Текст выступления:

Батыс Түрік (603–704 жылдар) және Шығыс Түрік (682–744 жылдар) қағанаттары
1. Батыс және Шығыс Түрік қағанаттары: негізгі шолу және тақырып маңызы

Ежелгі түркі мемлекеттерінің тамырын тереңінен зерттеу ғылымы біздің тарихымыздың маңызды кезеңдерін ашады. Бұл кезеңде көрініс тауып, Орта Азияның саяси картасын түбегейлі өзгерткен Батыс және Шығыс Түрік қағанаттары – алғаш пайда болып одақтасып, кейін бөлініп, өз тарихын қалыптастырды. Осымен біз түркі мемлекеттерінің пайда болуы мен өрлеуін, олардың мәдени және саяси дамуындағы тұғырлы кезеңдерін жан-жақты түсінеміз.

2. Түрік қағанаттарының пайда болуының тарихи алғышарттары

VI–VIII ғасырлар аралығында Орталық Азиядағы түркі тайпалары күш біріктіріп, ірі мемлекеттер құрды. Ұлы көштің жүріп өтуі, сырттан келетін қауіптер қағанаттардың құрылуына түрткі болды. Осы кезде қағанаттар көрші мемлекеттермен белсенді дипломатиялық және сауда байланыстарын орнатып, аймақтың тарихи дамуын бағыттады. Бұл кезеңде қарапайым көшпенділердің саяси ұйымдасуы мен әскери күшке ие болу үрдісі айқын көрінді.

3. Түрік қағанатының құрылуы және бөлінуі

Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарының құрылуы VI ғасырдың орта шенінде басталып, ұлы қаған Түрік қағанаттарын біріктірді. Бірақ ішкі қайшылықтар мен сыртқы қысымдар әсерінен қағанаттар екіге бөлінді. Батыс қағанат иелігі суябты, ал Шығыс қағанат Ашина әулетінің иелігіне өтті. Олар ортақ мәдени және әскери негізде өмір сүрсе де, саяси құрылымы әртүрлі дамыды. Бұл бөліну тарихи және географиялық шектеулердің салдары болды.

4. Батыс Түрік қағанатының әкімшілік және басқару құрылымы

Батыс Түрік қағанатының орталығы Суяб қаласы болды, ол саяси және экономикалық дамудың басты орталығы ретінде белгілі. Қағанат құрамында он оқ халқы қалыптасып, бұл үлкен әскери-әкімшілік бірлік ретінде тайпалық құрылымдарды басқарып отырды. Әкімшілік жүйесінде қаған, ұлықбек, шад, елтебер және тархан сияқты дәрежелі тұлғалар билік жүргізсе, аймақтар бек пен тархан басшылығында болды. Бұл басқару жүйесі қағанаттың ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етті.

5. Шығыс Түрік қағанаты: Ашина әулетінің басқаруы

Шығыс Түрік қағанаты Ашина әулетінің қоластында дамыды, ол өзінің әскери және саяси қабілеттілігімен ерекшеленді. Қағанатта билік династиялық жолмен беріліп, Ашина үйінің өкілдері басқару жүйесінің басты орталықтарын иеленді. Бұл әулет қағанатты ұлы көштердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағыттап, көрші мемлекеттермен келіссөздер жүргізді. Ашина билігі оларды саяси тұрақтылық пен мәдени өрлеуге жетеледі.

6. Он оқ тайпалық одағы және этникалық құрам

Түрік қағанатының негізгі құрылымы он оқ тайпалық одағы болды, бұл түрлі этникалық топтардың бірлестігінде көрінді. Әрбір оқ өз алдына ерекшеленіп, тайпалар арасындағы рөлдерді айқын белгіледі. Бұл одақ түркілердің көшпенді өмір салтындағы бірлікті және әскери күшті сақтауға мүмкіндік берді. Сол кезеңнің жазба деректерінде он оқтың құрамындағы әртүрлі тайпалардың арасындағы тығыз қарым-қатынастар және өзара ықпалдастық дәлелденген.

7. Түрік қағанаттарының аумақтық даму динамикасы

Түрік қағанаттары Орталық Азияның кең аумақтарын қамтыды, олардың шекаралары әдетте табиғи кедергілер – таулар мен өзендермен белгіленді. Шығыс қағанат аумағы үлкен болғанына қарамастан, Батыс қағанат маңызды сауда жолдарын бақылап, экономикалық жақтан үстемдік жүргізді. Бұл геосаяси позициялардың қалыптасуы қағанаттардың дамуы мен сыртқы қатынасындағы ерекшеліктерін айқындады.

8. Батыс Түрік қағанатының ішкі саяси жағдайы

Батыс Түрік қағанатында билікке Естеми, Тон Ябғу, Шегу сияқты қағандар ие болды, олардың әрқайсысы билікті күшейтіп, қағанатты нығайтуға ұмтылды. Алайда, билікке талас тайпалар арасында жиі қақтығыстарға себеп болып, ұзаққа созылған даулар мен саяси тұрақсыздықтар тудырды. Сарай төңкерістері мен ішкі қайшылықтар қағанаттың орталықтандырылған басқаруына кедергі жасап, тайпалардың өзара қатынастарын шиеленістірді. Бұл жағдай сыртқы қысымдарға қарсы тұруды қиындатты.

