағы үйлестіруші болды. Шаманизм түркілердің дүниетанымында табиғат күштері мен адам өмірінің байланысын сақтап, рухани дәстүрлер мен қоғамдық тәртіптің негізіне айналды.

11. Түркі жазба ескерткіштеріндегі рухани құндылықтар

Орхон-Енисей жазулары — VI–IX ғасырлардағы түркілердің алғашқы жазба ескерткіштері. Бұл жазбаларда дріни сенімдер, қоғамдық мораль және ерлік туралы нақты мәліметтер берілген. Жазбаларда Тәңірге арналған мадақ сөздер, әділдік пен ерлікке басымдық берілуі арқылы сол кездегі қоғамның рухани және философиялық негіздері айқын көрінеді. Бұл деректер түркілердің жоғары рухани мәдениеті мен саяси бірлігін көрсетуімен қатар, олардың әлемдік тарихтағы орнының маңыздылығын дәлелдейді.

12. Орхон жазбаларында бейнеленген дүниетаным үзінділері

Орхон жазбалары түркі халықтарының дүниетанымын айқын бейнелейді, олардың рухани сенімдері мен қоғамдағы моральдық қағидалары жазбаша қалдырылған. Бұл үзінділерде табиғатқа, Тәңірге деген сенім ерекше көрсетілсе, ерлік пен әділдік туралы ойлар да кеңінен таралған. Жазбалар түркілердің өз тарихын сақтау мен ұрпақтарға жеткізуге деген ұмтылысын айқындайды, сол арқылы олар өздерінің рухани және мәдени мұрасын баяндайды.

13. Түркі қоғамының әлеуметтік құрылымы мен рухани көзқарастар

Түркі қоғамында қаған ең жоғарғы билеуші ретінде танылып, оның билігі Тәңірдің сенімімен заңдастырылған. Әскери және әлеуметтік таптар - бектер мен қараша қауымдары - қоғамдағы нақты егемендік және тәртіп орнатқан. Әлеуметтік қатынастар дәстүр мен рухани нанымдарға негізделіп, жазылмаған заңдар арқылы реттелді, бұл қоғамның тұрақтылығына әсер етті. Бұл дүниетаным қоғамдық тәртіп пен тәрбиенің негізі болып, халықтың бірлігі мен рухани дамуына ықпал етті.

14. Түркі дүниетанымындағы өзара байланыстар құрылымы

Түркі дүниетанымы құрамында сенім элементтері мен әлеуметтік топтардың тығыз өзара байланысы бар. Бұл құрылым әртүрлі нанымдар мен қоғамдағы рөлдер арасындағы үйлесімділікке негізделген. Сенімдер ерекше рухани құндылықтар мен қоғамның әлеуметтік құрылымын біріктіреді. Мұндай өзара байланыс түркілердің қоғамындағы тәртіп пен рухани тұрақтылықты қамтамасыз етті, олардың ұлттық бірегейлігін нығайтты. Бұл жүйе рухани және әлеуметтік элементтердің үздіксіз қатынасын бейнелейді.

15. Түркі күнтізбесі мен астрономиялық білімдер

Түркілер VI–IX ғасырларда астрономияға ерекше көңіл бөлді, күнтізбе жүйесін дамытты. Олар жыл мезгілдерін, табиғат циклы мен астрономиялық құбылыстарды зерттеп, мал шаруашылығы мен егіншілікке қолданды. Бұл білімдер әртүрлі діни және қоғамдық мерекелердің уақытын анықтауда, сондай-ақ рухани рәсімдер мен табиғат құбылыстарын түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Түркілердің астрономиялық жүйесі олардың дүниетанымының бір бөлшегі ретінде мәдени және әлеуметтік өміріне терең ықпал етті.

16. Дүниетанымдағы көркемдік бейнелер мен символдар

Ежелгі түркілердің дүниетанымындағы көркемдік бейнелер мен символдар олардың рухани өмірінің айнасы болды. Әрбір бейне – табиғат пен қоғамның, адам мен ғарыштың арасындағы байланысты сипаттайтын мағыналы элемент еді. Мысалы, күн мен айдың суреттері тек уақытты белгілеумен шектелмей, өмірдің мәңгілігін, жаңаруды және күш-қуаттың үздіксіз ағынын білдірді. Сондай-ақ, түрлі жануарлар бейнелері, әсіресе қасқыр мен барыс, рухани қорғанысты, батырлық пен ерліктің символы ретінде қолданылды. Көркемдік элементтер көбінесе киіз үйдің қабырғаларында, киім-кешектер мен әшекей бұйымдарда кездеседі, олар халықтың сенімдерін, құндылықтарын тұтас оқиғаға айналдырып жеткізді. Бұл бейнелер арқылы түркі халықтары әлемді тану мен түсінудің өзіндік үлгісін жасады, олардың адам мен әлем арасындағы үйлесімділікке деген ұмтылысы айқын көрінді.