9. Шығыс Түрік қағанаты: Білге қаған және тарихи тұлғалар

Шығыс Түрік қағанатының ең көрнекті басшыларының бірі болып Білге қаған танылды. Оның билігі дәуірінде қағанат мәдениеті, экономикасы және әскери күші нығайды. Білге қаған өзінің даналығы мен әділ басқаруымен белгілі болды, ол халықтың өмір сүру деңгейін көтеруді мақсат етті. Соның нәтижесінде қағанаттың саяси тұрақтылығы нығайып, көрші елдермен ынтымақтастық қарым-қатынастары кеңейді.

10. Қағанат билеушілері және билік құрған жылдар кестесі

Бұл кестеде Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарының танымал билеушілері көрсетілген. Мысалы, Батыс қағанатта Естеми мен Тон Ябғу билік жүргізсе, Шығыс қағанатта Білге қаған мен Күлтегін билік құрды. Әрқайсысының билік кезеңі қағанаттардың саяси дамысына әсер етіп, тұрақтылық пен өзгеріс кезеңдерін сипаттайды. Бұл ақпараттар тарихи жазбалар мен Орхон ескерткіштерінен алынған.

11. Әлеуметтік құрылымы және тайпа жүйесі

Түрік қоғамында басты рөл ру-тайпа жүйесіне тиесілі болды, әр ру үстем билік құрған қаған мен шад, бектер, тархандар арқылы басқарыла білді. Әлеуметтік топтар арасында еркін қауым, әскери және әкімшілік ақсүйектер болды, олар қоғамның басқаруын және қорғанысын қамтамасыз етті. Құлдар мен бағыныштылар маңызды еңбек күшін құра отырып, экономикалық және әскери қызметтерде белсенділік танытты. Бұл құрылым қағанаттардың ішкі тұтастығын арттырды.

12. Түрік қағанаттары және Ұлы Жібек жолы

Батыс Түрік қағанаты Ұлы Жібек жолының батыс бағыттарын қадағалап, маңызды сауда жолдарын қорғап, сауда орталықтарына айналды. Суяб, Тараз және Испиджаб қалалары сауданың, мәдени алмасудың негізгі орталықтары ретінде өркендеді. Бұл қалалардан түрлі тауарлар өтсе де, мәдениет пен идеялар да еркін ағып жатты. Қағанаттар осы жолдың маңыздылығын айтарлықтай түсініп, оны тиімді басқаруға тырысты.

13. Экономикалық дамудың негізгі салалары

Қағанаттарда мал шаруашылығы – ең кең таралған және дамыған сала болды, ол қоғамды азық-түлікпен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығында металл және қолөнер өнеркәсібі де өркендеп, әскери және сауда қажеттіліктерін қанағаттандырды. Бұл салалар қағанаттардың тұрақты дамуы мен экономикалық қуаттарының негізін қалады. Археологиялық зерттеулер бұл процестердің маңыздылығын дәлелдеді.

14. Түрік қағанаттарындағы діни наным-сенімдер

Түркілердің дүниетанымында Тәңіршілдік негізгі орын алды, онда Көк Тәңір мен Жер-Су рухтары қасиетті деп саналды. Шаманизм элементтері табиғатпен және рухтармен тығыз байланыс орнатып, дүниелік пен рухани күштердің үйлесімін көрсетті. Сонымен қатар, зороастризмнің кейбір ұғымдары қағанат дәстүрлеріне еніп, діни рәсімдер мен арнайы сенімдер құрылды. Бұл нанымдар мемлекеттік рәміздер мен қаған билігінің мәртебесін қолдауда маңызды рөл атқарды, қоғамның бірлігін нығайтты.

15. Жазу мәдениеті және Орхон жазбалары

Орхон жазбалары түркілердің жазу мәдениетінен сыр шертеді, олар ежелгі түркілердің тарихы мен тілін зерттеуде маңызды дереккөзі болып табылады. Бұл жазулар XI ғасырда Орхон өзенінің жағасындағы ескерткіштерде сақталған, қағанат дәуіріндегі саяси және әлеуметтік оқиғаларды бейнелейді. Орхон жазуларының көмегімен деңгейлі тілдік және мәдени ақпараттар бізге жетті, олар түркі халықтарының әлемдік мәдениет тарихындағы орнын анықтауға мүмкіндік береді.

16. Қағанаттардың сыртқы байланыстары мен одақтастары

Батыс және Шығыс Түрік қағанаттары VІІ-ІХ ғасырларда өзара қарым-қатынасына ерекше көңіл бөлді. Олар Қытай, Парсы, және Византия сияқты алып империялармен дипломатиялық байланыстар орнатып, елшілер алмасу арқылы келіссөздер жүргізді. Бұл өзара ықпалдастық олардың халықаралық аренада беделін арттырды. Сонымен қатар, қағанаттар сауда экспедицияларын ұйымдастырып, Ұлы Жібек жолы арқылы түрлі тауарлар мен мәдени элементтерді алмастырды. Бұл процесс оларды экономикалық жағынан нығайтып, мәдениет пен технологиялық даму деңгейін көтерді. Әскери одақтар құру да қағанаттардың маңызды саяси стратегиясы болды. Олар өз аумақтарын сыртқы қауіптерден қорғап, саяси тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік алды. Бұл одақтар қағанаттардың ұзақ мерзімді дамуына және аймақтық билігін сақтауға септігін тигізді.

17. Түрік қағанаттарының әлсіреу және құлау барысы

Түрік қағанаттарының әлсіреуі бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Алдымен ішкі саяси қайшылықтар мен билік үшін таластар қағанаттарды әлсіретті. Одан кейін сыртқы дұшпандардың шабуылдары артты. Қағанаттардың экономикалық жағдайы нашарлап, сауда жолдары бұзылған кезде олардың қаржылық негізі де әлсіреді. Бұл факторлар бірлесіп қағанаттардың саяси және әскери қуатын төмендетті. Осындай үзіліссіз процестің нәтижесінде қағанаттар ыдырап, аймаққа басқа мемлекеттердің ықпалы күшейе бастады. Тарихшы зерттеушілер осы себептердің біртіндеп тізбектелуі қағанаттардың құлауына әкелгенін айтады, бұл - кең ауқымды және күрделі тарихи процесс.

18. Тарихи және мәдени мұралар

Түрік қағанаттары өздерінің ғасырлар бойы жинақтаған тарихи және мәдени мұрасын бүгінге жеткізді. Олардың жазба ескерткіштері, тасқа қашалған жазулары кейінгі зерттеушілерге ерекше құнды дерек көзі болды. Сонымен қатар, қағанаттардың қолөнер бұйымдары мен көркемдік өнерлері түркі халықтарының рухани әлемін, дүниетанымын айқын көрсетті. Мәдени мұралар арқылы көне дәуірдегі қоғамдық құрылым, тұрмыс-салт және діндік нанымдар туралы мағлұматтар алуға болады. Бұл жәдігерлер ұлттық тарихтың алтын нәрсесі ретінде бағаланып, бүгінгі ұрпаққа тарихи сабақ береді.

19. Батыс және Шығыс қағанаттарының түркі өркениетіне қосқан үлесі

Батыс және Шығыс түрк қағанаттары мемлекеттік басқару жүйесін дамытып, түркі халықтарының құқықтық және әлеуметтік құрылымдарын қалыптастырды. Олар жасалған заңдар мен дәстүрлер арқылы тайпалар арасында бірлікті нығайтты. Сонымен қатар, әскери ұйымдар мен тайпа одақтары халықтардың саяси және мәдени бірлігін сақтауда маңызды рөл атқарды. Бұл қағанаттардың саяси тәжірибесі орта ғасырлық түркі мемлекеттерінің дамуына үлкен ықпал етті. Тұрмыс-салт мәдениетінің дамуы да қағанаттар ықпалымен жүзеге асып, ұлттық дәстүрлердің әрі қарай сақталуына негіз болды. Тіл, музыка, киім, халықтық дәстүрлер осы кезеңде кеңінен дамыды.

20. Қағанаттар тарихы – бүгінге сабақ

Түрік қағанаттарының тарихы мемлекеттік бірлік пен мәдени дәстүрлердің маңыздылығын көрсетеді. Олардың тәжірибесі қазақ және түркі халықтары үшін қастерлі үлгі болып, тату ынтымақ пен ұлттық рухты сақтаудың маңызын айқын айтады. Қағанаттар тарихы бүгінгі күнге үлкен сабақ ретінде қызмет етеді, себебі олар өздерінің бірлігі мен мәдениетін сақтау арқылы ұлт ретінде дамудың негізін қалады.

Дереккөздер

Старостин С.А. История тюркских народов в древности. М., 2003.

Павлов И.И. Народы Центральной Азии: этническая история и культура. Алма-Ата, 2010.

Минаржанов Т.Б. Образование и развитие тюркских древних государств. Алматы, 2018.

Цыбиков Б.В. Тюркские племена и их роль в истории Евразии. Москва, 2021.

Орхонские надписи и их значение для изучения тюркской истории // Археология и этнография, 2022.

Сейітқалиев, Е. "Түрік қағанаттарының тарихы мен мәдениеті." Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Атамұратова, Г. "Ортағасырлық Түркі мемлекеттері: саяси, әлеуметтік құрылым." Нұр-Сұлтан: Елбасы кітапханасы, 2020.

Қожахметов, Б. "Ұлы Жібек жолы және түркі қағанаттарының дипломатиялық байланыстары." Алматы: Тарих институты, 2017.

Нұртазина, А. "Түрік қағанаттарының әскери құрылымы және одақтары." Қазан: Тарихи зерттеулер журналы, 2019.

Дүйсенова, Л. "Түркі өркениетінің мәдени мұралары." Алматы: Мәдениет және өнер журналы, 2021.