17. Қасқыр бейнесі: Түркі мифологиясындағы символика

Қасқыр түркі мифологиясында ерекше орын алады. Ол көшпелі өмірдің қиыншылықтарына төтеп беретін күш пен батырлықтың нышаны болды. Қасқырдың бейнесі батырлық жырларда жиі кездесіп, ол өз тайпасының қорғаушысы ретінде сипатталады. Мысалы, қаңлы тайпасының ерлік эпосында қасқыр рухының жауынгерлерге күш беретіндігі айтылады. Сонымен қатар, көптеген түркілер үшін қасқыр – елдің тәуелсіздігін, еркіндігін білдіретін символ. Оның табиғаттағы өткір, аңғарымпаз мінезі көшпенді халықтың өмір салтымен үндеседі. Бұл символикада қасқырдың жанды әрі рухани күш ретінде ерекше жоғары деңгейде бағаланғаны байқалады.

18. Шетелдік жазба көздердегі түркі дүниетанымы

Қытайдың ежелгі жылнамаларында түркілердің Тәңірге сенуі кеңінен сипатталған, олардың табиғатқа деген терең құрметі мен аспан мен жер күштеріне ерекше мән беруі атап өтілген. Бұл жазбалар түркілердің ежелгі діндік ұғымдары мен ғұрыптарын жан-жақты көрсетті. Парсы мен араб деректерінде түркілердің шекаралық батырлығы, ерлігі мен табиғатпен үйлесімді өмір сүру дәстүрлері кеңінен баяндалған. Мұндай мәліметтер түркілердің рухани ерекшеліктерін, олардың ұлттық мәдениетін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Осылай, шетелдік жазбалар арқылы біз түркілердің дүниетанымын кең ауқымда көріп, олардың әлемге деген ерекше көзқарасын анықтай аламыз.

19. Түркі дүниетанымының аймақтар мен халықтарға ықпалы

Түркі мәдениеті мен дүниетанымы Орта Азия мен Қазақстан өңірінде айтарлықтай ықпалға ие болды. Бұл аймақтарда түркілік дәстүрлер мен символдар бүгінге дейін сақталып, ұлттық мәдениеттің негізін құрап отыр. Диаграммадан көрініп тұрғандай, түркі дүниетанымы кең таралған, көптеген халықтар мен аймақтарда мәдени сабақтастық пен рухани ұқсастықтар байқалады. Бұл деректер түркі мәдениетінің алуан түрлі халықтармен өзара әрекеттесіп, олардың рухани өміріне қалай әсер еткенін көрсетеді. Осы тарихи және этнографиялық зерттеулер негізінде түркі әлемінің бірегей рухани кеңістігі анықталады.

20. Түркі дүниетанымының маңыздылығы мен сабақтастығы

VI–IX ғасырлар аралығында қалыптасқан түркі дүниетанымы бүгінгі қазақ мәдениеті мен ұлттық санаға негіз салды. Бұл рухани мұра халықтың бірлігін сақтау мен өзіндік ерекшелігін дамытуда маңызды рөл атқарады. Түркілік дәстүрлер мен наным-сенімдер бүгінгі ұрпаққа сабақ болып, ұлттық мәдениеттің әрі рухани күштің бастауы ретінде қызмет етеді. Осылайша, түркі дүниетанымы қазақ халқының тарихи және мәдени тамырын нығайтып, рухани сабақтастықты қамтамасыз етуде өзекті маңызға ие болды.

Дереккөздер

Бартольд В.В. «История средневековых тюрков». — Москва, 1963.

Владимиров В.П. Тюркские народы Кореи и Монголии. — Санкт-Петербург, 2007.

Кульдияров А., Жусупов Т. Түркі дүниетанымы және мәдениеті. — Алматы, 2015.

Шаяхметов С. Х. Орхонские надписи: новый взгляд. — Астана, 2018.

Археологические исследования тюркского кочевого мира / Под ред. Е.С. Багаутдинова. — Москва, 2010.

Айдаров А.Ж. "Түркілердің рухани мәдениеті және дүниетанымы" – Алматы, 2020.

Жұмабаев С.Т. "Қазақ даласының мифологиясы" – Нұр-Сұлтан, 2019.

Серікбаев Б.Т. "Орта Азия түркілерінің этнографиясы" – Шымкент, 2023.

Фарукский Л. "История и культура тюрков" – Москва, 2018.

Құлмұхамедов О. "Ежелгі түркі жазбаларының зерттеулері" – Қызылорда, 2022.